Europees mededingingsrecht. Burgerlijk procesrecht. Aansprakelijkheidsrecht. Spanstaalkartel. Koerswijziging…

In cassatie kan van het volgende worden uitgegaan.

(i) De Europese Commissie (hierna: de Commissie) heeft bij onherroepelijk geworden besluit van 30 juni 2010 (hierna: het Besluit) vastgesteld dat 36 rechtspersonen die onderdeel vormen van 17 spanstaalondernemingen hebben deelgenomen aan één enkele en voortdurende inbreuk op het kartelverbod van art. 101 VWEU en art. 53 EER-Overeenkomst (hierna ook: de inbreuk).

(ii) De rechtspersonen tot wie het Besluit is gericht (hierna ook: de karteldeelnemers) hebben deelgenomen aan de vaststelling van prijzen en volumes, de verdeling van klanten en de uitwisseling van commercieel gevoelige informatie in het kader van een kartel in de sector spanstaal (de producten ‘speciale strengen’ en ‘draagkabels’ uitgezonderd). AM c.s., Nedri c.s. en DWK c.s. behoren tot de karteldeelnemers.

(iii) Het kartel duurde van januari 1984 tot september 2002 en bestreek alle landen die in die periode de EU15 vormden, met uitzondering van het Verenigd Koninkrijk, Ierland en Griekenland. Ook Noorwegen was bij het kartel betrokken.

(iv) Het kartel staakte zijn activiteiten in 2002, toen de onderneming DWK/Saarstahl het bestaan ervan bekendmaakte op grond van de in datzelfde jaar ingevoerde clementieregeling van de Commissie.

(v) Volgens het Besluit en de samenvatting van het Besluit hebben de adressaten van het Besluit gedurende ten minste de volgende perioden aan de inbreuk deelgenomen:

(vi) De Commissie heeft geldboetes opgelegd aan de karteldeelnemers, met uitzondering van de onderneming DWK/Saarstahl, die volledige immuniteit tegen geldboetes heeft verkregen.

Na een mondelinge behandeling heeft het hof bij tussenarrest van 27 juli 2021 (hierna: het tweede tussenarrest), voor zover van belang, geoordeeld dat het in de rede ligt om te zijner tijd de eventuele schade in dit geding te begroten en dat DB c.s. hun stellingen concreet moeten toelichten op onder meer de volgende punten: (i) specifieke transacties of toereikende vergelijkbare gegevens, (ii) welk deel van welke vorderingen onderwerp is van de cessies tussen leveranciers (directe afnemers) en DB c.s., (iii) de bevoegdheid van de personen die de cessieovereenkomsten tussen leveranciers (directe afnemers) en DB c.s. hebben getekend, (iv) dat en waarom bepaalde cedenten bepaalde vorderingen hebben gehad, die vervolgens zijn gecedeerd aan welke vennootschappen van DB c.s. De standpunten van de karteldeelnemers met betrekking tot onder meer de verzelfstandiging van Deutsche Bahn AG heeft het hof verworpen en het hof heeft geoordeeld dat de moedervennootschappen hoofdelijk aansprakelijk zijn.

Voor zover in cassatie van belang heeft het hof daartoe in het tweede tussenarrest als volgt overwogen:

“ Stelplicht en Aktivlegitimation

(…)

(…)

(1) DB c.s. benadrukt dat zij, anders dan de eisende partijen in de aangehaalde Nederlandse jurisprudentie, één onderneming is die eigen belangen behartigt (zij is de enige indirecte afnemer waar het hier om gaat), zodat er geen onduidelijkheid is over de identiteit van de eisende partijen (en wie wat heeft afgenomen). Het hof verwerpt dit standpunt. Het gaat bij de stelplicht niet uitsluitend om de identiteit van de eisende partijen. Evenzeer belangrijk zijn de onderliggende concrete omstandigheden, zoals oorspronkelijke overeenkomsten, oorspronkelijke transacties en leveringen (die al dan niet tot schade leiden). DB c.s. is weliswaar geen claimstichting, maar DB c.s. stelt – voor een substantieel deel immers als cessionaris – wel soortgelijke vorderingen in op soortgelijke gronden met soortgelijke onderliggende omstandigheden in een vergelijkbare context.

(2) Het hof ziet in de omstandigheden van dit geval geen aanleiding om het door DB c.s. gevorderde aanstonds af te wijzen. Daarbij neemt het hof in aanmerking de omstandigheden die in het besluit van de Europese Commissie zijn omschreven en de aard en ernst van de kartelafspraken zoals vastgesteld door de Europese Commissie, in samenhang met de tijd en moeite die naar verwachting nodig zijn om de vereiste concrete toelichting te geven. Daarnaast geldt dat de bijzonderheden die aan de orde waren in het aangehaalde arrest van het hof Arnhem-Leeuwarden (…), zich hier niet of niet in die mate voordoen. DB c.s. heeft verder enkele voorbeelden van relevante documentatie overgelegd (raamovereenkomsten met bijlagen, facturen, correspondentie met leveranciers, informatie uit SAP-systemen). DB c.s. heeft nog veel meer informatie overgelegd, maar deze is in dit stadium niet voldoende geordend en inzichtelijk gemaakt ten behoeve van hof en geïntimeerden.

(3) Het hof is van oordeel dat het in dit geding op de weg ligt van DB c.s. om haar vorderingen nader te concretiseren aan de hand van specifieke gegevens per eisende entiteit en per cedent. Het hof overweegt dat een toelichting door DB c.s. op deze punten niet kan wachten tot de eventuele schadestaatprocedure. De desbetreffende informatie is immers nodig voor de beoordeling van de door DB c.s. gestelde grondslag voor aansprakelijkheid en het gestelde causaal verband (condicio sine qua non), die in dit geding moeten worden beoordeeld.

DB c.s. kan de vereiste toelichting geven aan de hand van transacties (contracten, facturen, pakbonnen, gegevens uit haar administratie en jaarstukken, enzovoort) en/of andere voldoende inzichtelijke gegevens, zoals afgenomen tonnen per entiteit, per jaar en per leverancier, met een overzicht van de toepasselijke prijzen.

Het hof zal uit zijn midden een raadsheer-commissaris benoemen die in de volgende fase van het geding (in één of zo nodig meer Skype-sessies) overleg zal voeren met partijen voor regie en voor een goed verloop van het proces over (onder meer) de volgende vragen:
- welke onderwerpen komen in de volgende fase van het geding aan de orde (bijvoorbeeld nadere toelichting DB c.s. over de transacties/schade; welke producten onder het kartel vallen; nadere toelichting over de cessies; enz.)?
- hoe wenst DB c.s. de vereiste toelichting te geven (een database?) en, zo ja, hoe zal deze worden gebouwd?
- hoe zal deze fase van het geding worden gestructureerd (bijvoorbeeld uitwisseling van gegevens tussen partijen; aktes/memories; regie-overleg raadsheer-commissaris; mondelinge behandeling)?
Het hof wenst voor een doelmatig verloop van het proces aansluiting te zoeken bij de werkwijze in andere kartelschadezaken, zoals zaken waarin de hiervoor onder 6.13 aangehaalde uitspraken zijn gedaan.
Partijen kunnen na dit overleg een (gemeenschappelijk) plan van aanpak voorstellen, waarover het hof zal beslissen.

(4) De voorgenomen werkwijze is doeltreffend in de zin van het Europese recht.
DB c.s. zal een redelijke en eerlijke mogelijkheid hebben om te trachten haar gestelde vorderingen geldend te maken.

(5) Het ligt in de rede op de voet van het bepaalde in art. 612 Rv te zijner tijd de eventuele schade in dit geding te begroten. Het gaat immers om de periode 1984-2002. Niets is gesteld waaruit volgt dat de vereiste gegevens (voor zover deze nog bestaan bij DB en/of geïntimeerden) niet kunnen worden achterhaald in dit geding, met de nodige inspanningen. Hierover kan nog in een later stadium zo nodig worden beslist.

(…)

Aansprakelijkheid moedermaatschappijen

Positie moedervennootschappen volgens het Besluit.

(…)

(…)

Na een tweede mondelinge behandeling heeft het hof bij eindarrest van 30 januari 2024 het eindvonnis van de rechtbank vernietigd. In het eindarrest heeft het hof onder meer geoordeeld dat met de vaststellingen in het Besluit is gegeven dat de in de procedure in hoger beroep betrokken karteldeelnemers door hun deelname aan het kartel onrechtmatig hebben gehandeld en dat aan de vereisten voor de vestiging van aansprakelijkheid volgens de toepasselijke maatstaf naar Duits recht is voldaan, zodat de zaak naar de schadestaatprocedure kan worden verwezen om de schade te begroten. De karteldeelnemers zijn naar het oordeel van het hof gemeenschappelijk en hoofdelijk aansprakelijk.

Voor zover in cassatie van belang heeft het hof daartoe in het eindarrest als volgt overwogen:

“De maatstaf naar Duits recht

De vorderingen van DB c.s. dienen – zoals tussen partijen niet in geschil is – te worden beoordeeld naar Duits recht. De maatstaf voor beoordeling van de vorderingen ontleent het hof met name aan de uitspraak van het Bundesgerichtshof van 29 november 2022 in de zaak Schlecker (overgelegd als productie 237 door DB c.s.). Dit is de meest recente uitspraak van het Bundesgerichtshof die door partijen is overgelegd en daarin wordt verwezen naar eerdere relevante jurisprudentie, in het bijzonder de uitspraak van het Bundesgerichtshof van 28 januari 2020 in de zaak Schienenkartel II (productie 233 van DB c.s.) en de latere uitspraken van het Bundesgerichtshof van 23 september 2020 en 13 april 2021 in de zaken LKW-Kartell I en LKW-Kartell II (producties 249 en 250 van DB c.s.).

Het hof zal hierna de meeste relevante overwegingen van het Bundesgerichtshof in de zaak Schlecker citeren:

Het hof leidt uit de overgelegde Duitse jurisprudentie af dat in kartelzaken als de onderhavige een onderscheid moet worden gemaakt tussen de vereisten voor de vestiging van aansprakelijkheid (de zogenoemde Betroffenheit) en de omvang van de aansprakelijkheid (de zogenoemde Kartellbefangenheit). Uit onder meer de uitspraak van het Bundesgerichtshof in de zaak Schlecker blijkt dat de maatstaf voor Betroffenheit – thans – is dat slechts (lediglich) vereist is dat het mededingingsbeperkende gedrag direct of indirect schade heeft kunnen veroorzaken bij de eisende partij. Of dit gedrag daadwerkelijk schade heeft veroorzaakt, en dus of er sprake is van Kartellbefangenheit, is een andere vraag (weitergehende Frage). Voor het vaststellen van aansprakelijkheid hoeft die vraag niet te worden beantwoord. Daarom hoeft daarvoor ook niet te worden vastgesteld dat de eisende partij concreet en individueel is geschaad door het kartel. Daarvoor is voldoende dat de eisende partij producten heeft gekocht die onder de mededingingsinbreuk vallen.

De door geïntimeerden overgelegde uitspraak van het Oberlandesgericht Düsseldorf van 27 september 2023 (…) leidt niet tot een andere uitleg van het Duitse recht op dit punt. Blijkens de overwegingen in randnrs. 50aa en 51bb past het Oberlandesgericht Düsseldorf in deze uitspraak namelijk geen andere maatstaf toe dan die hiervoor in rov. 9.3.2 en 9.3.3 is weergegeven. Voorts is van belang dat de vorderingen die hebben geleid hebben tot de uitspraak van het Oberlandesgericht Düsseldorf strekken tot het vaststellen van de omvang van de aansprakelijkheid, niet slechts tot het vaststellen van de aansprakelijkheid. Het hof verwijst onder meer naar randr. 10 van de uitspraak. Voor het toewijzen van een concreet schadebedrag is naar Duits recht, naar het hof afleidt uit de overgelegde jurisprudentie waaronder ook de uitspraak van het Oberlandesgericht Düsseldorf, wel vereist dat er sprake is van een concrete en individuele onderbouwing van de schade.

Mede gelet op deze (grotendeels nieuwe) jurisprudentie ziet het hof aanleiding om in dit arrest enkel te beoordelen of aan de vereisten voor de vestiging van aansprakelijkheid is voldaan, en als daaraan voldaan is de zaak te verwijzen naar de schadestaatprocedure. Voor zover het hof in dit arrest een andere opvatting over Duits recht hanteert dan in het tussenarrest van 27 juli 2021, geldt dat gegeven de rechterswisseling en de omstandigheid dat daarna een mondelinge behandeling heeft plaatsgevonden het hof niet aan de beslissingen in dat tussenarrest is gebonden (zie HR 20 maart 2020, ECLI:NL:HR:2020:472, rov. 3.4.5). De vraag naar de uitleg van het Duitse recht is voorwerp van partijdebat geweest tijdens de mondelinge behandeling van 29 november 2023 zodat aan het beginsel van hoor en wederhoor is voldaan.

Hier komt het volgende bij. In het tussenarrest van 27 juli 2021 (rov. 6.14 onder 5) heeft het hof overwogen dat het in de rede ligt op de voet van het bepaalde in artikel 612 Rv te zijner tijd de eventuele schade in dit geding te begroten. Mede met het oog daarop heeft het hof DB c.s. in de gelegenheid gesteld hun stellingen nader te onderbouwen en heeft de raadsheer-commissaris instructies gegeven. Gebleken is echter dat DB c.s. ondanks de door hen geleverde inspanningen en gemaakte kosten (nog) niet in staat zijn de hoogte van hun vorderingen exact vast te stellen (…). Het hof zal daarom – in overeenstemming met de wens van DB c.s. – beoordelen of de informatie waarover DB c.s. inmiddels beschikken en die zij in het geding hebben gebracht toereikend is om tot toewijzing van de vorderingen van DB c.s. over te gaan. Daarbij herinnert het hof eraan dat deze vorderingen slechts strekken tot vaststelling van aansprakelijkheid en verwijzing naar de schadestaatprocedure (zie rov. 9.2.1 hiervoor).

Bij de beantwoording van de vraag of geïntimeerden jegens DB c.s. aansprakelijk zijn, kent het hof relatief veel gewicht toe aan het Besluit (…). Zoals hiervoor is overwogen, staat dit inmiddels onherroepelijk vast. Daarmee staat vast dat geïntimeerden het kartelverbod hebben overtreden door mededingingsbeperkende afspraken te maken met betrekking tot de toenmalige gemeenschappelijke Europese markt voor spanstaal. Meer specifiek staat op basis van het onderzoek van de Europese Commissie het volgende vast.

Geïntimeerden behoren tot de 36 rechtspersonen die onderdeel vormen van 17 spanstaalondernemingen die hebben deelgenomen aan één enkele voortdurende inbreuk op artikel 101 van het VWEU en artikel 53 van de EER-Overeenkomst. Zij hebben deelgenomen aan de vaststelling van prijzen en volumes, de verdeling van klanten en de uitwisseling van commercieel gevoelige informatie in het kader van een kartel in de sector spanstaal (de producten ‘speciale strengen’ en ‘draagkabels’ uitgezonderd). Het kartel duurde van januari 1984 tot september 2002 en bestreek alle landen die in die periode de EU15 vormden, met uitzondering van het Verenigd Koninkrijk, Ierland en Griekenland. Ook Noorwegen was bij het kartel betrokken.

Volgens het Besluit vormden de verschillende regelingen in het kader van het kartel één enkele, complexe en voortdurende inbreuk omdat zij onderling verbonden waren door overlappingen van grondgebied, lidmaatschap en periode. Verder hadden zij hetzelfde doel en maakten zij gebruik van soortgelijke mechanismen. Het doel van het kartel was de marktaandelen van de leveranciers te stabiliseren om prijsdalingen te voorkomen en prijsverhogingen te vergemakkelijken. Dit gebeurde door afspraken te maken over volumes, prijzen en/of de verdeling van klanten. De inbreuk vormt door zijn aard een van de ernstigste schendingen van artikel 101 van het VWEU, aldus het Besluit.

Over het mededingingsbeperkende effect van het kartel is in het Besluit het volgende vermeld:

Het voorgaande in onderling verband en samenhang bezien, komt het hof tot de conclusie dat er sprake was van een kartel dat een aanzienlijk deel van de markt voor spanstaal besloeg en dat gedurende lange tijd – ongeveer achttien jaar – heeft bestaan. Ook gelet op het doel en de implementatie van de kartelafspraken, heeft het kartel effect gehad op de gehele markt doordat er sprake was van een hoger prijsniveau. De inhoud van het Besluit draagt daarom in sterke mate bij aan het oordeel van het hof dat in dit geval aan de maatstaf voor het aannemen van aansprakelijkheid naar Duits recht is voldaan. Voldoende is daarmee vast komen te staan dat het mededingingsbeperkende gedrag van geïntimeerden direct of indirect schade heeft kunnen veroorzaken bij DB c.s. (waarbij hierna nog, in aanvulling op wat daarover in het tussenarrest van 27 juli 2021 al is overwogen (rov. 6.16 e.v.), nader zal worden ingegaan op de vraag of DB c.s. ook vorderingsgerechtigd zijn op grond van de regelingen die zij heeft getroffen c.q. de vorderingen die zij gecedeerd heeft gekregen van de Duitse staat en bepaalde leveranciers).

Alles overwegende, acht het hof het voldoende aannemelijk dat de overtreding van het kartelverbod door geïntimeerden – direct dan wel indirect – schadelijk kan zijn geweest voor DB c.s.

Om vast te stellen of aan de vereisten voor de vestiging van aansprakelijkheid is voldaan, moet tot slot worden onderzocht of DB c.s. producten heeft gekocht die onder de mededingingsinbreuk vallen (zie de hiervoor in rov. 9.3.2 geciteerde overweging 30b van het Bundesgerichtshof in de zaak Schlecker). Het hof heeft in het tussenarrest van 27 juli 2021 DB c.s. in de gelegenheid gesteld om hun vorderingen toe te lichten aan de hand van transacties (contracten, facturen, pakbonnen, gegevens uit haar administratie en jaarstukken, enzovoort) en/of andere voldoende inzichtelijke gegevens, zoals afgenomen tonnen per entiteit, per jaar en per leverancier, met een overzicht van de toepasselijke prijzen (zie rov. 6.14 onder 3). Vervolgens heeft de raadsheer-commissaris in een tweetal overleggen, op 28 oktober 2021 en op 5 april 2022, met partijen besproken welke informatie het hof verwacht en hoe deze dient te worden aangeleverd. Dit heeft uiteindelijk geresulteerd in de geconsolideerde akte uitlating transactiegegevens van DB c.s. (…).

De producten die voorwerp waren van het kartel zijn omschreven in het Besluit als spanstaal (“prestressing steel”). Het hof verwijst naar hetgeen in het Besluit op blz. 9 is opgenomen onder het kopje ‘1. The Product’. Hieruit blijkt dat het kartel had betrekking op gehele sector spanstaal, met uitzondering van speciale strengen en draagkabels. Spanstaal bestaat uit lange, gekrulde metaaldraden en metaalstrengen die in combinatie met beton op bouwwerven worden gebruikt voor het maken van (onder andere) funderingen, balkons, bruggen, ondergrondse bouwwerken en betonnen dwarsliggers voor de spoorwegen (‘railway sleepers’). De vorderingen van DB c.s. hebben betrekking op aankopen van spanstaal voor gebruik in spoorbielzen en andere bouwwerken die onderdeel uitmaken van of gelieerd zijn aan het Duitse spoorwegennet.

Bij hun akte (…) hebben DB c.s. de transactiegegevens in het geding gebracht waarover zij thans beschikken. Deze transactiegegevens betreffen onder meer aankopen van spanstaal voor de productie van spoorbielzen en dwarsliggers (in de hiernavolgende rechtsoverweging gaat het hof in op de andere bouwwerken waarin volgens DB c.s. spanstaal is verwerkt). DB c.s. hebben deze aankopen aan de hand van de door hen overgelegde producties zoals facturen geadstrueerd. Daartoe hebben zij ook Excel-sheets van deze aankopen opgesteld en toegelicht. Van deze aankopen zijn (gedeeltelijk) ook raamovereenkomsten beschikbaar. Gezien de door DB c.s. verstrekte transactiegegevens is voor het hof voldoende komen vast te staan – binnen het kader van de beoordeling uitsluitend of er sprake is van Kartellbetroffenheit, en dus niet ook Kartellbefangenheit – dat DB c.s. producten hebben gekocht die voorwerp waren van het kartel als omschreven in het Besluit en transacties hebben verricht die beïnvloed zijn door het kartel.

Een en ander leidt tot de conclusie dat op het punt van de Aktivlegitimation voldaan is aan de vereisten voor de vestiging van aansprakelijkheid volgens de toepasselijke maatstaf naar Duits recht en dat de zaak naar de schadestaatprocedure kan worden verwezen om de schade te begroten. Het hof ziet geen aanleiding nadere gegevens van DB c.s. te verlangen. DB c.s. hebben voldoende aannemelijk gemaakt dat zij de inspanningen hebben verricht en de kosten hebben gemaakt die in deze fase van hen kan worden gevergd. Daarbij heeft het hof mede in aanmerking genomen de toelichting van de data specialisten van DB c.s. tijdens de mondelinge behandeling op 29 november 2023. Het is evenmin nodig in dit stadium van deze procedure en voor de thans te geven beoordelingen op grond van artikel 22 Rv dan wel op grond van artikel 843a Rv te proberen gegevens van geïntimeerden te verkrijgen. Aan het verzoek daartoe van DB c.s. gaat het hof dan ook thans voorbij bij gebrek aan belang.

Geïntimeerden hebben diverse verweren gevoerd die niet in deze procedure, maar in de schadestaatprocedure beoordeeld moeten worden. Voor zover zij zich op het standpunt stellen dat schade niet aannemelijk is, kan daarvan naar het oordeel van het hof niet op voorhand worden uitgegaan. Dit geldt dus ook voor het verweer dat de spanstaven voor de betonnen spoorbielzen voor het Duitse spoorwegennet tijdens de eerste helft van de inbreukperiode alleen werden geproduceerd door Sigma, een partij die niet bij de inbreuk was betrokken, en pas vanaf 1991 door Nedri. Daarbij tekent het hof aan dat een kartel als het onderhavige ook schade kan veroorzaken door de hiervoor in rov. 9.4.6 beschreven paraplu-effecten. Tussen partijen is niet in geschil dat, zoals in het tussenarrest van 27 juli 2021 ook door het hof tot uitgangspunt is genomen (rov. 6.11), naar Duits recht een zelfstandige vordering ontstaat naar aanleiding van iedere individuele transactie. In de schadestaatprocedure zal dus per transactie moeten worden beoordeeld of er grond is voor toewijzing van een concreet schadebedrag aan DB c.s. In deze fase mag niet worden geëist dat DB c.s. aantoont dat de kartelafspraak daadwerkelijk effect had op specifieke, geïndividualiseerde transacties. Dat is namelijk irrelevant (‘unerheblich’ in de terminologie van het Bundesgerichtshof in de zaak LKW-Kartell I in rechtsoverweging 33).

Het hof voegt hier nog het volgende aan toe. Wegens het langlopende karakter van het kartel – ongeveer achttien jaar (…) – en het feit dat meer [dan] 80% van de markt deelnam aan het kartel, acht het hof voldoende aannemelijk dat, als het kartel een prijsopdrijvende werking heeft gehad, er ook nadat het kartel werd ontdekt in 2002 nog een tijd hoge prijzen op de markt aan de orde waren totdat de normale concurrentievoorwaarden weer terugkeerden. DB c.s. houden geïntimeerden ook aansprakelijk voor deze post-kartel verliezen. Of, en zo ja in hoeverre er sprake was van dergelijke na-ijleffecten van het kartel, zal moeten worden vastgesteld in de schadestaatprocedure.

Recapitulerend: zoals in het tussenarrest van 27 juli 2021 is overwogen (rov. 6.7), zijn partijen het erover eens dat de stelplicht en bewijslast wordt beheerst door het toepasselijke Duitse recht en dat de Duitse regels over de Aktivlegitimation van toepassing zijn. Het hof heeft in dit arrest een onderscheid gemaakt tussen de vereisten voor de vestiging van aansprakelijkheid (Betroffenheit) en de omvang van de aansprakelijkheid (Kartellbefangenheit). De slotsom is dat DB c.s. aan hun stelplicht hebben voldaan voor wat betreft de vereisten voor de vestiging van aansprakelijkheid. Aan nadere bewijslevering komt het hof niet toe.

Tot slot zal het hof een rechtsoverweging uit de uitspraak van het Bundesgerichtshof in de zaak LKW-Kartell II aanhalen. Deze rechtsoverweging geeft inzicht in waarom in deze fase niet hoeft te worden vastgesteld dat DB c.s. concreet en individueel is geschaad door het kartel. In rechtsoverweging 21 van deze uitspraak overweegt het Bundesgerichtshof:

Tot slot hebben geïntimeerden naar voren gebracht dat de opgevoerde cedenten – dus Moll, Rail.One, Durtr[a]ck en Norddeutsche Logistik und Baustoff GmbH – vóór hun oprichting in elk geval geen vorderingsrecht hebben. Ook hierover hebben DB c.s. een nadere toelichting verschaft naar aanleiding van hetgeen in het tussenarrest van 27 juli 2021 (rov. 6.24) is overwogen. Tussen partijen is niet in geschil dat Moll is opgericht in 1989, Rail.One in 2006, Durtr[a]ck in 2003 en Norddeutsche Logistik und Baustoff GmbH in 1993. Gezien die nadere toelichting met de bijbehorende documentatie acht het hof voldoende aannemelijk dat de (materiële) oorsprong van (het vermogen van) Moll, Rail.One, Durtr[a]ck en Norddeutsche Logistik und Baustoff GmbH eerder ligt dan hun respectieve oprichtingsdata. In de schadestaatprocedure dient te worden onderzocht of er kartelschadevorderingen zijn van rechtsvoorgangers van Moll, Rail.One, Durtr[a]ck en Norddeutsche Logistik und Baustoff GmbH die voor vergoeding in aanmerking komen.

Op grond van al het voorgaande en hetgeen in de tussenarresten van 28 januari 2020 en 27 juli 2021 is overwogen, kan het hof nu tot een conclusie komen ten aanzien van de vorderingen van DB c.s. (…). Het hof blijft bij hetgeen in de tussenarresten van 28 januari 2020 en 27 juli 2021 is beslist, met dien verstande dat het hof in dit arrest heeft geconstateerd dat op grond van de ter beschikking staande gegevens de schade van DB c.s. thans (nog) niet kan worden begroot, zodat volstaan wordt met beoordeling of naar Duits recht de gevorderde verklaring voor recht dat geïntimeerden aansprakelijk zijn en de verwijzing naar de schadestaatprocedure toewijsbaar zijn (zie hiervoor rov. 9.3.5 en 9.3.6).

De onderdelen 2.1-2.3 van het middel in de zaak van AM c.s. klagen, in de kern genomen, dat het hof in het eindarrest op ontoelaatbare wijze van koers is veranderd ten opzichte van het tweede tussenarrest, door in rov. 9.3.1-9.3.6 en 9.4.1-9.4.15 van het eindarrest te oordelen dat naar Duits recht voor het vaststellen van aansprakelijkheid in kartelzaken voldoende is dat de eisende partij producten heeft gekocht die onder de mededingingsinbreuk vallen, dat dit gezien de door DB c.s. verstrekte transactiegegevens in deze hoofdprocedure voldoende is komen vast te staan, en dat in de schadestaatprocedure per transactie beoordeeld zal moeten worden of er grond is voor toewijzing van een concreet schadebedrag. Volgens de onderdelen is deze koerswijziging van het hof in strijd met de goede procesorde, heeft het hof hiermee een ontoelaatbare verrassingsbeslissing gegeven, en is het hof hiermee ten onrechte teruggekomen van bindende eindbeslissingen.

Onderdeel 1.3 van het middel in de zaak van Nedri c.s. en onderdeel 2.3 van het middel in de zaak van DWK c.s. bevatten klachten van dezelfde strekking.

Verhouding hoofdprocedure en schadestaatprocedure

Onderdeel 1.1 van het middel in de zaak van AM c.s. klaagt dat het hof ten onrechte, althans zonder voldoende begrijpelijke motivering, de zaak naar de schadestaatprocedure heeft verwezen. Het onderdeel voert daartoe onder meer aan dat het hof (in rov. 6.11 van het tweede tussenarrest en rov. 9.4.12 van het eindarrest) heeft overwogen dat naar Duits recht een zelfstandige vordering ontstaat naar aanleiding van iedere individuele transactie. Daarom zijn de individuele transacties de grondslagen voor aansprakelijkheid, die al in de hoofdprocedure moeten worden vastgesteld, en kon het hof zonder de vaststelling van de specifieke, individuele transacties waaruit de zelfstandige vorderingen voortvloeien, de zaak niet naar de schadestaatprocedure verwijzen, aldus het onderdeel.

Onderdeel 1.1 van het middel in de zaak van Nedri c.s. en onderdeel 2.1 van het middel in de zaak van DWK c.s. voeren klachten van dezelfde strekking aan.

De maatstaf naar Duits recht waarvan het hof is uitgegaan, komt er aldus op neer dat

voor de vestiging van aansprakelijkheid in kartelzaken – en daarmee voor het vaststellen van de grondslag van de aansprakelijkheid van AM c.s., Nedri c.s. en DWK c.s. in deze hoofdprocedure – slechts vereist is dat het mededingingsbeperkende gedrag direct of indirect schade heeft kunnen veroorzaken bij de eisende partij, en dat daarvoor voldoende is dat de eisende partij producten heeft gekocht die onder de mededingingsinbreuk vallen. Dit oordeel van het hof berust op zijn uitleg van het Duitse recht, die gelet op art. 79 lid 1, aanhef en onder b, RO in cassatie niet op juistheid kan worden onderzocht. Voor zover AM c.s., Nedri c.s. en DWK c.s. met motiveringsklachten opkomen tegen het genoemde oordeel van het hof, kunnen deze klachten niet tot cassatie leiden (zie hierna in 3.5).

Uitleg dictum eindarrest

Omvang hoofdelijke aansprakelijkheid moedervennootschappen

Onderdeel 7.1 van het middel in de zaak van AM c.s. is gericht tegen de verklaringen voor recht in het dictum van het eindarrest dat de moedervennootschappen ArcelorMittal SA en ArcelorMittal España SA hoofdelijk aansprakelijk zijn voor het geheel van de door DB c.s., Rail.One, Durtrack, Moll en de Bondsrepubliek Duitsland geleden schade. Het onderdeel klaagt onder meer dat het hof met deze verklaringen voor recht heeft miskend dat op grond van art. 101 VWEU ondernemingen slechts hoofdelijk aansprakelijk zijn voor zover de schade is veroorzaakt door een gezamenlijk met andere ondernemingen gepleegde inbreuk op het mededingingsrecht, terwijl juridische entiteiten zoals ArcelorMittal SA en ArcelorMittal España SA slechts hoofdelijk aansprakelijk zijn voor zover zij op het moment van de inbreuk op het mededingingsrecht deel uitmaken van de onderneming/economische eenheid die de inbreuk heeft gepleegd. Het hof kon daarom volgens de klacht de moedervennootschappen ArcelorMittal SA en ArcelorMittal España SA hooguit hoofdelijk aansprakelijk houden voor de periode waarvan in het Besluit van de Commissie is vermeld dat deze vennootschappen aan de inbreuk hebben deelgenomen.

Onderdeel 7 van het middel in de zaak van Nedri c.s. en onderdeel 6 van het middel in de zaak van DWK c.s. voeren een klacht van dezelfde strekking aan ten aanzien van de moedervennootschappen HIT Groep B.V., Westfälische Drahtindustrie Verwaltungsgesellschaft MBH & Co. KG en Pampus Industriebeteiligungen GmbH & Co. Kommanditgesellschaft, respectievelijk Saarstahl AG.

“38 Met betrekking tot een herstructurering van een onderneming, zoals de herstructurering die in het hoofdgeding aan de orde is, waarbij de entiteit die inbreuk heeft gemaakt op de mededingingsregels van de Unie niet langer bestaat, zij in herinnering gebracht dat de juridische of organisatorische wijziging van een entiteit die een dergelijke inbreuk heeft begaan, niet noodzakelijk tot gevolg heeft dat een nieuwe onderneming wordt gecreëerd die bevrijd is van de aansprakelijkheid voor de met het mededingingsrecht strijdige gedragingen van de voorgaande entiteit, als die entiteit en de nieuwe entiteit in economisch opzicht identiek zijn (zie in die zin arresten van 11 december 2007, ETI e.a., C‑280/06, EU:C:2007:775, punt 42; 5 december 2013, SNIA/Commissie, C‑448/11 P, niet gepubliceerd, EU:C:2013:801, punt 22, en 18 december 2014, Commissie/Parker Hannifin Manufacturing en Parker-Hannifin, C‑434/13 P, EU:C:2014:2456, punt 40).

39 Het is dan ook niet onverenigbaar met het beginsel van persoonlijke aansprakelijkheid dat een vennootschap die ten aanzien van de vennootschap die een inbreuk heeft begaan, de hoedanigheid van overnemende vennootschap heeft, voor die inbreuk aansprakelijk wordt gesteld wanneer de overgenomen vennootschap niet langer bestaat (arrest van 5 december 2013, SNIA/Commissie, C‑448/11 P, niet gepubliceerd, EU:C:2013:801, punt 23 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

40 Voorts heeft het Hof gepreciseerd dat het voor de doeltreffende tenuitvoerlegging van de mededingingsregels van de Unie noodzakelijk kan blijken te zijn om de verkrijger van de onderneming die inbreuk op die regels heeft gemaakt, voor deze inbreuk aansprakelijk te stellen wanneer de betrokken onderneming ophoudt te bestaan doordat zij is opgegaan in die verkrijger, die als overnemende vennootschap de activa en passiva – daaronder begrepen de aansprakelijkheid voor schendingen van het Unierecht – van die onderneming overneemt (arrest van 5 december 2013, SNIA/Commissie, C‑448/11 P, niet gepubliceerd, EU:C:2013:801, punt 25).

41 In dit verband betoogt Asfaltmix in wezen dat de in de punten 36 tot en met 40 van het onderhavige arrest in herinnering gebrachte rechtspraak is ontwikkeld in verband met de oplegging door de Commissie van geldboeten op grond van artikel 23, lid 2, van verordening (EG) nr. 1/2003 van de Raad van 16 december 2002 betreffende de uitvoering van de mededingingsregels van de artikelen [101] en [102 VWEU] (PB 2003, L 1, blz. 1), zodat die rechtspraak niet van toepassing is op een vordering tot schadevergoeding zoals die welke in het hoofdgeding aan de orde is.

42 Dat argument kan niet worden aanvaard.

43 Immers, zoals in herinnering is gebracht in punt 25 van het onderhavige arrest, waarborgt het recht van eenieder om vergoeding te vorderen van de schade die hem is berokkend door een mededingingsregeling of gedraging die verboden is door artikel 101 VWEU, de volle werking van dit artikel en met name het nuttige effect van het in lid 1 van dat artikel neergelegde verbod.

44 Door dat recht worden de mededingingsregels van de Unie namelijk gemakkelijker toepasbaar en worden de – vaak verborgen – overeenkomsten of gedragingen die de mededinging kunnen beperken of vervalsen, minder aantrekkelijk, hetgeen ertoe bijdraagt dat de daadwerkelijke mededinging in de Unie wordt gehandhaafd (arrest van 5 juni 2014, Kone e.a., C‑557/12, EU:C:2014:1317, punt 23 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

45 Zoals de advocaat-generaal in punt 80 van zijn conclusie in wezen heeft opgemerkt, maken vorderingen tot vergoeding van schade wegens schending van de mededingingsregels van de Unie dan ook integrerend deel uit van het stelsel voor de handhaving van die regels, dat ertoe strekt mededingingsverstorende gedragingen van ondernemingen te bestraffen en hen van dergelijke gedragingen te weerhouden.

46 Indien ondernemingen die aansprakelijk zijn voor de schade die is veroorzaakt doordat de mededingingsregels van de Unie zijn geschonden, aan hun aansprakelijkheid konden ontsnappen door eenvoudigweg hun identiteit te veranderen door middel van herstructureringen, overdrachten dan wel andere juridische of organisatorische wijzigingen, zou dan ook afbreuk worden gedaan aan de met dat stelsel nagestreefde doelstelling en aan het nuttige effect van die regels (zie naar analogie arrest van 11 december 2007, ETI e.a., C‑280/06, EU:C:2007:775, punt 41 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

47 Hieruit volgt dat het begrip „onderneming” in de zin van artikel 101 VWEU, dat een autonoom Unierechtelijk begrip is, in de context van de oplegging door de Commissie van geldboeten op grond van artikel 23, lid 2, van verordening nr. 1/2003 geen andere betekenis kan hebben dan in de context van vorderingen ter vergoeding van schade voor schending van de mededingingsregels van de Unie.”

“38 Het begrip „onderneming” in de zin van artikel 101 VWEU, dat een autonoom Unierechtelijk begrip is, kan in de context van de oplegging door de Commissie van geldboeten op grond van artikel 23, lid 2, van verordening nr. 1/2003 derhalve geen andere betekenis hebben dan in de context van schadevorderingen wegens schending van de mededingingsregels van de Unie (arrest van 14 maart 2019, Skanska Industrial Solutions e.a., C-724/17, EU:C:2019:204, punt 47).

39 Uit de bewoordingen van artikel 101, lid 1, VWEU blijkt dat de opstellers van de Verdragen ervoor hebben geopteerd om ter aanduiding van de pleger van een inbreuk op de mededingingsregels die op grond van deze bepaling kan worden bestraft, dit begrip „onderneming” te gebruiken, en geen andere begrippen zoals „vennootschap” of „rechtspersoon”. De wetgever van de Unie heeft in artikel 23, lid 2, van verordening nr. 1/2003 ook voor het begrip „onderneming” gekozen om de entiteit te omschrijven waaraan de Commissie een geldboete kan opleggen om een inbreuk op de mededingingsregels van de Unie te bestraffen (arresten van 10 april 2014, Areva e.a./Commissie, C-247/11 P en C-253/11 P, EU:C:2014:257, punten 123 en 124, en 25 november 2020, Commissie/GEA Group, C-823/18 P, EU:C:2020:955, punten 62 en 63).

40 Evenzo volgt uit richtlijn 2014/104/EU van het Europees Parlement en de Raad van 26 november 2014 betreffende bepaalde regels voor schadevorderingen volgens nationaal recht wegens inbreuken op de bepalingen van het mededingingsrecht van de lidstaten en van de Europese Unie (PB 2014, L 349, blz. 1), en met name uit artikel 2, punt 2, daarvan, dat de Uniewetgever de „inbreukpleger”, die volgens die richtlijn de schade moet vergoeden die door de hem toerekenbare inbreuk op het mededingingsrecht is veroorzaakt, heeft gedefinieerd als „de onderneming of de ondernemersvereniging die een inbreuk op het mededingingsrecht heeft begaan”.

41 In het mededingingsrecht van de Unie is met betrekking tot de activiteiten van ondernemingen als beslissend criterium zodoende het bestaan van marktgedrag als dat van een eenheid neergelegd, waarbij het feit dat er, gelet op een eigen rechtspersoonlijkheid, in formele zin sprake is van verschillende vennootschappen, een dergelijke eenheid niet uitsluit voor de toepassing van de mededingingsregels (zie in die zin arresten van 14 juli 1972, Imperial Chemical Industries/Commissie, 48/69, EU:C:1972:70, punt 140, en 14 december 2006, Confederación Española de Empresarios de Estaciones de Servicio, C-217/05, EU:C:2006:784, punt 41). Het begrip „onderneming” omvat dus elke entiteit die een economische activiteit uitoefent, ongeacht de rechtsvorm van deze entiteit en de wijze waarop zij wordt gefinancierd, en duidt bijgevolg een economische eenheid aan, ook al bestaat deze uit juridisch oogpunt uit verschillende natuurlijke of rechtspersonen (zie in die zin arresten van 10 september 2009, Akzo Nobel e.a./Commissie, C-97/08 P, EU:C:2009:536, punten 54 en 55, en 27 april 2017, Akzo Nobel e.a./Commissie, C-516/15 P, EU:C:2017:314, punten 47 en 48). Deze economische eenheid bestaat in een unitaire organisatie van personele, materiële en immateriële elementen die op duurzame basis een bepaald economisch doel nastreeft en kan meewerken aan een in artikel 101, lid 1, VWEU bedoelde inbreuk (arrest van 1 juli 2010, Knauf Gips/Commissie, C-407/08 P, EU:C:2010:389, punten 84 en 86).

42 Wanneer een dergelijke economische eenheid artikel 101, lid 1, VWEU overtreedt, moet zij in overeenstemming met het beginsel van persoonlijke aansprakelijkheid de verantwoordelijkheid daarvoor dragen. In dit verband kunnen juridische entiteiten binnen een economische eenheid slechts aansprakelijk worden gesteld indien het bewijs wordt geleverd dat op zijn minst één tot deze economische eenheid behorende juridische entiteit artikel 101, lid 1, VWEU heeft geschonden, zodat de onderneming die door die economische eenheid wordt gevormd, wordt geacht inbreuk te hebben gemaakt op die bepaling, en indien deze omstandigheid is vastgesteld in een onherroepelijk geworden besluit van de Commissie (zie in die zin arrest van 27 april 2017, Akzo Nobel e.a./Commissie, C-516/15 P, EU:C:2017:314, punten 49 en 60) dan wel autonoom is geconstateerd voor de betrokken nationale rechter wanneer de Commissie geen besluit over het bestaan van een inbreuk heeft genomen.

43 Zo blijkt uit de rechtspraak dat het gedrag van een dochteronderneming aan de moedermaatschappij kan worden toegerekend, met name wanneer de dochteronderneming, hoewel zij afzonderlijke rechtspersoonlijkheid heeft, op het moment waarop zij de inbreuk pleegt niet zelfstandig haar marktgedrag bepaalt maar in hoofdzaak de haar door de moedermaatschappij verstrekte instructies volgt, inzonderheid gelet op de economische, organisatorische en juridische banden die deze twee juridische entiteiten verenigen, zodat zij in een dergelijke situatie deel uitmaken van een en dezelfde economische eenheid en derhalve één enkele onderneming vormen die de inbreuk heeft gepleegd (zie in die zin arresten van 10 september 2009, Akzo Nobel e.a./Commissie, C-97/08 P, EU:C:2009:536, punten 58 en 59, en 27 april 2017, Akzo Nobel e.a./Commissie, C-516/15 P, EU:C:2017:314, punten 52 en 53 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Wanneer vaststaat dat de moedermaatschappij en haar dochteronderneming deel uitmaken van dezelfde economische eenheid en dus één enkele onderneming in de zin van artikel 101 VWEU vormen, is bijgevolg het bestaan zelf van deze economische eenheid die de inbreuk heeft gepleegd, doorslaggevend voor de aansprakelijkheid van de ene of de andere tot de onderneming behorende vennootschap voor de mededingingsverstorende gedraging van de onderneming.

44 Om die reden leidt het begrip „onderneming”, en dus het begrip „economische eenheid”, van rechtswege tot de hoofdelijke aansprakelijkheid van de entiteiten waaruit de economische eenheid op het moment van de inbreuk bestaat (zie in die zin betreffende de hoofdelijke aansprakelijkheid met betrekking tot boeten, arresten van 26 januari 2017, Villeroy & Boch/Commissie, C-625/13 P, EU:C:2017:52, punt 150, en 25 november 2020, Commissie/GEA Group, C-823/18 P, EU:C:2020:955, punt 61 en aldaar aangehaalde rechtspraak).”

“64 Volgens vaste rechtspraak omvat het begrip onderneming in het kader van het mededingingsrecht van de Unie elke entiteit die een economische activiteit uitoefent, ongeacht de rechtsvorm van deze entiteit en de wijze waarop zij wordt gefinancierd. Onder dit begrip moet een economische eenheid worden verstaan, ook al wordt deze eenheid uit juridisch oogpunt door verschillende natuurlijke of rechtspersonen gevormd (arresten van 10 april 2014, Areva e.a./Commissie, C-247/11 P en C-253/11 P, EU:C:2014:257, punt 125, en 27 april 2017, Akzo Nobel e.a./Commissie, C-516/15 P, EU:C:2017:314, punten 47 en 48).

65 Wanneer de Commissie krachtens artikel 23, lid 2, van verordening nr. 1/2003 de mogelijkheid heeft om verschillende rechtspersonen die deel uitmaken van een en dezelfde onderneming die aansprakelijk is voor de inbreuk, hoofdelijk een geldboete op te leggen, is zij bij de vaststelling van het bedrag van deze geldboete aan bepaalde beperkingen onderworpen, voor zover zij hierbij het begrip onderneming, dat een Unierechtelijk begrip is, in een specifiek geval toepast. Zij moet namelijk naar behoren rekening houden met de kenmerken van de betrokken onderneming, zoals deze was samengesteld tijdens de periode waarin de inbreuk is gepleegd (arrest van 10 april 2014, Commissie e.a./Siemens Österreich e.a., C-231/11 P–C-233/11 P, EU:C:2014:256, punt 51).

66 Zoals de advocaat-generaal in punt 49 van zijn conclusie in wezen heeft opgemerkt, kan de samenstelling van de betrokken onderneming gedurende de deelname van die onderneming aan een inbreuk veranderen. Deze wijzigingen kunnen zich met name voordoen wanneer de inbreuk langere tijd voortduurt, zoals in de onderhavige zaak het geval is.

67 Aangezien dergelijke wijzigingen niet wegnemen dat er sprake is van één onderneming waaraan de inbreuk kan worden toegerekend, doen zij niet af aan de in punt 59 van het onderhavige arrest in herinnering gebrachte bevoegdheid van de Commissie om een geldboete hoofdelijk op te leggen aan verschillende rechtspersonen die deel uitmaken van een en dezelfde onderneming.

68 In casu was blijkens de punten 1 tot en met 3 en 6 tot en met 8 van het bestreden arrest de structuur van de GEA-groep in casu gedurende de periode waarin de inbreuk werd gepleegd, de volgende. Tussen 1991 en 17 mei 2000 was OCG, die na laatstgenoemde datum ACW is genoemd, een volle dochteronderneming van MG, die op haar beurt vanaf 2005 GEA is geworden. In diezelfde periode was OCA, die sinds 30 augustus 2000 CPA heet, volledig in handen van MG en was zij gedurende verschillende perioden hetzij de dochteronderneming, hetzij de rechtstreekse moedermaatschappij van OCG. OCA was van 30 september 1995 tot 30 september 1999 de moedermaatschappij van OCG met een rechtstreekse zeggenschap van 100%. Van 30 september 1999 tot 17 mei 2000 was OCG de moedervennootschap met een rechtstreekse zeggenschap van 100% van OCA en oefende zij rechtstreekse controle uit over deze laatste vennootschap.

69 Gelet op de lering die kan worden getrokken uit het arrest van 10 september 2009, Akzo Nobel e.a./Commissie (C-97/08 P, EU:C:2009:536), had de Commissie in de beschikking van 2009 het recht om vast te stellen dat – gelet op de economische, organisatorische en juridische banden tussen de betrokken vennootschappen – MG, thans GEA, door een beslissende invloed uit te oefenen op haar dochterondernemingen, samen met OCG en OCA, die respectievelijk ACW en CPA zijn geworden, deel uitmaakte van één enkele onderneming in de zin van het mededingingsrecht van de Unie.

70 Uit het voorgaande volgt dat de Commissie op goede gronden kon oordelen dat GEA, ACW en CPA een en dezelfde onderneming vormden die, in haar verschillende achtereenvolgende samenstellingen, de betrokken inbreuk heeft gepleegd.”

Uit de overwegingen in het arrest Sumal dat het de onderneming is die als inbreukpleger de schade moet vergoeden die door de hem toerekenbare inbreuk op het mededingingsrecht is veroorzaakt (punt 40) en dat het begrip ‘onderneming’, en dus het begrip ‘economische eenheid’, van rechtswege leidt tot de hoofdelijke aansprakelijkheid van de entiteiten waaruit de economische eenheid op het moment van de inbreuk bestaat (punt 44), zou kunnen worden afgeleid dat juridische entiteiten die gedurende enige periode deel hebben uitgemaakt van een onderneming die aan een inbreuk heeft deelgenomen, jegens het slachtoffer van die inbreuk zonder beperking hoofdelijk aansprakelijk zijn voor het geheel van de door die onderneming veroorzaakte schade. In deze richting wijzen mogelijk ook de overwegingen in het arrest Skanska (punt 43-45) dat het recht van eenieder om vergoeding te vorderen van de schade die hem is berokkend door onder meer gedragingen, verboden door art. 101 VWEU, de volle werking en het nuttig effect van dit artikel waarborgt, ertoe bijdraagt dat de daadwerkelijke mededinging in de Unie wordt gehandhaafd, en integrerend deel uitmaakt van het stelsel voor handhaving van de mededingingsregels.

Deze lezing van de arresten Skanska en Sumal zou bijvoorbeeld tot gevolg hebben dat een juridische entiteit die slechts een relatief korte periode deel heeft uitgemaakt van de onderneming die aan een inbreuk heeft deelgenomen, bijvoorbeeld door latere toetreding tot de onderneming of door uittreding uit de onderneming voordat de inbreuk is geëindigd – hetgeen zich met name zal kunnen voordoen als de inbreuk en de deelname van de onderneming daaraan een lange periode bestrijken – hoofdelijk aansprakelijk is voor het geheel van de door de onderneming veroorzaakte schade, ook buiten het in het arrest Skanska bedoelde geval van herstructurering van de onderneming. Een zodanige juridische entiteit zou in die lezing behoren tot “de entiteiten waaruit de economische eenheid op het moment van de inbreuk bestaat” (als vermeld in punt 44 van het arrest Sumal).

Overige klachten in de principale beroepen

4. Omschrijving van de uitgangspunten en feiten waarop de door het HvJEU te geven uitleg moet worden toegepast

De Hoge Raad verwijst naar de hiervoor in 2.2 vermelde uitgangspunten en feiten, waarvan in deze procedure moet worden uitgegaan.