Dagboek: studenten checken de openheid van drie rechtbanken

Studenten betreden rechtbank Midden-Nederland

Alles vragen

“Eigenlijk is het bizar hoe open de rechtspraak is. Als studenten hebben we toegangspasjes gekregen waar we ons vrij mee door het bedrijf kunnen manoeuvreren. We hebben wel een geheimhoudingsverklaring en een bewijs van goed gedrag afgeleverd. Maar de deuren van de medewerkers staan altijd open en je kan en mag (bijna) alles vragen.” Rechtenstudent Souad Aghmir, die ook bedrijfskunde studeert, verbaast zich over de toegankelijkheid van rechtbank Rotterdam, waar ze met twee medestudenten Bestuurskunde en Bedrijfskunde onderzoekt hoe het staat met de transparantie.

Conferentie

Transparantie is een belangrijk thema op de Montesquieu Zomerconferentie: een reeks debatten, symposia en andere activiteiten van 27 augustus tot en met 5 september in Den Haag. Ook de Raad voor de rechtspraak levert een bijdrage: door drie groepjes van drie studenten de kans te geven om op de werkvloer van de rechtbank te proeven aan transparantie in de praktijk. Op 3 september presenteren de studenten in het gebouw van de Raad hun impressies en aanbevelingen voor een transparantere rechtspraak. Aanmeldingen hiervoor zijn nog mogelijk.

Grenzen

In Utrecht lopen drie studenten filosofie enkele dagen mee bij rechtbank Midden-Nederland. Hun kennismaking begint verrassend: de president van de rechtbank is verlaat voor hun tijdelijke beëdiging tot ‘buitengriffier’, zodat ze plotseling tijd hebben om een kinderpornozaak bij te wonen. “De zaak maakte op ons meteen indruk, onder andere door de aanwezige media”, aldus student Evert-Jan Groot. De media mogen maar tot op een bepaalde hoogte opnamen maken, valt hem op. Dit is sinds 1 januari geregeld in de nieuwe persrichtlijn van de rechtspraak. Groot: “Je mag in bepaalde zaken geen stemopnames maken wanneer de verdachten aan het woord zijn. De grenzen van transparantie dringen zich direct al op en de week is eigenlijk nog niet eens begonnen.”

Overleg in de zittingzaal

Duwtje

Ook de Groningse studenten wonen in rechtbank Noord-Nederland op hun eerste dag een zitting bij. Daarin probeert de kantonrechter de betrokken partijen tot een schikking te bewegen. “Opvallend is dat de rechter tijdens de zitting al enkele keren zijn mening laat doorschemeren”, schrijft student Marloes Bulthuis. “Tijdens de schorsing legt hij ons uit dat het zijn manier is om partijen al een duwtje in de rug te geven: net het zetje wat zij nodig hebben om wellicht een dure procedure te voorkomen. Dit is een mooi voorbeeld van transparantie: inzicht in het denken van deze rechter.”

Harry Potter

De gebouwen van de rechtbanken maken indruk op de studenten. “Bij het binnenkomen in de grote glazen hal aan de Laan op Zuid schieten mensen links en rechts om me heen. Ik krijg hier het gevoel alsof ik me begeef in het Ministerie van Toverkunst uit de Harry Potter-boeken”, schrijft Aghmir over de rechtbank Rotterdam. “In de ogen van veel medewerkers is het open karakter van het gebouw - met een grote glazen gevel - van groot belang voor de ervaring van transparantie binnen de rechtspraak”, aldus Groot over rechtbank Midden-Nederland. “De verhuizing van het oude gebouw in de binnenstad naar het huidige gerechtsgebouw was al een enorme verbetering. En nu zijn er bouwplannen voor nog een toegankelijker entree.” In Groningen zijn de studenten verbaasd over de moderne technologie die ingezet wordt bij een vreemdelingenzaak. Bulthuis: “Terwijl de rechter, griffier en de advocaat van verweerder in Groningen zitten, spreken zij via een beeldscherm met de vreemdeling, tolk en advocaat van de vreemdeling in Rotterdam.”

Heldere motivatie

De studenten spreken met veel medewerkers: van rechter tot griffier, van bode tot bestuurder. Rechters zeggen het belangrijk te vinden dat ze een duidelijk vonnis schrijven. “Nadrukkelijk stelt hij zich de vragen: voor wie schrijf ik het vonnis en wat wil de burger?”, schrijft Bulthuis over een Groningse bestuursrechter. Ook in Utrecht staat een heldere motivatie van het vonnis hoog aangeschreven. “Precies zoals op een mooi borduurwerk staat beschreven dat hier in een zaaltje hangt”, schrijft Groot. Wel ligt onderlinge kritiek van rechters op elkaars vonnissen gevoelig, signaleert Groot.

De beginselen van een goed proces

Sensatiebelust

Ook de camera’s in de rechtszaal, zijn onderwerp van gesprek op de diverse rechtbanken. De verruimde regels van de nieuwe persrichtlijn leidden af toe tot irritaties. “De mensen die we in Rotterdam spreken hebben er geen problemen mee”, stelt Aghmir. “Maar wel met de manier waarop de media hiermee aan de haal gaan.” Dat gevoel leeft ook in Utrecht. “De media zijn soms te sensatiebelust, dan lukt het niet de nuance van een uitspraak over te brengen”, hoort Groot van een strafrechter. “Dan wordt een uitspraak van vijf minuten in een halve minuut weergegeven in een tv-journaal en dan mist de kijker een deel van de motivering.”

Twitter-rechter

De rechtbanken zijn actief bezig met nieuwe mediaontwikkelingen, zoals het gebruik van Twitter. Verschillende rechters en bestuurders benadrukken de mogelijkheden van social media, in Groningen spreken de studenten een rechter die de daad bij het woord voegt: “Het is niet zomaar een kantonrechter: de rechter blijkt een twitterende rechter te zijn! Op Twitter blijft hij professioneel. Het is niet zijn intentie om een mening te geven, maar juist om de samenleving te informeren”, aldus Bulthuis. “Waarschijnlijk verschijnt niet veel later een tweet met de boodschap dat drie rechtenstudentes vragen op hem afvuren over zijn visie op transparantie en openheid naar de burger.”

Informeel contact

Veel indruk maken de live rechtszaken die de studenten bijwonen. In Groningen zien ze hoe de hoofdpersoon in een vreemdelingenzaak ter plekke last krijgt van de hartproblemen die een rol spelen in deze zaak. “Schokkend”, vinden ze. In Utrecht valt het de filosofen op hoe vriendelijk het contact is tussen een TBS’er en de rechters die beslissen over de verlenging van zijn TBS-termijn. De studenten hebben de indruk dat rechters de laatste jaren veel informeler zijn geworden en zich proberen in te leven in de partijen en betrokkenen. In Rotterdam vergelijkt Aghmir een rechtszaak met een toneelstuk: “Iedereen kent en speelt zijn rol. Achter de coulissen als de toga afgezet wordt, zijn de mensen weer heel gewoon. Een rechter is ook gewoon iemand die zijn boodschappen doet bij de Albert Heijn en op zaterdag de kinderen wegbrengt naar voetbal.”

Studenten verlaten rechtbank Midden-Nederland

Voldoening

Tot verbazing van de Groningse studenten heeft transparantie ook van alles met klachten te maken. “Een gepassioneerde klachtencoördinator vertelt ons over de procedure van de klachtenbehandeling”, schrijft Bulthuis. “Door een zeer duidelijke site is het voor de burger heel makkelijk om een klacht in te dienen. Gevolg: het aantal klachten is in één jaar tijd met meer dan de helft toegenomen.” De coördinator vertelt dat het voldoening geeft als ze weet dat de klager uiteindelijk een punt achter het proces kan zetten. Ze vertelt een leuke anekdote: “Een mijnheer klaagde dat in het vonnis telkens stond: ‘Klager zegt dat…’ Hij stelde dat dit onjuist was: hij had zijn mond niet eens opengedaan. Pas nadat was uitgelegd dat de advocaat namens hem spreekt, kon hij leven met deze domme ‘fout’ van de rechtbank…”