Belastingrecht

Art. 17 Wet Vpb. Technisch ab-regeling. Uitspraak Hof in overeenstemming met HR BNB 2025/95? (Ambtshalve)…

Parket bij de Hoge Raad, 16 oktober 2026

Zaakgegevens

Op 16 oktober 2026 heeft het Parket bij de Hoge Raad een conclusie genomen in een zaak over belastingrecht.

Instantie
Parket bij de Hoge Raad
Datum uitspraak
16 oktober 2026
Datum publicatie
15 oktober 2026
Zaaknummer
25/02776
ECLI
ECLI:NL:PHR:2026:993
E-mail
Inhoud van deze uitspraak

Samenvatting

Art. 17 Wet Vpb. Technisch ab-regeling. Uitspraak Hof in overeenstemming met HR BNB 2025/95? (Ambtshalve) prejudiciële vragen over doelvereiste?

Conclusie

PROCUREUR-GENERAAL

BIJ DE

HOGE RAAD DER NEDERLANDEN

Nummer 25/02776

Datum 16 oktober 2026

Belastingkamer

Onderwerp/tijdvak Vennootschapsbelasting 2013-2017

Nrs. Gerechtshof 24/7 t/m 24/11

Nrs. Rechtbank 21/3143, 21/3144 en 21/3146 t/m 21/3148

CONCLUSIE

M.R.T. Pauwels

In de zaak van

[X] Limited (belanghebbende)

tegen

de staatssecretaris van Financiën (de Staatssecretaris)

1 Inleiding en overzicht

De zaak in kort bestek

1.1

Belanghebbende is opgericht naar Cypriotisch recht en op Cyprus gevestigd. Zij heeft in de jaren 2013 t/m 2017 in totaal € 42.633.000 aan dividend ontvangen van een Nederlandse dochtervennootschap. Belanghebbende en deze Nederlandse dochtervennootschap zijn onderdeel van een groepsstructuur van vennootschappen waarvan twee personen de uiteindelijke aandeelhouder zijn. Belanghebbende en de Nederlandse dochtervennootschap zijn opgericht in het kader van een herstructurering van de groepsstructuur in 2012/2013. Zie de structuurschema’s in ‎2.3 en ‎2.5 van deze conclusie.

1.2

De Inspecteur heeft aan belanghebbende voor de jaren 2013 t/m 2017 belastingaanslagen in de vennootschapsbelasting opgelegd op de grond dat belanghebbende op de voet van art. 17(3)(b) Wet Vpb – de technisch ab-regeling – buitenlands belastingplichtig is voor de ontvangen dividenden. De Rechtbank heeft de belastingaanslagen vernietigd omdat zij van oordeel is dat de technisch ab-regeling niet van toepassing is (zie ‎2.8-‎2.10). Het Hof heeft daarentegen geoordeeld dat de technisch ab-regeling wel van toepassing is en dat de belastingaanslagen daarom terecht zijn opgelegd (‎2.11-‎2.22).

1.3

Belanghebbende heeft beroep in cassatie ingesteld en daarbij zes middelen tot cassatie voorgesteld (met dien verstande dat de toelichting op de middelen hier en daar ook een klacht bevat die niet onder het desbetreffende middel is te scharen). Belanghebbende heeft daarbij een voorwaardelijk verzoek gedaan om prejudiciële vragen te stellen aan het HvJ over een kwestie die middelen IV en V aansnijden (‎2.25). Ook in de schriftelijke toelichting is een prejudiciële-verwijzingsverzoek gedaan, dat echter op een andere kwestie ziet (‎2.26).

Opzet conclusie

1.4

Deze conclusie bestaat in wezen uit twee delen. Het eerste deel ziet op de behandeling van de zes cassatiemiddelen (en de in de toelichting op de middelen verborgen klachten). Met het oog daarop heb ik in onderdeel ‎3 gegevens opgenomen over de technisch ab-regeling, waarbij ik vooral de jurisprudentie van de Hoge Raad heb weergegeven. Daarbij gaat veel aandacht uit naar HR BNB 2025/95, mede omdat de middelen grotendeels erover klagen dat bepaalde oordelen van het Hof niet in lijn zijn met dat arrest. In onderdeel ‎4 geef ik vervolgens mijn oordeel over de middelen in de volgorde van de bestreden rechtsoverwegingen van het Hof.

1.5

Het tweede deel van de conclusie ziet op het prejudiciële-verwijzingsverzoek dat is gedaan in de schriftelijke toelichting. Daarop ziet onderdeel ‎5 van deze conclusie. Dat onderdeel behandelt procedurele kwesties, te weten of het verzoek ‘te laat’ is (‎5.4) en of het Unierecht – waaronder het arrest Remling – meebrengt dat toch wordt ingegaan op de kwestie waarop het verzoek betrekking heeft (‎5.5-‎5.9). Het onderdeel behandelt vervolgens ook die kwestie inhoudelijk (‎5.10-‎5.36). Die kwestie is of de in HR BNB 2025/95 gegeven regel dat indien het subjectieve element van misbruik van de zogenoemde moeder-dochterrichtlijn (MDR) aanwezig is, in de regel moet worden aangenomen dat tevens is voldaan aan het doelvereiste van misbruik (de aanname-regel), in overeenstemming is met het Unierecht.

Kern van de beoordeling van de middelen

1.6

Ik kom tot de conclusie dat de middelen niet tot cassatie kunnen leiden. De grote lijn van de beoordeling van de middelen is dat de middelen falen omdat (i) het middel uitgaat van een onjuiste lezing van de uitspraak van het Hof, (ii) een feitelijk oordeel wordt bestreden dat niet onbegrijpelijk of onvoldoende gemotiveerd is, (iii) het middel uitgaat van een onjuiste rechtsopvatting, (iv) de bestreden wijze van beoordeling door het Hof wél in overeenstemming is met HR BNB 2025/95, (v) het bestreden oordeel niet getuigt van een onjuiste rechtsopvatting, en/of (iv) het middel met een rechtsklacht een bewijsoordeel en/of een waardering door het Hof van de feiten in het licht van een rechtsnorm bestrijdt.

1.7

Ik zet daarbij ook uiteen waarom er geen aanleiding is om het prejudiciële-verwijzingsverzoek in verband met middelen IV en V te honoreren, waarbij ik in verband met het arrest Remling ook aandacht besteed aan de motivering (‎4.25-‎4.26).

1.8

Verder stel ik ambtshalve aan de orde of het bewijsrechtelijk kader van HR BNB 2025/95 in overeenstemming is met de misbruikjurisprudentie van het HvJ. Ik meen dat dit het geval is (‎4.12). Daarbij adresseer ik ook of, gelet op het arrest Remling, de Hoge Raad ambtshalve moet motiveren waarom er geen aanleiding is om prejudiciële vragen te stellen (‎4.13). De Hoge Raad zou niettemin de strategische keuze kunnen maken om wel prejudiciële vragen te stellen, al is deze zaak daarvoor mijns inziens minder geschikt (‎4.14).

Het prejudiciële-verwijzingsverzoek in de schriftelijke toelichting

1.9

Ik meen dat geen acht hoeft te worden geslagen op het prejudiciële-verwijzingsverzoek dat is gedaan in de schriftelijke toelichting, omdat het niet betrekking heeft op een geschilpunt dat reeds in het beroepschrift in cassatie aan de orde is gesteld (‎5.4). Gelet op de arresten Van Schijndel en Remling meen ik niettemin dat wél wordt toegekomen aan de vraag of er inhoudelijk gezien aanleiding is om prejudiciële vragen aan het HvJ te stellen over de kwestie waarop het verzoek betrekking heeft (‎5.5-‎5.9), te weten of de in ‎1.5 vermelde aanname-regel in overeenstemming is met het Unierecht.

1.10

De literatuur is verdeeld over die aanname-regel (‎5.20-‎5.29). Crux lijkt mij te zijn of in het geval kunstmatig de voorwaarden zijn gecreëerd waaronder het recht op het MDR-voordeel bestaat, dit tevens betekent dat het doel van de MDR niet wordt bereikt (‎5.30-‎5.31). Voor een bevestigend antwoord zie ik steun in het arrest T Danmark (‎5.31-‎5.33). Zo niettemin Unierechtelijke twijfel bestaat over de aanname-regel, meen ik dat er geen aanleiding is om in deze zaak prejudiciële vragen te stellen aan het HvJ. Het is namelijk mijns inziens, gelet op het arrest T Danmark, buiten redelijke twijfel dat in deze zaak aan het doelvereiste is voldaan, nu in dit geval de uiteindelijk gerechtigden hun fiscale woonplaats in een niet-lidstaat hebben (‎5.36). Ik heb het recente arrest Neo Group nog afgewacht, maar dit arrest brengt geen nieuwe inzichten over wat MDR-ondermijnend is in een geval zoals dit waarin de dividendontvangende vennootschap is aan te merken als kunstmatige constructie (‎5.29).

Conclusie

1.11

Naar mijn oordeel is het beroep in cassatie ongegrond.

2 Feiten, oordeel feitenrechters en geding in cassatie

De feiten: overzicht op hoofdlijnen

2.1

Het Hof heeft in onderdeel 2 van zijn uitspraak de feiten betrekkelijk uitgebreid vastgesteld. Ik zie ervan af om die feiten hier te herhalen of samen te vatten, ook omdat de uitspraak van het Hof gepubliceerd is. In plaats daarvan geef ik hier een overzicht op hoofdlijnen, zodat snel een beeld kan worden gekregen van de kern. Ik hanteer daarbij de afkortingen die het Hof gebruikt in (de originele, ongeanonimiseerde versie van) zijn uitspraak.

2.2

Belanghebbende is op 21 december 2012 opgericht naar Cypriotisch recht en is op Cyprus gevestigd. Zij is opgericht in het kader van een herstructurering in 2012 en 2013 van een groepsstructuur van vennootschappen waarvan twee personen de uiteindelijke aandeelhouder zijn (de UBO’s).

2.3

Tot de herstructurering zag de groepsstructuur, voor zover relevant, er als volgt uit:

[afbeelding niet beschikbaar]

2.4

In het kader van de herstructurering is op 28 maart 2013 ook [G] BV ( [G] ) opgericht (door belanghebbende). Op 1 juli 2013 heeft [G] 99% van de aandelen in [F] van UAB [E] gekocht, gefinancierd met een lening van belanghebbende. Deze lening heeft [G] in maart 2014 afgelost met dividend ontvangen van [F] . Op 11 november 2014 heeft [G] 1 aandeel [F] verkocht, waarna [G] nog een belang van 98% in [F] houdt.

2.5

Vanaf de herstructurering zag de groepsstructuur er in de jaren 2013 t/m 2017 als volgt uit (de wijzigingen ten opzichte van voor de herstructurering zijn in oranje weergegeven):

[afbeelding niet beschikbaar]

2.6

Belanghebbende ontving in de jaren 2013 t/m 2017 in totaal € 42.633.000 aan dividend van [G] (de ontvangen dividenden), dat in Cyprus is vrijgesteld. Zij keerde ongeveer evenveel uit aan [A] en [B] .

2.7

De Inspecteur is van opvatting dat belanghebbende op grond van art. 17(3)(b) Wet Vpb (hierna ook: de technisch ab-regeling) buitenlands belastingplichtig is voor de ontvangen dividenden. Hij heeft daarom ter zake van die dividenden belastingaanslagen Vpb 2013 t/m 2017 aan belanghebbende opgelegd waarbij tevens belastingrente in rekening is gebracht (hierna samen: de belastingaanslagen). Bij uitspraken op bezwaar zijn de belastingaanslagen gehandhaafd.

Rechtbank Den Haag (de Rechtbank)

2.8

De Rechtbank heeft de beroepen gegrond verklaard en de belastingaanslagen vernietigd, omdat zij van oordeel is dat art. 17(3)(b) Wet Vpb niet van toepassing is.

2.9

Daartoe heeft de Rechtbank in de kern als volgt overwogen. De Inspecteur heeft feiten en omstandigheden aannemelijk gemaakt waaruit volgt dat is voldaan aan de zogenoemde subjectieve voorwaarde voor toepassing van de technisch ab-regeling (rov. 56). Dat levert een bewijsvermoeden op dat het vereiste misbruik zich voordoet. Belanghebbende heeft dit vermoeden ontzenuwd door aannemelijk te maken dat het houden van het aanmerkelijk belang in [G] niet een volstrekt kunstmatige constructie oplevert die geen verband houdt met de economische realiteit en die is bedoeld om de heffing van Nederlandse inkomsten- of dividendbelasting te ontgaan (rov. 56-58).

2.10

In verband met dit laatste overweegt de Rechtbank in de kern als volgt (rov. 59-62). Vóór de herstructurering bestond überhaupt geen Nederlandse belastingclaim op de later uitgekeerde dividenden, omdat Nederland toen geen onderdeel uitmaakte van de structuur. De herstructurering bestond in essentie uit het vervangen van een [...] tussenhoudster door een Nederlandse tussenhoudster, welke vervanging niet kan kwalificeren als ‘tussenschuiven’ met de bedoeling om Nederlandse dividendbelasting of IB te ontgaan. Verder is de herstructurering ingegeven door zakelijke redenen. De groep liep in [land 2] politieke risico’s (zoals onteigening) en het bilaterale investeringsverdrag tussen Nederland en [land 2] zou daar meer bescherming tegen bieden. Daarnaast zijn de meer algemene door belanghebbende genoemde redenen voor de introductie van Nederland in de groep niet onlogisch, zoals dat Nederland voor investeerders een betrouwbare en gerespecteerde jurisdictie is, met flexibel vennootschapsrecht, een goede financiële markt en bancair systeem en met mogelijkheden tot een beursgang. Daarom kan niet worden geconcludeerd dat sprake is van de bedoelde volstrekt kunstmatige constructie. Dit wordt niet anders doordat de inrichting van de groepsstructuur wellicht leidt tot lagere (buitenlandse) belastingheffing. De technisch ab-regeling is immers gericht op het voorkomen van het ontgaan van Nederlandse inkomsten- of dividendbelasting.

Gerechtshof Den Haag (het Hof)

2.11

Het Hof heeft het hoger beroep van de Inspecteur gegrond geacht, de uitspraak van de Rechtbank vernietigd en (kennelijk) de beroepen ongegrond geacht.

2.12

Voor zover in cassatie relevant is, is het Hof van oordeel dat de technisch ab-regeling wel toepassing vindt ter zake van de ontvangen dividenden. De overwegingen daartoe van het Hof zijn uitgebreid. Ik zal deze hier niet herhalen, maar de hoofdlijn ervan weergeven.

2.13

Het Hof start met een uiteenzetting van het wettelijk kader (rov. 5.1.1-5.2), het Unierechtelijk kader, mede aan de hand van HR BNB 2025/95 (rov. 5.3.1-5.3.13) en de bewijslastverdeling (rov. 5.4-5.5).

2.14

Omdat de technisch ab-regeling per 1 januari 2016 is gewijzigd, maakt het Hof bij zijn concrete beoordeling een onderscheid tussen enerzijds de jaren 2013-2015 en anderzijds de jaren 2016-2018. In al die jaren geldt de zogenoemde subjectieve voorwaarde. Daarnaast geldt in de eerstgenoemde jaren de zogenoemde ondernemingstoets en in de laatstgenoemde jaren de zogenoemde objectieve voorwaarde.

2.15

De subjectieve voorwaarde is volgens het Hof vervuld op basis van de wegdenkgedachte. Zonder tussenkomst van belanghebbende zouden de dividenden door [G] zijn uitgekeerd aan [A] en [B] op de Britse Maagdeneilanden of aan de UBO’s in Monaco, wat zou hebben geleid tot 15% dividendbelasting of 25% inkomstenbelasting (na verrekening van 15% dividendbelasting) (rov. 5.6.1-5.10).

2.16

Wat betreft de ondernemingstoets (jaren 2013-2015) en de objectieve voorwaarde (2016-2017) ziet het Hof aanleiding om deze als uitganspunt geïntegreerd te beoordelen, gelet op “de verregaande overlap in de invulling” ervan (rov. 5.13). Die beoordeling houdt in de kern het volgende in:

- De onderneming van [G] ligt niet in het verlengde van de onderneming van belanghebbende, omdat belanghebbende geen onderneming drijft (rov. 5.14.1-5.14.7).

- Belanghebbende is niet een tophoudster (rov. 5.15.1-5.15.3) en is evenmin een tussenhoudster die een wezenlijke functie vervult ten dienste van de bedrijfsuitoefening van de groep (rov. 5.15.4).

- Belanghebbende houdt het belang in [G] niet als participatiemaatschappij, omdat zij niet als zodanig kan worden aangemerkt (5.16.1-5.16.3).

- Er is geen aanleiding de door belanghebbende gestelde activiteiten van de UBO’s aan belanghebbende toe te rekenen (5.17.1-5.17.2).

2.17

Dit leidt het Hof wat betreft de ondernemingstoets tot de conclusie dat belanghebbende het aanmerkelijk belang in [G] houdt als belegging en dat in beginsel, behoudens tegenbewijs, aan de ondernemingstoets is voldaan (rov. 5.19).

2.18

Aangezien de maatstaf om te bepalen of aan de objectieve voorwaarde is voldaan, niet wezenlijk afwijkt van de maatstaf om te bepalen of aan de ondernemingstoets is voldaan (rov. 5.21), is het Hof van oordeel dat ook voor de objectieve voorwaarde geldt dat daaraan is voldaan, behoudens tegenbewijs (rov. 5.22).

2.19

Gelet op zijn oordelen over de subjectieve voorwaarde en de ondernemingstoets onderscheidenlijk de objectieve voorwaarde is volgens het Hof het zogenoemde subjectieve element van misbruik aanwezig. Dit brengt aldus het Hof mee dat in beginsel tevens is voldaan aan het zogenoemde doelvereiste om misbruik te kunnen vaststellen (rov. 5.23).

2.20

Het Hof overweegt vervolgens dat aangezien aanwijzingen voor misbruik aanwezig zijn, op grond daarvan – behoudens tegenbewijs – kan worden aangenomen dat belanghebbende een doorstroomvennootschap is waarmee misbruik van recht wordt gepleegd (rov. 5.24). Het Hof zet vervolgens het rechtskundige kader uiteen hoe belanghebbende het tegenbewijs kan leveren (rov. 5.25). Het Hof acht belanghebbende niet in die (tegen)bewijslast geslaagd (rov. 5.27.1), in welk kader het de diverse argumenten en bewijsmiddelen van belanghebbende beoordeelt (rov. 5.27.1-5.27.8). De beoordeling houdt onder meer het volgende in:

- Diverse door belanghebbende aangevoerde (en door de Rechtbank in aanmerking genomen) redenen die betrekking hebben op Nederland, zoals bescherming tegen onteigening, kunnen op zichzelf worden beschouwd als legitieme zakelijke redenen bij het opzetten van een structuur. Echter, zij verklaren weliswaar de toegevoegde waarde van [G] in de structuur, maar niet die van belanghebbende (rov. 5.27.2).

- Het betoog dat de oprichting van belanghebbende in 2012 een reorganisatie van bestaande Cypriotische entiteiten betrof van waaruit al de strategische aansturing plaatsvond, vindt geen steun in de feiten. Het ging juist om een herstructurering die inhield dat een nieuwe houdsterstructuur is opgericht waarin het belang in [F] , na oprichting van [G] , is ondergebracht. “Deze gang van zaken kan worden beschouwd als het “tussenschuiven” van belanghebbende tussen [C] / [D] en [G] (en uiteindelijk [F] ), ook al is [G] opgericht door belanghebbende.” (rov. 5.27.5).

- Het feit dat vóór de herstructurering in 2013 geen Nederlandse inkomsten- of dividendbelasting verschuldigd was, is niet relevant, aangezien de vraag is of in de huidige structuur sprake is van een kunstmatige constructie waarmee Nederlandse belasting wordt ontgaan (rov. 5.27.6).

2.21

Dit leidt het Hof tot de conclusie “dat belanghebbende in de onderhavige concernstructuur fungeert als doorstroomvennootschap die is geschakeld tussen de buiten de Europese Unie gevestigde achterliggende aandeelhouders en de in Nederland gevestigde vennootschap [G] om de heffing van Nederlandse belasting te ontgaan, zonder dat belanghebbende of haar vestiging in Cyprus reële betekenis heeft”, en dat derhalve sprake is van ‘een kunstmatige constructie’ als bedoeld in de rechtspraak van het HvJ en de Hoge Raad (rov. 5.27.9).

2.22

Het Hof is daarom van oordeel dat de belastingaanslagen terecht op grond van de technisch ab-regeling zijn opgelegd ter zake van de ontvangen dividenden (rov. 5.28).

Het geding in cassatie

2.23

Belanghebbende heeft tijdig en regelmatig cassatieberoep ingesteld. De Staatssecretaris heeft een verweerschrift ingediend. Belanghebbende heeft haar cassatieberoep schriftelijk doen toelichten. De Staatssecretaris heeft laten weten af te zien van het geven van een reactie.

Beroepschrift in cassatie

2.24

Belanghebbende leidt in met een feitenrelaas over de historische ontwikkeling van de groepsstructuur en de zakelijke redenen voor de herstructurering. Daarna stelt zij zes cassatiemiddelen voor, die in de kern het volgende inhouden.

- Middel I is gericht tegen de oordelen van het Hof in rov. 5.27.5 en 5.25.9 dat belanghebbende is tussengeschoven onderscheidenlijk is tussengeschakeld. Volgens het middel is van een ‘tussenschuiven’ van belanghebbende geen sprake.

- Middel II richt zich tegen de overweging van het Hof in rov. 5.8 dat de Inspecteur onweersproken heeft gesteld dat [A] en [B] geen (materiële) onderneming drijven en de door hen gehouden belangen in belanghebbende dus niet tot een ondernemingsvermogen behoren. Volgens het middel is de stelling van de Inspecteur wél weersproken en is wel degelijk sprake van het drijven van een materiële onderneming.

- Middel III komt op tegen rov. 5.9, in het bijzonder de invulling van de subjectieve voorwaarde door het Hof op basis van de wegdenkgedachte. Volgens het middel volstaat de wegdenkgedachte alleen niet bij de subjectieve voorwaarde.

- Middel IV bestrijdt ’s Hofs oordeel in rov. 5.19 (en de daaraan voorafgaande overwegingen rov. 5.12-5.18) dat belanghebbende [G] als belegging houdt, alsmede rov. 5.27.7 in het kader van de tegenbewijsregeling. Volgens het middel heeft het Hof een onjuiste invulling gegeven aan de term belegging en heeft het in rov. 5.27.7 de tegenbewijsregeling onjuist toegepast.

- Middel V keert zich tegen rov. 5.14.1 en 5.22 met het argument dat het Hof ten onrechte in het kader van de ondernemingstoets en de objectieve voorwaarde heeft geoordeeld dat beoordeeld moet worden of belanghebbende een materiële onderneming drijft.

- Middel VI is gericht tegen rov. 5.27.6, in het bijzonder tegen de overweging dat niet relevant is het feit dat vóór de herstructurering in 2013 geen Nederlandse inkomsten- of dividendbelasting verschuldigd was. Volgens het middel heeft het Hof daarmee een onjuist criterium gehanteerd, aangezien alle feiten en omstandigheden van het geval dienen te worden betrokken bij de beoordeling of sprake is van een kunstmatige constructie.

2.25

Het beroepschrift in cassatie eindigt met het volgende verzoek: “Indien uw Raad middel IV en/of V verwerpt, verzoekt belanghebbende u prejudiciële vragen aan het Hof van Justitie EU te stellen.” De combinatie van de voorwaarde en de inhoud van het verzoek roept vragen op. Ik ga ervan uit dat de strekking is dat verzocht wordt om prejudiciële vragen te stellen over Unierechtelijke kwestie(s) die middel IV en V aan de orde stellen, voor het geval de Hoge Raad het voorshands niet eens is met de klachten die zijn gebaseerd op het Unierecht.

Schriftelijke toelichting

2.26

Uit de schriftelijke toelichting licht ik dat zij aan het eind een prejudiciële-verwijzingsverzoek bevat. Het betreft een verzoek dat op een andere kwestie betrekking heeft dan het zojuist in ‎2.25 vermelde verzoek in het beroepschrift in cassatie. Het verzoek ziet namelijk op het doelvereiste. Volgens de toelichting gaat het Hof (impliciet) uit van de opvatting dat, zodra is voldaan aan het subjectieve element, automatisch ook is voldaan aan het doelvereiste en is deze opvatting niet zonder meer verenigbaar met de Unierechtelijke jurisprudentie. De toelichting stelt dat het bovendien onduidelijk is of toekenning van een richtlijnvoordeel in een (deels) kunstmatige structuur per definitie het doel van die richtlijn ondermijnt.

3 Technisch ab-regeling: wettelijk regime en (nationale) jurisprudentie

3.1

Het wettelijke regime van de technisch ab-regeling, waaronder de wijzigingen daarin, is al meermaals belicht in conclusies, het meest recent in de conclusies van A-G Wattel voorafgaand aan HR BNB 2020/80, HR BNB 2025/122 en HR BNB 2025/123, en HR BNB 2025/95. Ook is in die conclusies ruim aandacht geweest voor de Unierechtelijke dimensie, in het bijzonder de jurisprudentie van het HvJ over misbruik. Het zou slechts zeer beperkt toegevoegde waarde hebben om de gegevens van die conclusies hier weer te herhalen. Daarom vat ik hierna het wettelijk regime slechts samen, mede onder verwijzing naar onderdelen in die eerdere conclusies (‎3.2-‎3.8). En daarom vervolg ik daarna met de recente arresten van de Hoge Raad, dus zonder eerst de voorafgaande arresten van het HvJ weer te geven (‎3.9-‎3.28). Ik vervolg met opmerkingen over de gebruikte terminologie (‎3.29-‎3.31). Ik eindig met recente feitenrechtspraak (‎3.32-‎3.34).

Wettelijke regime

3.2

Uit art. 3 Wet Vpb volgt – voor zover van belang – dat als buitenlandse belastingplichtige worden aangemerkt de in dat artikel nader omschreven niet in Nederland gevestigde lichamen “die Nederlands inkomen genieten”. In art. 17 Wet Vpb is vervolgens bepaald wat tot het Nederlandse inkomen behoort. Een van de onderdelen van het inkomen is het belastbare inkomen uit een aanmerkelijk belang in de zin van hoofdstuk 4 Wet IB 2001 in een in Nederland gevestigde vennootschap (hierna: ab). Dergelijk inkomen uit ab behoort alleen tot het Nederlandse inkomen indien aan bepaalde voorwaarden is voldaan. Welke de wettelijke voorwaarden zijn, hangt af van het jaar waarop het geschil betrekking heeft (geschiljaar), omdat er diverse wetswijzigingen zijn geweest.

3.3

In de geschiljaren 2013 t/m 2015 luidden de relevante leden van art. 17 Wet Vpb als volgt:

“1. Ten aanzien van buitenlandse belastingplichtigen wordt de belasting geheven naar het belastbare Nederlandse bedrag; (…).

2. Het belastbare Nederlandse bedrag is het in een jaar genoten Nederlandse inkomen verminderd met (…).

3. Het Nederlandse inkomen is het gezamenlijke bedrag van:

a. (…)

b. het belastbare inkomen uit een aanmerkelijk belang in de zin van hoofdstuk 4 van de Wet inkomstenbelasting 2001 in een in Nederland gevestigde vennootschap (…) indien de belastingplichtige het aanmerkelijk belang houdt met als voornaamste doel of een van de voornaamste doelen om de heffing van inkomstenbelasting of dividendbelasting bij een ander te ontgaan en dit aanmerkelijk belang niet behoort tot het vermogen van een onderneming;

c (…).

(…)

5. In afwijking van het derde lid, onderdeel b, wordt, indien het aanmerkelijk belang wordt gehouden om de heffing van alleen dividendbelasting te ontgaan, het in aanmerking te nemen belastbare inkomen uit dat aanmerkelijk belang gesteld op 15/H gedeelte van de ontvangen opbrengst, bedoeld in de Wet op de dividendbelasting 1965, uit dat belang. Daarbij staat H voor het percentage van het hoogste tarief, bedoeld in artikel 22, geldend voor het jaar waarin het voordeel is genoten.”

3.4

Tot 1 januari 2012 had de technisch ab-regeling slechts als toepassingsvoorwaarde dat het ab niet tot het ondernemingsvermogen van de (potentieel) buitenlands belastingplichtige behoort (ondernemingstoets). In HR BNB 2020/80 is uiteengezet wat de wetgever met de ondernemingstoets voor ogen heeft gestaan, en is een meer concrete invulling te vinden van die toets (zie ‎3.10 hierna).

3.5

Per 1 januari 2012 is art. 17(3)(b) Wet Vpb gewijzigd. Dat is gebeurd op aandringen van de Europese Commissie. De ondernemingstoets is gehandhaafd, maar een reikwijdte-beperkende ontgaanstoets is toegevoegd. Als additionele voorwaarde geldt sindsdien dat het ab wordt gehouden met als (een van de) voornaamste doel(en) het ontgaan van Nederlandse inkomsten- of dividendbelasting bij een ander (de subjectieve voorwaarde). Voor de invulling van die toets kan volgens de wetgever worden aangesloten bij de jurisprudentie van het HvJ EU, waarin wordt gesproken over “volstrekt kunstmatige constructies”. Volgens de wetgever doet zo’n volstrekt kunstmatige constructie zich bijvoorbeeld voor als een non-EU aandeelhouder van een Nederlandse vennootschap een EU-lichaam zonder reële betekenis tussenschuift. Bij de ontgaanstoets moet volgens de wetgever worden gekeken of het buitenlandse lichaam een reële functie heeft en wat zijn motieven zijn om het ab aan te houden. In de parlementaire toelichting is in dat kader de ‘wegdenkgedachte’ geïntroduceerd: zou zonder tussenkomst van het buitenlandse lichaam een hogere Nederlandse belastingclaim bestaan, dan is sprake van een ontgaansmotief.

3.6

De technisch ab-regeling is vervolgens op 1 januari 2016 weer gewijzigd: de ondernemingstoets is vervangen door een kunstmatigheidstoets. In de geschiljaren 2016 en 2017 luidde art. 17(3)(b) Wet Vpb als volgt:

“b. het belastbare inkomen uit een aanmerkelijk belang in de zin van hoofdstuk 4 van de Wet inkomstenbelasting 2001 in een in Nederland gevestigde vennootschap (…) indien de belastingplichtige het aanmerkelijk belang houdt met als hoofddoel of een van de hoofddoelen om de heffing van inkomstenbelasting of dividendbelasting bij een ander te ontgaan en er sprake is van een kunstmatige constructie of reeks van constructies waarbij:

1° een constructie uit verscheidene stappen of onderdelen kan bestaan;

2° een constructie of reeks van constructies als kunstmatig wordt beschouwd voor zover zij niet is opgezet op grond van geldige zakelijke redenen die de economische realiteit weerspiegelen;

(…)”

3.7

Volgens de parlementaire toelichting heeft deze wijziging betekenis voor ondernemingsstructuren als de directe ab-houder onvoldoende ‘substance’ heeft. Getoetst wordt of het belang wordt gehouden met als (een van de) hoofddoel(en) het ontgaan van belastingheffing en of de structuur niet is opgezet op grond van geldige zakelijke redenen die de economische realiteit weerspiegelen. Geldige zakelijke redenen moeten worden gereflecteerd in de substance van de ab-houder. Van geldige zakelijke redenen is in ieder geval sprake als de ab-houder (a) een materiële onderneming drijft en het aanmerkelijk belang ook functioneel tot zijn ondernemingsvermogen kan worden gerekend, (b) een tophoudster is die een wezenlijke functie vervult ten dienste van de bedrijfsuitoefening van een groep of (c) een tussenhoudster met een schakelfunctie is die voldoende ‘substance’ heeft.

3.8

Ik merk op dat na de onderhavige geschiljaren de tekst van art. 17 Wet Vpb nog is gewijzigd. Per 1 januari 2018 is de tekst van art. 17(3)(b) Wet Vpb zodanig gewijzigd dat het artikel alleen nog ziet op het ontgaan van inkomstenbelasting om overlap te voorkomen met de invoering van een antimisbruikbepaling per die datum in de Wet op de dividendbelasting 1965. Samenhangend daarmee is de tot dan geldende tekst van het vijfde lid vervallen. Verder is in het (nieuwe) vijfde lid van art. 17 Wet Vpb een delegatiebepaling opgenomen die het mogelijk maakt om regels te stellen voor de bepaling van wat wordt verstaan onder geldige “zakelijke redenen die de economische realiteit weerspiegelen” als bedoeld in art. 17(3)(b) Wet Vpb. Per 1 januari 2020 is de bepaling in art. 17(5) Wet Vpb weer aangepast, waarbij – in de kern – is voorzien in een mogelijkheid voor tegenbewijs, enerzijds voor de belastingplichtige indien deze niet voldoet aan bij ministeriële regeling gestelde (substance)voorwaarden en anderzijds voor de inspecteur indien de belastingplichtige voldoet aan die voorwaarden. Aanleiding daarvoor is jurisprudentie van het HvJ.

Recente rechtspraak Hoge Raad

HR BNB 2020/80

3.9

Hoewel HR BNB 2020/80 op zichzelf bezien een belangrijk én uitgebreid arrest is in de ontwikkeling van de jurisprudentie over de technisch ab-regeling, belicht ik slechts enige aspecten van dit arrest. Deze beperkte aandacht heeft ten eerste ermee te maken dat dit arrest en de daarover verschenen literatuur al aan bod is gekomen in de in ‎3.1 genoemde conclusies van A-G Wattel voorafgaand aan HR BNB 2025/122, HR BNB 2025/123 en HR BNB 2025/95. Ten tweede, samenhangend, het arrest HR BNB 2020/80 is thans minder van belang in die zin dat de Hoge Raad in HR BNB 2025/95 het juridisch kader opnieuw heeft uiteengezet. Het kader is daarbij verder verfijnd, aangescherpt en/of verduidelijkt, mede in het licht van rechtspraak van het HvJ over misbruik, waaronder in het bijzonder het arrest T Danmark en Y Denmark(hierna: T Danmark) en het in de tussentijd gewezen arrest Nordcurrent.

3.10

HR BNB 2020/80 ziet op het jaar 2012. Een eerste aspect dat ik belicht zijn de overwegingen van de Hoge Raad over de toenmalige ondernemingstoets (in het arrest aangeduid als: de objectieve voorwaarde). In het kader van die toets moet worden beoordeeld of de belastingplichtige zijn ab houdt als belegging; het is niet vereist dat de belastingplichtige een onderneming drijft. De Hoge Raad noemt drie gevalstypen waarin in elk geval niet kan worden gesproken van een belegging:

“2.5.2. (…) Uit Kamerstukken II 2011/12, 33 003, nr. 10, blz. 94, in samenhang gelezen met Kamerstukken II 2009/10, 32 129, nr. 3, blz. 58 en 59, blijkt dat de wetgever met de objectieve voorwaarde voor ogen heeft gestaan dat wordt nagegaan of de belastingplichtige het aanmerkelijk belang houdt als belegging, dat wil zeggen met het oog op het verkrijgen van een rendement dat bij normaal vermogensbeheer kan worden verwacht. Als een dergelijk streven niet aanwezig is, is niet aan de objectieve voorwaarde voldaan. Daarnaast geldt niet als zelfstandig vereiste dat de belastingplichtige een onderneming drijft (vgl. HR 14 maart 2001, ECLI:NL:HR:2001:AB0829). Van het houden van een aandelenbelang als belegging kan in elk geval niet worden gesproken (a) indien de onderneming van het lichaam waarin wordt deelgenomen in het verlengde ligt van de onderneming van de belastingplichtige, (b) indien de belastingplichtige een houdstervennootschap is die een wezenlijke functie vervult ten dienste van de bedrijfsuitoefening van een groep, of (c) indien en voor zover de belastingplichtige als participatiemaatschappij belangen houdt in een of meer lichamen die niet middellijk of onmiddellijk beleggen, zonder dat sprake is van een houdsterfunctie binnen een groep.

3.11

Een tweede aspect betreft de uiteenzetting over de subjectieve voorwaarde. Daarin komt naar voren dat de zogenoemde wegdenkgedachte leidend is: zou(den) de achterliggende aandeelhouder(s) meer Nederlandse inkomstenbelasting of dividendbelasting verschuldigd zijn zonder tussenkomst van de belastingplichtige? Als het ab middellijk wordt gehouden door een andere vennootschap bij wie dat middellijke belang behoort tot een ondernemingsvermogen, dient te worden beoordeeld of die vennootschap meer Nederlandse dividendbelasting verschuldigd zou zijn:

“2.6.2. Uit Kamerstukken II 2011/12, 33 003, nr. 10, blz. 94, blijkt dat naar de bedoeling van de wetgever de subjectieve voorwaarde in beginsel is vervuld indien de achterliggende aandeelhouder(s) meer Nederlandse inkomstenbelasting of dividendbelasting zou(den) zijn verschuldigd zonder tussenkomst van de belastingplichtige, dus als het aanmerkelijk belang in de in Nederland gevestigde vennootschap rechtstreeks zou worden gehouden. Deze voorwaarde wordt steeds getoetst naar de toestand op het moment dat het voordeel uit hoofde van het aanmerkelijk belang in de in Nederland gevestigde vennootschap opkomt.

In gevallen waarin het aanmerkelijk belang in de Nederlandse vennootschap middellijk, via de belastingplichtige, wordt gehouden door een andere (buitenlandse) (tussen)houdstervennootschap bij wie dat middellijke belang wel behoort tot een ondernemingsvermogen, dient bij de toetsing aan de subjectieve voorwaarde te worden beoordeeld of die andere (tussen)houdstervennootschap meer Nederlandse dividendbelasting verschuldigd zou zijn indien zij het aanmerkelijk belang rechtstreeks zou houden. In dat geval behoeft dus wat de inkomstenbelasting betreft niet te worden nagegaan of ten aanzien van de achterliggende aandeelhouder(s) is voldaan aan de subjectieve voorwaarde.”

3.12

Een derde aspect is de uiteenzetting door de Hoge Raad waarom (de subjectieve voorwaarde van) de technisch ab-regeling dient te worden uitgelegd en toegepast met inachtneming van de jurisprudentie van het HvJ over misbruik:

“2.6.3. De regeling van artikel 17, lid 3, aanhef en letter b, van de Wet (hierna ook: de regeling) geldt uitsluitend voor buitenlandse belastingplichtigen, terwijl bij binnenlandse belastingplichtigen in de door de regeling bestreken situaties veelal de deelnemingsvrijstelling van artikel 13 van de Wet toepassing vindt op het desbetreffende belang. Daarmee beperkt de regeling de vrijheid die een belastingplichtige heeft om zijn economische belangen en (financiële) middelen onder te brengen in een in Nederland gevestigde vennootschap (vgl. HR 8 juli 2016, ECLI:NL:HR:2016:1350, rechtsoverweging 2.6.3, laatste alinea). Met deze beperking kan de regeling echter in andere lidstaten van de Europese Unie gevestigde lichamen benadelen of belemmeren bij de uitoefening van hun door het VWEU gewaarborgde verkeersvrijheden en in strijd komen met de verplichtingen die voortvloeien uit de moeder-dochterrichtlijn. De subjectieve voorwaarde moet daarom zo worden uitgelegd en toegepast dat geen inbreuk op het Unierecht wordt gemaakt.

2.6.4.

Daarbij is in de eerste plaats van belang dat de interpretatie en de toepassing van de subjectieve voorwaarde wordt toegesneden op de doelstelling in het algemeen belang die ermee wordt nagestreefd, te weten de bestrijding van belastingontwijking (zie Kamerstukken II 2011/12, 33 003, nr. 3, blz. 16). Een zodanige doelstelling kan voor toepassing van artikel 49 VWEU slechts dienen ter rechtvaardiging van een beperking van de vestigingsvrijheid indien die beperking specifiek tot doel heeft gedragingen te verhinderen die erin bestaan volstrekt kunstmatige constructies op te zetten die geen verband houden met de economische realiteit en bedoeld zijn om de belasting te ontwijken die normaal verschuldigd is over winsten uit activiteiten op het nationale grondgebied (zie HvJ 12 september 2006, Cadbury Schweppes plc en Cadbury Schweppes Overseas Ltd, C-196/04, ECLI:EU:C:2006:544, punt 55). Hetzelfde heeft te gelden indien een lidstaat bepalingen uit de moeder-dochterrichtlijn buiten toepassing laat met een beroep op artikel 1, lid 2, van die richtlijn (vgl. HvJ 7 september 2017, Eqiom SAS en Enka SA, C-6/16, ECLI:EU:C:2017:641 (hierna: het arrest Eqiom en Enka), punt 64). Indien de hiervoor bedoelde constructies bedoeld zijn om door middel van misbruik aanspraak te maken op de rechten van de moeder-dochterrichtlijn, is de lidstaat zelfs verplicht om, overeenkomstig het algemene Unierechtelijke beginsel van verbod van misbruik, het genot van die rechten te weigeren (zie HvJ 26 februari 2019, T Danmark en Y Denmark (hierna: het arrest T Danmark), gevoegde zaken C-116/16 en C-117/16, ECLI:EU:C:2019:135, punten 82 en 83). De wetgever heeft uitdrukkelijk te kennen gegeven dat hij met artikel 17, lid 3, aanhef en letter b, van de Wet een regeling heeft willen treffen die zich verdraagt met de eisen die het recht van de Unie stelt, en dat voor de invulling van de subjectieve voorwaarde aansluiting bij de jurisprudentie van het Hof van Justitie kan worden gezocht (vgl. Kamerstukken II 2011/12, 33 003, nr. 3, blz. 16 en 105 en 106, en Kamerstukken II 2011/12, 33 003, nr. 10, blz. 94).”

HR BNB 2025/95

3.13

HR BNB 2025/95 geeft een nieuw integraal kader voor de toepassing van de technisch ab-regeling onder de nieuwe tekst vanaf 2016. Ik geef dat kader hierna onderwerpsgewijs weer. Daarbij verdient opmerking dat de Hoge Raad de termen ‘subjectieve voorwaarde’ en ‘objectieve voorwaarde’ gebruikt voor de voorwaarden die art. 17(3)(b) Wet Vpb stelt voor de buitenlandse belastingplicht voor inkomsten uit ab. Het gaat om (i) de voorwaarde dat de belastingplichtige het aanmerkelijk belang houdt met als hoofddoel of een van de hoofddoelen om de heffing van inkomstenbelasting of dividendbelasting bij een ander te ontgaan, respectievelijk (ii) de voorwaarde dat sprake is van een constructie of reeks van constructies die als kunstmatig wordt beschouwd voor zover zij niet is opgezet op grond van geldige zakelijke redenen die de economische realiteit weerspiegelen (zie rov. 4.3.1 in combinatie met rov. 3.1).

3.14

Net zoals voor de regeling zoals die luidde tot 2016 (zie ‎3.12), overweegt de Hoge Raad voor de regeling vanaf 2016 dat de technisch ab-regeling moet worden uitgelegd in overeenstemming met de rechtspraak van het HvJ over misbruik van recht. Wel betrekt de Hoge Raad daarbij ook uitdrukkelijk de context van de moeder-dochterrichtlijn (MDR), nu de wetgever met de nieuwe tekst heeft beoogd aan de sluiten bij de nieuwe tekst van de MDR en de daarin opgenomen aanscherping van de antimisbruikbepalingen:

“4.3.2 Artikel 17, lid 3, letter b, van de Wet is dus een antimisbruikbepaling. Blijkens de totstandkomingsgeschiedenis van deze bepaling zoals zij met ingang van 1 januari 2016 luidt, is met de objectieve voorwaarde – kort gezegd, dat sprake is van een kunstmatige constructie of reeks van constructies – vooral bedoeld aan te sluiten bij de in 2015 gewijzigde tekst van de moeder-dochterrichtlijn en de daarin opgenomen aanscherping van de antimisbruikbepalingen (artikel 1, leden 2 en 3). Daarbij heeft de wetgever gekozen voor een zogenoemde wereldwijde benadering, zodat vergelijkbare (ontgaans)structuren gelijk worden behandeld, ongeacht of de buitenlandse vennootschap die het aanmerkelijk belang houdt, binnen of buiten de EU is gevestigd. In de parlementaire toelichting is opgemerkt dat de toepassing van artikel 17, lid 3, letter b, van de Wet in relatie tot niet-EU landen in overeenstemming dient te zijn met de bepalingen in het VWEU inzake het vrije verkeer van kapitaal, dat ook relevant is in relatie tot derde landen. Daartoe behoort, aldus die toelichting, ook “jurisprudentie inzake antimisbruik” van het Hof van Justitie.6

Bij de totstandkoming van de regeling van artikel 17, lid 3, letter b, van de Wet zoals die vanaf 1 januari 2012 tot 1 januari 2016 gold, had de wetgever ook al te kennen gegeven een regeling te hebben willen treffen die zich verdraagt met de eisen die het recht van de Unie stelt aan bepalingen ter voorkoming van misbruik, en dat voor de invulling van de subjectieve voorwaarde aansluiting kan worden gezocht bij de jurisprudentie van het Hof van Justitie over de verenigbaarheid van antiontgaansbepalingen met het Unierecht.7

4.3.3

Gelet op hetgeen hiervoor in 4.3.2 is overwogen, gaat het om de uitleg en toepassing van artikel 17, lid 3, letter b, van de Wet in het licht van de moeder-dochterrichtlijn en de in dat verband gewezen rechtspraak van het Hof van Justitie over misbruik van recht, alsmede om de daarbij geldende regels over stelplicht en bewijslast.8

6 Vgl. Kamerstukken II 2015/16, 34 306, nr. 3, blz. 5 en 8, en Kamerstukken II 2015/16, 34 306, nr. 6, blz. 11.

7 Vgl. Kamerstukken II 2011/12, 33 003, nr. 3, blz. 16 ,105 en 106, en Kamerstukken II 2011/12, 33 003, nr. 10, blz. 94.

8 Vgl. HvJ 7 september 2017, Eqiom SAS en Enka SA, C-6/16, ECLI:EU:C:2017:641, HvJ 20 december 2017, Deister Holding AG en Juhler Holding A/S, gevoegde zaken C-504/16 en C-613/16, ECLI:EU:C:2017:1009, en HvJ 26 februari 2019, T Danmark en Y Denmark Aps, gevoegde zaken C-116/16 en C-117/16, ECLI:EU:C:2019:135.”

3.15

De Hoge Raad geeft vervolgens een uiteenzetting van de belangrijke aspecten in de rechtspraak van het HvJ over het begrip misbruik van Unierecht. Uit die rechtspraak volgt dat een zogenoemd doelvereiste geldt (dat overigens later in HR BNB 2025/123 wordt aangeduid als “het objectieve element van misbruik van Unierecht”) en dat tevens een subjectief element is vereist. De vraag of deze bestanddelen van misbruik van Unierecht aanwezig zijn, moet worden beantwoord aan de hand van een onderzoek van alle feiten en omstandigheden van het geval. Verder wordt een omschrijving gegeven van wat als een ‘kunstmatige constructie’ kan worden beschouwd:

“4.4.1 Die rechtspraak van het Hof van Justitie houdt met betrekking tot het begrip misbruik van Unierecht in dat daarvoor enerzijds een geheel van objectieve omstandigheden is vereist waaruit blijkt dat – in weerwil van de formele naleving van de door regels van Unierecht (in dit geval: de moeder-dochterrichtlijn) opgelegde voorwaarden – het door die regels beoogde doel niet werd bereikt (hierna ook: het doelvereiste). Anderzijds is tevens een subjectief element vereist, namelijk de bedoeling om een door het Unierecht (in dit geval: de moeder-dochterrichtlijn) toegekend voordeel te verkrijgen door kunstmatig de voorwaarden te creëren waaronder het recht op dat voordeel ontstaat.9

4.4.2

Zoals volgt uit de rechtspraak van het Hof van Justitie moet de vraag of de hiervoor in 4.4.1 bedoelde bestanddelen van misbruik van Unierecht (het doelvereiste en het subjectieve element) aanwezig zijn, worden beantwoord aan de hand van een onderzoek van alle feiten en omstandigheden van het geval. In het bijzonder moet in elk concreet geval de desbetreffende structuur in haar geheel worden onderzocht om te bezien of belastingplichtigen enkel formele of kunstmatige transacties hebben verricht waarvoor geen economische en commerciële rechtvaardiging bestaat, met als voornaamste doel wederrechtelijk een voordeel te verkrijgen.10

4.4.3

Een concern – begrepen als: een groepering van vennootschappen met (een) gemeenschappelijke achterliggende aandeelhouder(s) – kan als een kunstmatige constructie worden beschouwd indien het (i) niet is opgericht om redenen die de economische realiteit weerspiegelen, (ii) een zuiver formele structuur heeft en (iii) als voornaamste doel of een van zijn voornaamste doelen heeft een belastingvoordeel te verkrijgen dat de strekking of het doel van de toepasselijke belastingwetgeving ondermijnt. Zo’n kunstmatige constructie doet zich met name voor wanneer de belastingheffing over dividenden wordt ontgaan doordat aan de concernstructuur een doorstroomvennootschap wordt toegevoegd tussen de vennootschap die de dividenden uitkeert en de uiteindelijk gerechtigde tot deze dividenden.11

9 Vgl. HvJ 26 februari 2019, T Danmark en Y Denmark Aps, gevoegde zaken C-116/16 en C-117/16, ECLI:EU:C:2019:135, punt 97 en de aldaar aangehaalde rechtspraak.

10 Vgl. HvJ 26 februari 2019, T Danmark en Y Denmark Aps, gevoegde zaken C-116/16 en C-117/16, ECLI:EU:C:2019:135, punt 98 en de aldaar aangehaalde rechtspraak.

11 Voetnoot in origineel: Vgl. HvJ 26 februari 2019, T Danmark en Y Denmark Aps, gevoegde zaken C-116/16 en C-117/16, ECLI:EU:C:2019:135, punt 100.”

3.16

De Hoge Raad ontleent aan het arrest T Danmark de volgende aanwijzingen voor misbruik van Unierecht:

“Aanwijzingen voor misbruik van Unierecht

4.4.4

De rechtspraak van het Hof van Justitie over misbruik van Unierecht houdt verder in dat een dergelijk misbruik kan worden vastgesteld aan de hand van een reeks aanwijzingen, voor zover deze objectief zijn en onderling overeenstemmen.12 Aan het arrest T Danmark zijn de hierna in 4.4.5 en 4.4.6 bij wijze van voorbeeld omschreven aanwijzingen te ontlenen voor de aanwezigheid van misbruik van Unierecht met behulp van een kunstmatige constructie zoals hiervoor in 4.4.3 bedoeld.

4.4.5

Een aanwijzing dat het in het geval van een concern gaat om een kunstmatige constructie, kan zijn gelegen in de omstandigheid dat het concern zich bedient van een vennootschap die als doorstroomvennootschap fungeert. Een doorstroomvennootschap is een vennootschap die zich uitsluitend bezighoudt met het ontvangen van dividenden en de doorbetaling daarvan aan de uiteindelijk gerechtigde tot die dividenden of aan (een) andere doorstroomvennootschap(pen). Ook indien de vennootschap die de uitgekeerde dividenden heeft ontvangen, wel andere activiteiten ontplooit, kan het gaan om een kunstmatige constructie. Dat is bijvoorbeeld het geval indien deze vennootschap de dividenden zeer snel na de ontvangst ervan, eventueel onder een andere titel, volledig of nagenoeg volledig doorsluist naar of moet doorbetalen aan een of meer entiteiten die niet aan de toepassingsvoorwaarden van de moeder-dochterrichtlijn voldoet respectievelijk voldoen.13

4.4.6

Aanwijzingen voor het bestaan van een kunstmatige constructie als hiervoor in 4.4.3 bedoeld, kunnen verder worden gevonden in het ontbreken van een daadwerkelijke economische activiteit bij de vennootschap die de dividenden ontvangt. Dit kan worden vastgesteld aan de hand van alle relevante gegevens betreffende met name het beheer van die vennootschap, haar boekhoudkundige balans, haar kostenstructuur en de werkelijk gemaakte kosten, haar werknemers, alsook haar kantoren en uitrusting. Verdere aanwijzingen kunnen zijn gelegen in het bij de dividend ontvangende vennootschap ontbreken van de bevoegdheid om vanuit economisch oogpunt vrij over de ontvangen dividenden te beschikken, of in het feit dat deze vennootschap in wezen niet het recht heeft op het gebruik en genot van die dividenden, ook al rust op haar geen dergelijke contractuele of wettelijke verplichting.14

12 Vgl. HvJ 26 februari 2019, T Danmark en Y Denmark Aps, gevoegde zaken C-116/16 en C-117/16, ECLI:EU:C:2019:135, punt 114.

13 Vgl. HvJ 26 februari 2019, T Danmark en Y Denmark Aps, gevoegde zaken C-116/16 en C-117/16, ECLI:EU:C:2019:135, punten 101,103 en 104.

14 Vgl. HvJ 26 februari 2019, T Danmark en Y Denmark Aps, gevoegde zaken C-116/16 en C-117/16, ECLI:EU:C:2019:135, punten 104 en 105.”

3.17

De Hoge Raad geeft vervolgens de volgende “vertaling” van de bestanddelen van misbruik van Unierecht naar art. 17(3)(b) Wet Vpb:

“4.5.1 Het hiervoor in 4.4.1 omschreven subjectieve element van misbruik van Unierecht bevat de bestanddelen van artikel 17, lid 3, letter b, van de Wet, dat wil zeggen zowel de subjectieve voorwaarde dat het hoofddoel of een van de hoofddoelen van het houden van het aanmerkelijk belang is om belastingheffing bij een ander te ontgaan, als de objectieve voorwaarde dat sprake is van een constructie of reeks van constructies die als kunstmatig wordt beschouwd. Voor de uitleg en toepassing van die bepaling in overeenstemming met het Unierecht moet daarom aan deze beide voorwaarden tezamen op een zodanige wijze inhoud worden gegeven, dat daaraan slechts wordt voldaan indien dit subjectieve element van misbruik van recht aanwezig is.

4.5.2

Bij de hiervoor in 4.5.1 bedoelde uitleg en toepassing van artikel 17, lid 3, letter b, van de Wet moet in de regel worden aangenomen dat tevens is voldaan aan het andere Unierechtelijke vereiste voor misbruik, namelijk het doelvereiste. Dit vereiste houdt in dat uit het geheel van objectieve omstandigheden van het geval blijkt dat het door de desbetreffende Unierechtelijke regeling (in dit geval: de moeder-dochterrichtlijn) beoogde doel niet wordt bereikt door (ook) in het aan de orde zijnde geval het in die richtlijn voorziene belastingvoordeel toe te kennen. Op dit punt zijn doel en strekking van artikel 17, lid 3, letter b, van de Wet gelijk aan die van artikel 1, leden 2 en 3, van de moeder-dochterrichtlijn.15

15 Vgl. Richtlijn (EU) 2015/121 van de Raad van 27 januari 2015, tot wijziging van Richtlijn 2011/96/EU betreffende de gemeenschappelijke fiscale regeling voor moedermaatschappijen en dochterondernemingen uit verschillende lidstaten, PbEU 2015, L 21/1, preambule onder 5.”

3.18

Uit rov. 4.5.1 volgt dat volgens de Hoge Raad het subjectieve element van misbruik van Unierecht zowel de subjectieve voorwaarde als de objectieve voorwaarde van art. 17(3)(b) Wet Vpb bevat. Tegelijk is het subjectieve element ook van invloed op de toepassing van beide voorwaarden: aan beide voorwaarden tezamen kan slechts zijn voldaan indien het subjectieve element aanwezig is. Zo bezien moeten beide voorwaarden tezamen ‘subjectief element’-conform worden toegepast. Het gaat daarbij mijn inziens om een holistische benadering: “aan deze beide voorwaarden tezamen [moet] op een zodanige wijze inhoud worden gegeven, dat (…)”.

3.19

Op de eerste zin van rov. 4.5.2 krijg ik niet goed vat bij een letterlijke lezing. Waarom moet bij de uitleg en toepassing van art. 17(3)(b) Wet Vpb in de regel worden aangenomen dat tevens is voldaan aan het doelvereiste. Hoezo ‘tevens is voldaan’? Is er aan nog iets anders voldaan? En wat is de grond voor de aanname dat is voldaan aan het doelvereiste? Ik denk dat de eerste zin van rov. 4.5.2 moet worden gelezen in de context van rov. 4.5.1, en dat het on-uitgedrukte uitgangspunt bij de eerste zin is dat voldaan is aan de voorwaarden bedoeld in rov. 4.5.1. Anders gezegd, het komt mij voor dat met de eerste zin is beoogd tot uitdrukking te brengen dat indien aan zowel de subjectieve voorwaarde als de objectieve voorwaarde is voldaan (en daarmee ook het subjectieve element van misbruik van Unierecht aanwezig is), in de regel moet worden aangenomen dat tevens is voldaan aan het doelvereiste. Deze lezing vindt steun in een later arrest van de Hoge Raad. Ook het Hof (zie rov. 5.23) begrijpt de eerste zin aldus. Ook in de literatuur wordt de zin zo begrepen (vgl. ‎5.20 e.v. hierna), zij het dat de door de Hoge Raad geformuleerde regel wordt bekritiseerd in een deel van de literatuur.

3.20

Wat betreft de bewijslast(verdeling) geeft de Hoge Raad eerst het volgende algemene kader, waarbij de Hoge Raad start met het Unierechtelijke kader (rov. 4.6.1) en hij dat kader vervolgens vertaalt naar de subjectieve en de objectieve voorwaarde voor toepassing van de technisch ab-regeling (rov. 4.6.2):

“Bewijslast ter zake van misbruik

4.6.1

Het is op grond van de rechtspraak van het Hof van Justitie aan de inspecteur om de feiten en omstandigheden te stellen en bij betwisting aannemelijk te maken die meebrengen dat de bestanddelen van misbruik van recht (in dit geval: van de moeder-dochterrichtlijn) aanwezig zijn. Tot die bestanddelen behoort het hiervoor in 4.4.1 bedoelde subjectieve element.16 Uit de rechtspraak van het Hof van Justitie volgt verder dat de belastingplichtige daartegenover de gelegenheid moet hebben om bewijs te leveren dat meebrengt dat van misbruik geen sprake is.17 Die gelegenheid moet betrekking hebben op beide aspecten van het hiervoor in 4.4.1 bedoelde subjectieve element van misbruik, dus zowel op de bedoeling om een door het Unierecht toegekend fiscaal voordeel te verkrijgen, als op het kunstmatige karakter van de structuur waarmee de voorwaarden zijn gecreëerd waaronder het recht op dat voordeel ontstaat.

4.6.2

Aan de bewijslast met betrekking tot de subjectieve en de objectieve voorwaarde van artikel 17, lid 3, letter b, van de Wet – als bestanddelen van het subjectieve element van misbruik van Unierecht – moet daarom inhoud worden gegeven doordat de inspecteur feiten en omstandigheden moet stellen, en in geval van betwisting aannemelijk moet maken, waaruit een reeks objectieve en onderling overeenstemmende aanwijzingen voortvloeit als hiervoor in 4.4.4 bedoeld, die wijzen op misbruik van recht. De vaststelling dat zo’n reeks aanwijzingen zich voordoet, brengt, behoudens door de belastingplichtige geleverd tegenbewijs als hiervoor in 4.6.1 bedoeld, mee dat het gaat om misbruik van recht.18

16 Vgl. HvJ 26 februari 2019, T Danmark en Y Denmark Aps, gevoegde zaken C-116/16 en C-117/16, ECLI:EU:C:2019:135, punten 117 en 118.

17 Vgl. HvJ 20 december 2017, Deister Holding AG en Juhler Holding A/S, gevoegde zaken C‑504/16 en C‑613/16, ECLI:EU:C:2017:1009, punt 70, en HvJ 7 september 2017, Eqiom SAS en Enka SA, C-6/16, ECLI:EU:C:2017:641, punt 36, alsmede HR 10 januari 2020, ECLI:NL:HR:2020:21, rechtsoverweging 2.6.5.

18 Vgl. HvJ 26 februari 2019, T Danmark en Y Denmark Aps, gevoegde zaken C-116/16 en C-117/16, ECLI:EU:C:2019:135, punt 99, alsmede HR 10 januari 2020, ECLI:NL:HR:2020:21, rechtsoverweging 2.6.7.”

3.21

Daarna noemt de Hoge Raad meer concreet twee aanwijzingen die, indien aanwezig, grond kunnen zijn om – behoudens tegenbewijs – aan te nemen dat sprake is van misbruik van recht. In die aanwijzingen komen de (nationaalrechtelijke) subjectieve en objectieve voorwaarde terug. De eerste aanwijzing is dat zich geen van de situaties voordoet die in de totstandkomingsgeschiedenis van de objectieve voorwaarde zijn genoemd als “geldige zakelijke redenen die de economische realiteit weerspiegelen”. De tweede aanwijzing kan worden gevonden binnen het kader van de subjectieve voorwaarde door toepassing van de zogenoemde wegdenkgedachte:

“4.6.3 Een aanwijzing voor misbruik van recht als hiervoor in 4.4.4 bedoeld, kan zijn dat zich geen van de situaties voordoet die in de totstandkomingsgeschiedenis van de objectieve voorwaarde van artikel 17, lid 3, letter b, van de Wet zijn genoemd als “geldige zakelijke redenen die de economische realiteit weerspiegelen”19. Het gaat dan om de situatie dat de buitenlandse vennootschap die het aanmerkelijk belang in de Nederlandse vennootschap rechtstreeks houdt (i) geen materiële onderneming drijft tot het vermogen waarvan het aanmerkelijk belang functioneel behoort, en (ii) niet een wezenlijke functie ten dienste van de bedrijfsuitoefening van het concern vervult, en (iii) evenmin een schakelfunctie – tussen de bedrijfsmatige activiteiten of hoofdkantooractiviteiten van de moedervennootschap en de activiteiten van haar kleindochtervennootschap(pen) – vervult én voldoende zogenoemde substance (bedrijfseconomische aanwezigheid) heeft. Dergelijke omstandigheden kunnen erop wijzen dat de desbetreffende buitenlandse vennootschap een doorstroomvennootschap is als hiervoor in 4.4.5 bedoeld. De aanwezigheid van zo’n doorstroomvennootschap kan – maar hoeft niet – een relevante, objectieve aanwijzing voor misbruik van recht (te) vormen.

4.6.4

Een aanwijzing voor misbruik van recht als hiervoor in 4.4.4 bedoeld, kan verder worden gevonden binnen het kader van de subjectieve voorwaarde van artikel 17, lid 3, letter b, van de Wet, indien de achterliggende aandeelhouder(s) van de tussengeschakelde buitenlandse vennootschap (die het aanmerkelijk belang in de in Nederland gevestigde vennootschap rechtstreeks houdt), meer Nederlandse inkomstenbelasting of dividendbelasting zou(den) zijn verschuldigd zonder tussenkomst van de tussengeschakelde buitenlandse vennootschap, dus wanneer dividenduitkeringen door de Nederlandse vennootschap rechtstreeks aan die achterliggende aandeelhouder(s) zouden zijn gedaan (de wegdenkgedachte).20

4.6.5

Indien de hiervoor in 4.6.3 en 4.6.4 bedoelde aanwijzingen aanwezig zijn, kan op grond daarvan – behoudens tegenbewijs – worden aangenomen dat de tussengeschakelde buitenlandse vennootschap die het aanmerkelijk belang in de Nederlandse vennootschap (middellijk) houdt, een doorstroomvennootschap is waarmee misbruik van recht wordt gepleegd.”

19 Vgl. Kamerstukken II 2015/16, 34 306, nr. 3, blz. 9, en Kamerstukken II 2015/16, 34 306, nr. 6, blz. 7.

20 Vgl. Kamerstukken II 2011/12, 33 003, nr. 10, blz. 93-94, en HR 10 januari 2020, ECLI:NL:HR:2020:21, rechtsoverweging 2.6.2, eerste alinea.”

3.22

De Hoge Raad geeft vervolgens ook meer handvatten wat betreft het tegenbewijs. Ik merk daarbij op dat hetgeen de Hoge Raad overweegt bij (i) ook reeds was overwogen in HR BNB 2020/80, zij het nu met een aanvulling/verduidelijking hoe in positieve zin het bewijs geleverd kan worden. Hetgeen de Hoge Raad bij (ii) overweegt, is nieuw ten opzichte van HR BNB 2020/80 (zoals de Hoge Raad ook tot uitdrukking brengt). Die aanvulling – die in de literatuur met instemming is ontvangen – houdt verband met het in de tussentijd gewezen arrest Nordcurrent:

“4.6.6 Het hiervoor in 4.6.2 bedoelde tegenbewijs kan worden geleverd door feiten en omstandigheden te stellen, en in geval van betwisting aannemelijk te maken, die erop wijzen (i) hetzij, dat voor de tussenschakeling van de buitenlandse vennootschap(pen) geldige zakelijke redenen bestaan die de economische realiteit weerspiegelen, zodat die tussenschakeling niet een kunstmatige constructie oplevert die geen verband houdt met de economische realiteit, (ii) hetzij, en in aanvulling in zoverre op hetgeen over het tegenbewijs is overwogen in rechtsoverweging 2.6.7 van het arrest van 10 januari 2020, dat – ondanks het ontbreken van zakelijke redenen als hiervoor bedoeld – de tussenschakeling van de buitenlandse vennootschap(pen) niet heeft plaatsgevonden met als voornaamste doel of een van haar voornaamste doelen een belastingvoordeel te verkrijgen dat de strekking of het doel ondermijnt van de toepasselijke belastingwetgeving (in dit geval: artikel 17, lid 3, letter b, van de Wet, zoals uitgelegd in overeenstemming met de moeder-dochterrichtlijn).21

21 Vgl. HvJ 3 april 2025, “Nordcurrent group” UAB, C-228/24, ECLI:EU:C:2025:239, punten 52 tot en met 54.”

3.23

Daarna beoordeelt de Hoge Raad de voorliggende uitspraak en de middelen op basis van het door hem uiteengezette kader. Daarbij komt onder meer aan de orde de beoordeling of de belanghebbende in het tegenbewijs is geslaagd. Hier relevant is dat de Hoge Raad overweegt – onder verwijzing naar het arrest Nordcurrent – dat die beoordeling weliswaar moet plaatsvinden naar de toestand op het moment dat het voordeel uit hoofde van het ab opkomt, maar dat dit niet uitsluit dat daarbij ook rekening wordt gehouden met feiten en omstandigheden van vóór of na dat moment:

“4.7.5 Bij de beoordeling of belanghebbende het hiervoor in 4.7.2 bedoelde tegenbewijs heeft geleverd, heeft het Hof mede betekenis toegekend aan (de motieven voor) de totstandkoming in 2007 van de hiervoor in 2.1 beschreven structuur en de hiervoor in 2.3 bedoelde zetelverplaatsing van belanghebbende door de emigratie van de dga in 2011. Weliswaar moet die beoordeling plaatsvinden naar de toestand op het moment dat het voordeel uit hoofde van het aanmerkelijk belang in de in Nederland gevestigde vennootschap opkomt,22 maar dit sluit, anders dan het middel betoogt, niet uit dat daarbij ook rekening wordt gehouden met feiten en omstandigheden van vóór of na dat moment. Zoals hiervoor in 4.4.2 is overwogen, moet immers in elk concreet geval de desbetreffende structuur in haar geheel worden onderzocht.23 Bovendien houdt het voldoen aan de objectieve voorwaarde volgens de bewoordingen van artikel 17, lid 3, letter b, van de Wet in dat de constructie niet “is opgezet” op grond van geldige zakelijke redenen.24 (…).

22 Vgl. HR 10 januari 2020, ECLI:NL:HR:2020:21, rechtsoverweging 2.6.2.

23 Vgl. ook HvJ 3 april 2025, “Nordcurrent group” UAB, C-228/24, ECLI:EU:C:2025:239, punten 37 tot en met 42.

24 Vgl. ook de overeenkomstige formulering in het arrest HvJ 20 december 2017, C-504/16 en C-613/16, Deister Holding AG en Juhler Holding A/S, ECLI:EU:C:2017:1009, punt 65.”

HR BNB 2025/122 (en HR BNB 2025/123)

3.24

HR BNB 2025/122 en HR BNB 2025/123 – ook wel bekend als de Belgische-houdsterarresten – gaan beide over de in art. 4(3)(c) Wet DB opgenomen antimisbruikbepaling betreffende de in art. 4(2) Wet DB vervatte inhoudingsvrijstelling in de dividendbelasting. Deze arresten zijn ook van belang voor de technisch ab-regeling, omdat ook die antimisbruikbepaling moet worden uitgelegd en toegepast in het licht van de MDR en de in dat verband gewezen rechtspraak van het HvJ over misbruik van recht (rov. 5.2.1). Gelet op dat laatste is het toetsingskader van HR BNB 2025/95 van overeenkomstige toepassing op die antimisbruikbepaling, aldus de Hoge Raad (rov. 5.2.2). Daaruit leid ik af dat omgekeerd hetgeen in HR BNB 2025/122 en HR BNB 2025/123 is aangevuld op dat toetsingskader, dan als uitgangspunt ook relevant is voor de toepassing van de technisch ab-regeling.

3.25

Een eerste aanvulling is, kort gezegd, dat een om zakelijke redenen opgezette structuur toch kunstmatige stappen of onderdelen kan bevatten. Een tweede aanvulling – die gedeeltelijk al is opgenomen in rov. 4.7.5 van HR BNB 2025/95 (zie ‎3.23) – is dat het onderzoek of sprake is van een kunstmatige constructie niet beperkt is tot de feiten en omstandigheden bij de totstandkoming van de constructie; ook aanvankelijk zakelijke structuren kunnen kunstmatig worden, als deze in stand blijven ondanks veranderende omstandigheden:

“5.2.3 Aan dit toetsingskader wordt het volgende toegevoegd.

Uit de in artikel 1, lid 2, tweede alinea, van de moeder-dochterrichtlijn gegeven precisering volgt dat een constructie uit verscheidene stappen of onderdelen kan bestaan. In dit verband blijkt uit overweging 8 van de preambule van de moeder-dochterrichtlijn dat het mogelijk is dat slechts bepaalde stappen of onderdelen van zo’n constructie kunstmatig zijn en daarom onder de antimisbruikbepaling vallen. Het kan dan ook niet worden uitgesloten dat een constructie is opgezet om zakelijke redenen die de economische realiteit weerspiegelen, maar dat deze tevens stappen of onderdelen bevat die als kunstmatig moeten worden beschouwd.

Verder geldt dat de vraag of sprake is van een concern dat als een kunstmatige constructie kan worden beschouwd als omschreven in rechtsoverweging 4.4.3 van het arrest van 25 april 2025, moet worden beantwoord aan de hand van een onderzoek dat niet is beperkt tot de feiten en omstandigheden die zich voordoen ten tijde van het opzetten van de constructie. Gelet op de context van artikel 1, leden 2 en 3, van de moeder-dochterrichtlijn kan namelijk evenmin worden uitgesloten dat een constructie die aanvankelijk is opgezet om zakelijke redenen die de economische realiteit weerspiegelen, vanaf een bepaald moment als kunstmatig moet worden beschouwd omdat die constructie ondanks een wijziging in de omstandigheden in stand is gehouden of omdat als kunstmatig aan te merken stappen of onderdelen daaraan zijn toegevoegd. Daarom kunnen bij de beoordeling of de constructie dan wel de desbetreffende stap of het desbetreffende onderdeel ervan kunstmatig is, mede feiten en omstandigheden in aanmerking worden genomen die zich voordoen of hebben voorgedaan na de totstandkoming van de constructie.6

6 Vgl. HvJ 3 april 2025, “Nordcurrent group” UAB, C-228/24, ECLI:EU:C:2025:239, punten 34 tot en met 37.”

3.26

De tweede aanvulling leidt tot de volgende meer algemene omschrijving van wat moet worden beoordeeld in het kader van de beantwoording van de misbruikvraag:

“5.3.1 Zoals volgt uit het arrest van 25 april 2025 en hetgeen hiervoor in 5.2.3 is overwogen, moet bij de beantwoording van de vraag of sprake is van misbruik in de zin van het Unierecht worden beoordeeld of een constructie is opgezet dan wel is gewijzigd in die zin dat daaraan stappen of onderdelen zijn toegevoegd met als hoofddoel of een van de hoofddoelen om een door het Unierecht (in dit geval: de moeder-dochterrichtlijn) toegekend voordeel te verkrijgen door kunstmatig de voorwaarden te creëren waaronder het recht op dat voordeel ontstaat.

(…)”

3.27

De Hoge Raad geeft verder aanwijzingen wat betreft de levering van bewijs door de inspecteur en de levering van tegenbewijs door de belastingplichtige met betrekking tot de vraag of een stap of onderdeel van een structuur kunstmatig is:

“5.3.3 Zo’n kunstmatige stap of onderdeel zal in het bijzonder kunnen worden onderkend indien die stap of dat onderdeel van de structuur niet kan worden gerechtvaardigd door daaraan verbonden economische en commerciële voordelen. Zoals is geoordeeld in rechtsoverweging 4.6.2 van het arrest van 25 april 2025, is het aan de inspecteur om feiten en omstandigheden te stellen, en in geval van betwisting aannemelijk te maken, waaruit een reeks objectieve en onderling overeenstemmende aanwijzingen voortvloeit als bedoeld in rechtsoverweging 4.4.4 van dat arrest, die erop wijzen dat zo’n rechtvaardiging ontbreekt. Indien hij daarin is geslaagd en tevens de overige aanwijzingen voor misbruik van recht als bedoeld in rechtsoverwegingen 4.6.3 en 4.6.4 van dat arrest aanwezig zijn, kan op grond daarvan worden aangenomen dat – behoudens tegenbewijs – de desbetreffende stap of het desbetreffende onderdeel van de structuur als kunstmatig moet worden beschouwd en dat daarmee misbruik van recht wordt gepleegd.

5.3.4

Het is vervolgens aan de belastingplichtige om, in het kader van het te leveren tegenbewijs als bedoeld in rechtsoverweging 4.6.6 van het arrest van 25 april 2025, feiten en omstandigheden te stellen, en in geval van betwisting aannemelijk te maken, die erop wijzen (i) hetzij, dat de desbetreffende stap of het desbetreffende onderdeel van de structuur kan worden gerechtvaardigd door, kort gezegd, geldige zakelijke redenen die kunnen worden gevonden in aan die stappen of onderdelen verbonden andere voordelen dan het dividendbelastingvoordeel van het – op de moeder-dochterrichtlijn gebaseerde – artikel 4, lid 2, van de Wet, (ii) hetzij dat, ondanks het ontbreken van zakelijke redenen als hiervoor bedoeld, de desbetreffende stap of het desbetreffende onderdeel van de structuur niet is toegevoegd met als hoofddoel of een van de hoofddoelen een belastingvoordeel te verkrijgen dat de strekking of het doel ondermijnt van artikel 4, lid 2, van de Wet (zoals uitgelegd in overeenstemming met de moeder-dochterrichtlijn).”

3.28

Ik attendeer nog wel op de formulering van de slotzin van rov. 5.3.3. Wat daarin is vermeld (“Indien hij daarin is geslaagd en tevens de overige aanwijzingen voor misbruik van recht als bedoeld in rechtsoverwegingen 4.6.3 en 4.6.4 van dat arrest aanwezig zijn, kan [etc.]”) zou zo gelezen kunnen worden dat voor het bedoelde prima facie bewijs van misbruik twee cumulatieve voorwaarden gelden, te weten (i) dat de inspecteur erin is geslaagd om feiten en omstandigheden te stellen, en in geval van betwisting aannemelijk te maken, waaruit een reeks objectieve en onderling overeenstemmende aanwijzingen voortvloeit als bedoeld in rov. 4.4.4 van HR BNB 2025/95, én (ii) dat aanwijzingen voor misbruik van recht als bedoeld in rov. 4.6.3 en 4.6.4 van dat arrest aanwezig zijn. Hoewel deze lezing grond vindt in de bewoordingen van de overweging, ligt zij mijns inziens niet voor de hand. Deze lezing vindt namelijk geen steun in HR BNB 2025/95. Uit dat arrest volgt dat de bij (ii) bedoelde aanwijzingen voldoende zijn voor het prima facie bewijs van misbruik. Ik kan rov. 4.6.5 van HR BNB 2025/95 niet anders begrijpen. Samenhangend daarmee: ik begrijp de verhouding tussen enerzijds rov. rov. 4.4.4 en anderzijds rov. 4.6.3 en 4.6.4 van HR BNB 2025/95 zo dat hetgeen in rov. 4.6.3 en 4.6.4 is vermeld een concretisering vormt (in de context van de technisch ab-regeling) van wat meer in algemene zin is overwogen in rov. 4.4.4 over misbruik van recht. Ook in dat opzicht ligt de lezing niet voor de hand. Daarbij komt dat er overigens geen aanwijzing is dat de Hoge Raad zijn koers in HR BNB 2025/122 en HR BNB 2025/123 heeft aangescherpt op dit punt ten opzichte van HR BNB 2025/95. Bovendien bieden nota bene HR BNB 2025/122 en HR BNB 2025/123 zelf steun voor de opvatting dat de bedoelde lezing niet juist is en dat HR BNB 2025/95 op dit punt nog steeds leidend is. Ik doel daarbij op de wijze waarop de Hoge Raad in die arresten heeft beoordeeld of in het voorliggende geval het prima facie bewijs is geleverd. De wijze van beoordeling strookt met (mijn begrip van) HR BNB 2025/95, maar zou niet sluitend zijn uitgaande van de meerbedoelde lezing, aangezien de Hoge Raad bij die beoordeling centraal heeft gesteld dat het gerechtshof heeft geoordeeld dat de in rov. 4.6.3 en 4.6.4 van HR BNB 2025/95 bedoelde aanwijzingen aanwezig zijn.

Terminologie

Subjectief en objectief element vs. subjectieve en objectieve voorwaarde

3.29

Uit het voorgaande blijkt dat de Hoge Raad zowel de begrippen subjectief en objectief element als de begrippen subjectieve en objectieve voorwaarde gebruikt, en dat deze begrippenparen niet een vergelijkbare inhoud hebben. Omdat ikzelf geregeld weer opnieuw moet nadenken wat wordt bedoeld als een van de begrippen wordt gebruikt, zet ik ze kort uiteen in hun onderlinge verhouding:

- Het subjectieve element van misbruik van Unierecht betreft de bedoeling om een door het Unierecht toegekend voordeel te verkrijgen door kunstmatig de voorwaarden te creëren waaronder het recht op dat voordeel ontstaat. Dit subjectieve element bevat (in de context van de technische ab-regeling):

a. de subjectieve voorwaarde dat de belastingplichtige het aanmerkelijk belang houdt met als hoofddoel of een van de hoofddoelen om de heffing van inkomstenbelasting of dividendbelasting bij een ander te ontgaan,

b. de objectieve voorwaarde dat sprake is van een constructie of reeks van constructies die als kunstmatig wordt beschouwd voor zover zij niet is opgezet op grond van geldige zakelijke redenen die de economische realiteit weerspiegelen

- Het objectieve element van misbruik van Unierecht betreft dat (uit een geheel van objectieve omstandigheden blijkt dat) het door regels van Unierecht (i.c. de MDR) beoogde doel niet wordt bereikt, ook wel het doelvereiste genoemd.

De terminologische verhouding zou visueel als volgt kunnen worden weergegeven (waarbij ik nadrukkelijk opmerk dat deze weergave niet ziet op de inhoudelijke reikwijdte van de termen en de onderlinge beïnvloeding, en, deels samenhangend, dat deze weergave niet een Venn- of eulerdiagram betreft):

[afbeelding niet beschikbaar]

Subjectieve voorwaarde

3.30

Een bijkomende potentieel spraakverwarring opleverende complicatie is dat de term subjectieve voorwaarde in de context van art. 17(3)(b) Wet Vpb niet eenduidig is. Die term wordt gehanteerd voor de voorwaarde zoals die wordt ingevuld door de zogenoemde wegdenkgedachte, zoals uitgewerkt in de totstandkomingsgeschiedenis (vgl. ‎3.11). Het betreft een eng concept in die zin dat geabstraheerd wordt van andere feiten en omstandigheden. De term wordt echter ook gehanteerd voor de voorwaarde die onderdeel is van het subjectieve misbruikelement in die zin dat dit element die voorwaarde bevat (vgl. ‎3.18). De basis van die voorwaarde is weliswaar de ‘enge’ term, maar aan die voorwaarde moet tezamen met de objectieve voorwaarde “op een zodanige wijze inhoud worden gegeven, dat daaraan slechts wordt voldaan indien [het] subjectieve element van misbruik van recht aanwezig is”. Het betreft daarmee een breder concept in die zin dat acht moet worden geslagen op ook andere feiten en omstandigheden dan die welke van belang zijn voor de wegdenkgedachte.

3.31

Hoewel de subjectieve voorwaarde van art. 17(3)(b) Wet Vpb moet worden uitgelegd en toegepast volgens het brede concept, is de ‘enge’ term nog steeds van betekenis. Immers, indien wordt voldaan aan de subjectieve voorwaarde zoals ingevuld door de wegdenkgedachte, is dat een aanwijzing voor misbruik (zie ‎3.21). Het is daarom nuttig om beide verschijningsvormen van de subjectieve voorwaarde te kunnen onderscheiden. Ik zal daarom in voorkomende gevallen als ik specifiek de ‘enge’ term op het oog heb, spreken over de subjectieve voorwaarde zoals ingevuld door de wegdenkgedachte.

Feitenrechtspraak sinds HR BNB 2025/95

3.32

Na HR BNB 2025/95 zijn er verscheidene uitspraken van feitenrechters geweest waarin de vraag aan de orde is of sprake is van misbruik van Unierecht hetzij in het kader van de toepassing van de technisch ab-regeling hetzij in het kader van de inhoudingsvrijstelling. Naast de onderhavige uitspraak gaat het om een uitspraak van 24 december 2025 van gerechtshof ’s-Hertogenbosch betreffende de inhoudingsvrijstelling, en een uitspraak van datzelfde hof van 20 mei 2026 betreffende de technisch ab-regeling.

3.33

De uitspraak van gerechtshof ’s-Hertogenbosch van 24 december 2025 is noemenswaardig omdat expliciet wordt uiteengezet wat volgens hof het doel van de MDR is en waarom in het desbetreffende geval de kunstmatige constructie in strijd is met dat doel:

“4.5.2. De MDR heeft tot doel hergroeperingen van vennootschappen op het niveau van de Unie te vergemakkelijken door concurrentieneutrale belastingvoorschriften tot stand te brengen om de ondernemingen in staat te stellen zich aan te passen aan de eisen van de gemeenschappelijke markt, hun productiviteit te vergroten en hun concurrentiepositie op de internationale markt te versterken. Het doel van de MDR wordt niet bereikt indien financiële constructies (zonder economische betekenis) zouden worden toegestaan die enkel tot doel hebben te profiteren van de fiscale voordelen van die richtlijn. Dit zou integendeel afbreuk doen aan de economische samenhang en de goede werking van de interne markt doordat de concurrentievoorwaarden zouden worden vervalst. Daarbij komt dat de MDR is bedoeld voor situaties waarin door een dochtervennootschap aan haar moedermaatschappij uitgekeerde winst, zonder maatregelen, binnen de Unie dubbel zou kunnen worden belast. Zij is echter niet bedoeld voor situaties waarin de uiteindelijk gerechtigde tot die uitgekeerde winsten zich buiten de Unie bevindt, aangezien vrijstelling van die dividenden ertoe zou kunnen leiden dat zij niet effectief worden belast in de Unie.4

4.5.3.

Het is daarom in strijd met deze doelstelling om in casu de inhoudingsvrijstelling toe te passen nu het tussenschuiven van [D] slechts tot doel heeft dat haar achterliggende investeerders buiten de Unie profiteren van de fiscale voordelen die voortvloeien uit de toepassing van de MDR (objectief element). Er is namelijk met het tussenschuiven van [D] beoogd (subjectief element) een Unierechtelijk voordeel (toepassing van de inhoudingsvrijstelling) te verkrijgen, dat niet zou zijn verkregen (inhouding op de betalingen van 15%) zonder dat tussenschuiven (wegdenkgedachte). En het formele recht op dat Unierechtelijke voordeel is gecreëerd door in de concernstructuur kunstmatig een in de EU gevestigde vennootschap tussen te schuiven, waardoor een beroep op toepassing van de voordelen van de MDR mogelijk werd. (…)

4 HvJ EU 26 februari 2019, ECLI:EU:C:2019:135 (T-Danmark), nummers 78, 79 en 113. Vgl. Richtlijn (EU) 2015/121 van de Raad van 27 januari 2015, tot wijziging van Richtlijn 2011/96/EU betreffende de gemeenschappelijke fiscale regeling voor moedermaatschappijen en dochterondernemingen uit verschillende lidstaten, PbEU 2015, L 21/1”

3.34

Ter contrast: in zijn uitspraak van 20 mei 2026 zet het gerechtshof niet uiteen wat het doel van de MDR is dat wordt ondermijnd, maar past het Hof het toetsingskader van HR BNB 2025/95 toe, waaronder de in ‎3.17 en ‎3.19 vermelde rechtsregel dat, indien het subjectieve misbruikelement aanwezig is, ‘in de regel’ moet worden aangenomen dat tevens is voldaan aan het doelvereiste.

4 Beoordeling van de middelen

4.1

Ik beoordeel de middelen in de volgorde van de bestreden rechtsoverwegingen van het Hof.

Middel II

4.2

Middel II klaagt erover dat het Hof in rov. 5.8 heeft overwogen dat de stelling van de Inspecteur dat [A] en [B] geen (materiële) onderneming drijven en de door hen gehouden belangen in belanghebbende dus niet tot een ondernemingsvermogen behoren, onweersproken is gebleven. Ik meen dat de klacht faalt. De vaststelling of een stelling al dan niet weersproken is, is van feitelijke aard. De vaststelling door het Hof is naar mijn mening geenszins onbegrijpelijk in het licht van wat de toelichting op het middel naar voren brengt over het partijdebat, en ook niet in het licht van wat in de schriftelijke toelichting op dit punt nader wordt aangevoerd.

4.3

Ik merk daarbij nog het volgende op:

- Voor zover in de toelichting op het middel wordt verwezen naar bijlagen en stukken van de bezwaarfase, merk ik op dat het Hof niet gehouden was om in dergelijke stukken na te gaan of daarin een weerspreking van de stelling is te vinden. Verweren zoals een betwisting dienen in een rechterlijke procedure te worden gevoerd in de processtukken of ter zitting, zodat (i) voor de wederpartij duidelijk is voor welke stellingen hij (nader) bewijs dient te leveren of een bewijsaanbod dient te doen, en (ii) voor de rechter duidelijk is waarover hij dient te beslissen.

- In verband met de in punt 2.5 van de toelichting op het middel aangehaalde passage uit het beroepschrift merk ik op dat, nog ervan afgezien dat het gaat om een processtuk voor de Rechtbank, het Hof het daarin opgenomen betoog dat de Inspecteur geen onderzoek heeft verricht of de activiteiten van de indirecte aandeelhouders op alle niveaus als louter beleggen kwalificeren, niet heeft hoeven opvatten als een (gemotiveerde) betwisting.

- Wat betreft de verwijzing in de schriftelijke toelichting naar passages over de ‘ondernemingstoets’ merk ik op dat het Hof daaruit geen betwisting heeft hoeven afleiden. De desbetreffende passages zien immers op de ondernemingstoets zoals die tot 1 januari 2016 gold voor de technisch ab-regeling (zie ‎3.3-‎3.5), dus de ondernemingstoets op het niveau van belanghebbende. Dat is een andere toets dan de ondernemingstoets om te bepalen op welk niveau de wegdenkgedachte moet worden toegepast, waar het in rov. 5.8 om gaat, dus de ondernemingstoets op het niveau van [A] en [B] .

4.4

Overigens kan de vraag rijzen wat het middel beoogt te bereiken. Als [A] en [B] wél een (materiële) onderneming zouden drijven waaraan het (middellijk) ab in [G] is toe te rekenen, dan dient weliswaar de wegdenkgedachte toegepast te worden op het niveau van [A] en [B] (zie ‎3.11), maar ook dan zou worden voldaan aan de subjectieve voorwaarde zoals ingevuld door de wegdenkgedachte. Het Hof heeft immers in cassatie onbestreden vastgesteld dat, als belanghebbende wordt weggedacht, deze vennootschappen zouden zijn onderworpen aan een dividendbelastingtarief van 15%. Wel zou de kwestie van betekenis kunnen zijn voor de hoogte van het inkomen uit ab, maar het oordeel van het Hof daarover in rov. 5.29 is juist niet bestreden in cassatie.

Middel III

4.5

Het Hof heeft aan de hand van de wegdenkgedachte geoordeeld dat, behoudens tegenbewijs, aan de subjectieve voorwaarde is voldaan (zie rov. 5.8). Vervolgens heeft het Hof in rov. 5.9 overwogen, dat (i) deze invulling van de subjectieve voorwaarde aan de hand van de wegdenkgedachte in overeenstemming is met de wetsgeschiedenis en HR BNB 2020/80, en dat (ii) het, anders dan belanghebbende bepleit, “geen aanleiding [ziet] de subjectieve toets ruimer op te vatten, in die zin dat aan de hand van de intenties van de betrokken partijen nagegaan moet worden of de structuur waarvan belanghebbende een onderdeel is als voornaamste doel had een belastingvoordeel te verkrijgen dat de strekking of het doel van de belastingwetgeving ondermijnt.” Het Hof heeft daaraan toegevoegd dat “[h]etgeen belanghebbende in dit verband verder naar voren heeft gebracht, (…) aan de orde [komt] bij de beoordeling van de ondernemingstoets/objectieve voorwaarde en de tegenbewijsmogelijkheid”.

4.6

Middel III richt zich tegen deze rov. 5.9, in het bijzonder element (ii) ervan. Volgens (de toelichting op) het middel miskent dit element dat ook de bedoeling van een belastingplichtige om een door het Unierecht toegekend gegeven voordeel te verkrijgen door kunstmatig de voorwaarden te creëren waaronder het recht op het voordeel ontstaat, naast de wegdenkgedachte, onderdeel is van de subjectieve voorwaarde. Die bedoeling moet door de inspecteur aannemelijk worden gemaakt. De opvatting van het Hof brengt mee dat na de toepassing van alléén de wegdenkgedachte de bewijslast op belanghebbende komt te rusten, zulks ten onrechte. Dit een en ander is in strijd met HR BNB 2025/95 en jurisprudentie van het HvJ, aldus nog steeds (de toelichting op) het middel.

4.7

Voor zover het middel betoogt dat de benadering door het Hof in strijd is met HR BNB 2025/95, faalt het, gelet op het volgende.

4.8

Het middel wijst op rov. 4.4.1 en 4.6.1 en de daarin opgenomen overwegingen over het subjectieve misbruikelement. Het middel ziet daarmee eraan voorbij dat het bestreden oordeel van het Hof ziet op de subjectieve voorwaarde van de technisch ab-regeling. Samenhangend, het middel gaat – evenals de schriftelijke toelichting – uit van een onjuiste lezing van de uitspraak waar het veronderstelt dat de uitspraak inhoudt dat de tegenbewijslast wat betreft het subjectieve element reeds op belanghebbende komt te rusten na toepassing van alléén de wegdenkgedachte. Het Hof heeft immers pas in rov. 5.23 geoordeeld dat de Inspecteur voldoende feiten en omstandigheden aannemelijk heeft gemaakt dat het subjectieve misbruikelement aanwezig is (waarna het Hof in rov. 5.24 e.v. het tegenbewijs beoordeelt); het Hof komt pas tot dat oordeel nadat het óók heeft geoordeeld dat – behoudens tegenbewijs – is voldaan aan de ondernemingstoets voor de geschiljaren 2013-2015 (rov. 5.19) onderscheidenlijk de objectieve voorwaarde voor de geschiljaren 2016-2017 (rov. 5.22). De tegenbewijslast is dus niet (reeds) op belanghebbende gelegd na toepassing van alléén de wegdenkgedachte. Anders dan de schriftelijke toelichting stelt, is het dus evenmin zo dat in de uitspraak van het Hof “het Unierechtelijke subjectieve element feitelijk wordt vereenzelvigd met de nationale wegdenktoets”.

4.9

De benadering van het Hof wat betreft de bewijslastverdeling met betrekking tot de subjectieve voorwaarde en het subjectieve element is – anders dan in de schriftelijke toelichting wordt betoogd – in overeenstemming met het toetsingskader van HR BNB 2025/95. Het Hof heeft eerst in rov. 5.9 beoordeeld of de Inspecteur in de bewijslast is geslaagd ter zake van de subjectieve voorwaarde zoals ingevuld door de wegdenkgedachte. Dat is in overeenstemming met rov. 4.6.4 (in samenhang gelezen met rov. 4.6.2) van HR BNB 2025/95. Daaraan doet niet af dat het Hof in rov. 5.9, anders dan de Hoge Raad in rov. 4.6.2 en 4.6.4, niet in termen van een ‘aanwijzing’ spreekt. Nadat het Hof heeft geoordeeld dat – kort gezegd – in beginsel ook aan de objectieve voorwaarde is voldaan, heeft het Hof beoordeeld (zie rov. 5.25 e.v.) of belanghebbende in het tegenbewijs is geslaagd, waaronder wat betreft de subjectieve voorwaarde. Ook op dit punt is de uitspraak van het Hof in overeenstemming met HR BNB 2025/95, te weten met rov. 4.6.6. Het is dus juist, zoals de schriftelijke toelichting stelt, dat de Inspecteur wat betreft de subjectieve voorwaarde niet meer heeft aangetoond dan het ‘wegdenkvoordeel’, maar, anders dan waarvan de schriftelijke toelichting uitgaat, hoefde de Inspecteur initieel niet meer aan te tonen, uitgaande van HR BNB 2025/95.

4.10

Degene die nog extra bevestiging zoekt voor de opvatting dat de bewijslastverdeling van het Hof in overeenstemming is met het kader van HR BNB 2025/95, leze rov. 4.7.1-4.7.3 van HR BNB 2025/95. Wat daarin door de Hoge Raad is overwogen over het concrete geval dat in dat arrest voorlag, geldt – mutatis mutandis – net zo goed voor het onderhavige geval.

4.11

Het middel faalt ook voor zover het betoogt dat de benadering door het Hof in strijd is met jurisprudentie van het HvJ. Ook dat betoog is namelijk gebaseerd op de veronderstelling dat de uitspraak van het Hof inhoudt dat de tegenbewijslast wat betreft het subjectieve element reeds op belanghebbende komt te rusten na toepassing van alléén de wegdenkgedachte, welke veronderstelling evenwel onjuist is (zie ‎4.8).

Intermezzo: verhouding bewijsrechtelijk kader HR BNB 2025/95 tot misbruikjurisprudentie HvJ

4.12

Het middel betoogt niet dat het bewijsrechtelijke kader van HR BNB 2025/95 wat betreft het subjectieve element niet in overeenstemming is met de misbruikjurisprudentie van het HvJ. Naar mijn mening zou een dergelijke betoog tevergeefs zijn geweest. Vervulling van de subjectieve voorwaarde op basis van de wegdenkgedachte is geen (doorslaggevend) bewijs dat aan het subjectieve misbruikelement is voldaan, maar een aanwijzing daarvoor. Pas indien de inspecteur naast die aanwijzing ook de aanwezigheid van de in rov. 4.6.6 in HR BNB 2025/95 vermelde aanwijzing aannemelijk maakt, is in beginsel het bewijs geleverd voor het subjectieve element. Daarbij heeft de belastingplichtige de mogelijkheid om tegenbewijs te leveren. Dit een en ander past mijns inziens binnen het raamwerk van het arrest T Danmark. De concrete wijze waarop het tegenbewijs kan worden geleverd, zoals vermeld in rov. 4.6.6 in HR BNB 2025/95, past naar mijn mening ook binnen het kader van de misbruikjurisprudentie van het HvJ. Het betreffen namelijk punten waarbij de belastingplichtige in de beste positie is om bewijs te leveren. Dat de tegenbewijslast dan op de belastingplichtige rust, strookt met bijvoorbeeld het arrest Cadbury Schweppes. Verder kan uit het arrest Deister & Juhler worden afgeleid dat van een belastingplichtige mag worden verlangd bewijs te leveren van de economische redenen die de tussenplaatsing van een vennootschap in een structuur rechtvaardigen.

4.13

In verband met het arrest Remling – dat hierna in ‎5.7 nog uitgebreider aan bod komt – merk ik nog op dat er naar mijn mening geen noodzaak is voor de Hoge Raad om ambtshalve uiteen te zetten waarom er geen aanleiding is om prejudiciële vragen te stellen aan het HvJ of het bewijskader van HR BNB 2025/95 wat betreft het subjectieve misbruikelement spoort met het Unierechtelijke bewijskader voor misbruik van Unierecht. Hoewel de grens tussen toepassing en uitlegging van Unierecht bepaald niet kristalhelder is, betreft het hier naar mijn mening niet zozeer een vraag naar de uitlegging van het Unierecht, maar veeleer een toepassing van het Unierecht, meer in het bijzonder de toepassing/vertaling van het bewijsrechtelijk kader van (onder meer) het arrest T Danmark in/naar de context van art. 17(3)(b) Wet Vpb (vgl. ‎3.20). Daarbij is ook van belang dat de MDR geen bepalingen bevat betreffende de bewijslast ter zake van rechtsmisbruik.

4.14

Dat neemt niet weg dat de Hoge Raad de strategische keuze zou kunnen maken om (ambtshalve) aan het HvJ de vraag voor te leggen of, kort gezegd, het Unierecht zich ertegen verzet dat de nationale rechter toepassing/invulling geeft aan het bewijsrechtelijke kader van het arrest T Danmark, op de wijze zoals uiteengezet in rov. 4.6.3-4.6.5 van HR BNB 2025/95 (en aangevuld in rov. 5.3.3-5.3.4 van HR BNB 2025/122). Deze vraag zou in wezen (tevens) de meta-vraag voorleggen waar de grens tussen uitleg en toepassing van het Unierecht ligt in de context van het bewijsrecht op het terrein van misbruik van de MDR. Aanleiding voor die keuze zou kunnen zijn (i) het bewerkstelligen van rechtszekerheid op dit punt, in aanmerking genomen dat in een deel van de literatuur in twijfel wordt getrokken of het bewijsrechtelijk kader van de Hoge Raad in overeenstemming is met de jurisprudentie van het HvJ, en/of (ii) de overweging om de regie wat betreft vraagstelling (en motivering daarvan) in eigen hand te houden. Ik meen echter dat deze zaak minder geschikt is voor het voorleggen van de voormelde prejudiciële vraag, omdat de omstandigheid dat het Hof heeft geoordeeld in voor belanghebbende nadelige zin, in essentie niet zozeer terug te voeren is op de bewijslast(verdeling), maar veeleer op de omstandigheid dat het Hof de feiten anders heeft gewaardeerd dan belanghebbende voorstaat.

Middel IV

4.15

Middel IV bestrijdt ten eerste ’s Hofs oordeel in rov. 5.19 (en de daaraan voorafgaande overwegingen rov. 5.12-5.18) dat belanghebbende [G] als belegging houdt (in het kader van de ondernemingstoets), alsmede het daarop voortbouwende oordeel in rov. 5.22 wat betreft de objectieve voorwaarde.

4.16

Voor zover het middel betoogt dat het Hof heeft miskend dat in HR BNB 2020/80 is overwogen dat uit de wetsgeschiedenis volgt dat geen sprake is van een belegging indien de belastingplichtige als houdster een wezenlijke functie ten dienste van de groep vervult, berust het op een verkeerde lezing van de Hofuitspraak. Het Hof heeft acht geslagen op de desbetreffende passage in dat arrest (zie rov. 5.12) en heeft vervolgens ook beoordeeld of belanghebbende een tophoudster of tussenhoudster met een wezenlijke functie binnen de groep is (rov. 5.15.1-5.15.5).

4.17

Voor zover het middel betoogt dat de invulling door het Hof van de term belegging niet juist is gelet op de jurisprudentie van de Hoge Raad, faalt het ook. Het Hof heeft het oordeel dat belanghebbende [G] als belegging houdt, gegeven in het kader van de ondernemingstoets (voor de geschiljaren 2013-2015) onderscheidenlijk de objectieve voorwaarde (voor de geschiljaren 2016-2017). Het oordeel in dat kader is gegeven om vast te stellen of sprake is van een misbruikaanwijzing in de zin van rov. 4.6.3 van HR BNB 2025/95 (zie Hof, rov. 5.12 en rov. 5.21). In die context gelezen heeft het Hof met zijn oordeel tot uitdrukking gebracht (i) dat geen van de door hem genoemde gevalstypen zich voordoet die zijn aan te merken als situaties die geldige zakelijke redenen zijn die de economische realiteit weerspiegelen en (ii) dat daarmee sprake is van een aanwijzing als zojuist bedoeld. Zo begrepen getuigt het oordeel niet van een onjuiste rechtsopvatting, in het bijzonder niet van wat een aanwijzing is in de zin van rov. 4.6.3 van HR BNB 2025/95. Bij dit een en ander merk ik op dat ik meen dat het Hof terecht in rov. 5.12 ervan is uitgegaan dat rov. 4.6.3 van HR BNB 2025/95 (die ziet op de objectieve voorwaarde vanaf het jaar 2016) dienovereenkomstig ziet op de ondernemingstoets in de geschiljaren 2013-2015.

4.18

Voor zover het middel ertoe strekt het oordeel van het Hof te bestrijden dat geen van de door het Hof genoemde gevalstypen zich voordoet, faalt het eveneens. De diverse oordelen van het Hof over die gevalstypen getuigen niet van een onjuiste rechtsopvatting en zijn overigens, als bewijsoordelen dan wel oordelen die verweven zijn met waarderingen van feitelijke aard, in cassatie niet op het juistheid toetsbaar. Ze zijn verder niet onvoldoende gemotiveerd en niet onbegrijpelijk, ook niet in het licht van hetgeen is opgesomd in punt 4.5 van de toelichting op het middel.

4.19

Voor zover het middel betoogt dat het oordeel van het Hof in strijd is met rov. 72-74 van het arrest Deister & Juhler, wordt het ook tevergeefs voorgesteld. In rov. 73 van dat arrest is weliswaar overwogen dat de omstandigheid dat de economische activiteit van de niet-ingezeten moedermaatschappij bestaat in het beheren van de activa van haar dochterondernemingen of dat die moedermaatschappij uitsluitend uit dat beheer inkomsten verwerft, op zich niet impliceert dat sprake is van een volstrekt kunstmatige constructie die geen verband houdt met de economische realiteit, maar in rov. 74 is vervolgens overwogen dat “voor de vaststelling van een dergelijke constructie per geval alle aspecten van de betrokken situatie [moeten] worden onderzocht, zoals de organisatorische, economische en andere relevante kenmerken van het concern waarvan de betrokken moedermaatschappij deel uitmaakt alsmede de structuur en de strategie van dat concern”. Het bedoelde onderzoek heeft het Hof gedaan ten aanzien van belanghebbende. Het heeft in wezen eerst onderzocht of een of meer gevalstypen zich voordoen die in de parlementaire geschiedenis zijn genoemd als geldige zakelijke redenen die de economische realiteit weerspiegelen (vgl. ‎4.17 zojuist). Het heeft daarna nog aanvullend beoordeeld – aan de hand van wat belanghebbende als tegenbewijs heeft aangevoerd – of anderszins voor ‘de tussenschakeling’ van belanghebbende geldige zakelijke redenen bestaan die de economische realiteit weerspiegelen (rov. 5.27.1-5.27.8). Het heeft daarbij onder meer ook de (mate van) ‘substance’ van belanghebbende in de beoordeling betrokken (rov. 5.14.1-5.14.5 en rov. 5.27.7). Het uiteindelijke oordeel van het Hof is dat sprake is van een kunstmatige constructie (rov. 5.27.9). Het onderzoek dat het Hof heeft gedaan is dus juist in lijn met (rov. 74 van) het arrest Deister & Juhler. Dat belanghebbende het niet eens is met de uitkomst van dat onderzoek, maakt dat niet anders.

4.20

Het middel bestrijdt tot slot het oordeel van het Hof over het tegenbewijs, maar ook dat doet het middel tevergeefs. De diverse oordelen van het Hof (in rov. 5.27.1-5.27.8) getuigen niet van een onjuiste rechtsopvatting. Voor het verwijt van het middel dat het Hof geen integrale afweging heeft gemaakt, is geen steun te vinden in de uitspraak. De oordelen zijn overigens, als bewijsoordelen dan wel oordelen die verweven zijn met waarderingen van feitelijke aard, in cassatie niet op het juistheid toetsbaar. Ze zijn verder niet onvoldoende gemotiveerd en niet onbegrijpelijk, ook niet in het licht van hetgeen is opgesomd in punt 4.5 van de toelichting op het middel. Opmerking verdient daarbij nog dat, anders dan waarvan het middel lijkt uit te gaan, de beoordeling door het Hof over het tegenbewijs niet alleen is te vinden in rov. 5.27.7.

Middel V

4.21

Middel V betoogt – zie vooral de conclusie in punt 5.12 van de toelichting – dat het Hof (in rov. 5.14.1 en 5.22) ten onrechte in het kader van de ondernemingstoets en de objectieve voorwaarde heeft geoordeeld dat beoordeeld moet worden of belanghebbende een materiële onderneming drijft.

4.22

Voor zover het middel dat oordeel in strijd acht met jurisprudentie van de Hoge Raad, gaat het middel uit van een onjuiste rechtsopvatting. Zie wat betreft de objectieve voorwaarde expliciet rov. 4.6.3 uit HR BNB 2025/95 (geciteerd in ‎3.21). Zie wat betreft de ondernemingstoets rov. 2.5.2 uit HR BNB 2020/80 (geciteerd in ‎3.10). Kort gezegd: de afwezigheid van een materiële onderneming is weliswaar geen voldoende voorwaarde om te voldoen aan de ondernemingstoets onderscheidenlijk de objectieve voorwaarde, maar de aanwezigheid van een materiële onderneming (waaraan het ab functioneel is toe te rekenen) brengt omgekeerd wel mee dat niet aan de ondernemingstoets onderscheidenlijk de objectieve voorwaarde is voldaan. Het Hof heeft dan ook terecht beoordeeld of belanghebbende een materiële onderneming drijft.

4.23

Zo het middel ervan uitgaat dat het Hof zijn uiteindelijke oordeel dat (in beginsel) is voldaan aan de ondernemingstoets (zie rov. 5.19) onderscheidenlijk de objectieve voorwaarde (zie 5.22), alléén heeft gebaseerd op zijn oordeel dat belanghebbende geen materiële onderneming drijft, faalt het middel, aangezien dat gebaseerd is op een onjuiste lezing van de uitspraak van het Hof. Het Hof heeft het eerstgenoemde oordeel immers ook op andere oordelen gegrond (zie rov. 5.14.1-5.18 en rov. 5.22).

4.24

Zo het middel betoogt dat het beoordelen of belanghebbende een materiële onderneming drijft, in strijd is met (rov. 72-74 van) het arrest Deister & Juhler, faalt het ook. Het is juist in overeenstemming met dit arrest dat het Hof dat heeft beoordeeld. Uit rov. 74 van het arrest volgt immers dat voor de vaststelling of sprake is van kunstmatige constructie “alle aspecten van de betrokken situatie [moeten] worden onderzocht, zoals de organisatorische, economische en andere relevante kenmerken van het concern”.

Prejudiciële vragen?

4.25

Belanghebbende verzoekt de Hoge Raad om prejudiciële vragen aan het HvJ te stellen in het geval – zo begrijp ik – de Hoge Raad het als uitgangspunt niet eens is met de klachten in middelen IV en V die zijn gebaseerd op het Unierecht (zie ‎2.25). Belanghebbende licht dit verzoek verder niet toe. Ik neem daarom aan dat het verzoek betrekking heeft op wat de middelen naar voren brengen in verband met het arrest Deister & Juhler. Gelet op wat ik daarover heb overwogen (zie ‎4.19 en ‎4.24), meen ik dat er geen aanleiding is om dat verzoek te honoreren.

4.26

Met het oog op het arrest Remling merk ik op dat de klachten met een beroep op het arrest Deister & Juhler grotendeels zijn gebaseerd op een onjuiste lezing van de uitspraak van het Hof (vgl. ‎4.19 en ‎4.24). In dat opzicht rijst dus geen vraag over de uitlegging van het Unierecht. Ook voor zover de klachten inhouden dat gelet op de activiteiten van belanghebbende geen sprake is van een kunstmatige constructie die geen verband houdt met de economische realiteit, zoals bedoeld in het arrest Deister & Juhler, ontwaar ik geen vraag over de uitlegging van het Unierecht. Uitgaande van de juiste lezing van de onderhavige uitspraak van het Hof, bestrijden de klachten immers in zoverre in wezen de toepassing van het Unierecht.

Middel I

4.27

Middel I klaagt erover dat het Hof in rov. 5.27.5 en 5.25.9 ten onrechte heeft geoordeeld dat belanghebbende is ‘tussengeschoven’ respectievelijk is ‘tussengeschakeld’. Ik meen dat het middel niet tot cassatie kan leiden omdat (i) elk van beide kwalificaties veeleer feitelijk-beschrijvend van aard is en niet een (dragende) rechtskwalificatie betreft, en (ii) die feitelijk-beschrijvende kwalificatie geenszins onbegrijpelijk is.

4.28

De overweging in rov. 5.27.5 over het “tussenschuiven” tussen [C] / [D] (bedoeld zal zijn: [A] en [B]) moet worden gezien in de context van de verwerping van het argument van belanghebbende dat de enige geografische wijziging in de structuur op 1 juli 2013 de ‘vervanging’ van [land 1] door Nederland betrof. Het Hof heeft dat argument verworpen door erop te wijzen dat – kort gezegd – ook belanghebbende nieuw is in de nieuwe houdsterstructuur. Met ‘tussenschuiven’ heeft het Hof niet meer bedoeld dan een feitelijke omschrijving te geven van het feit dat ook belanghebbende in de structuur is gekomen, en wel ‘tussen’ enerzijds [A] en [B] en anderzijds [G] . Dat is een geenszins onbegrijpelijke feitelijk-beschrijvende kwalificatie. Dat in chronologisch opzicht eerst belanghebbende is opgericht en daarna pas [G] , zoals het middel aanvoert, maakt dat niet anders, nu het Hof dat daarbij ook expliciet heeft onderkend.

4.29

De zinsnede ‘is geschakeld tussen’ in rov. 5.27.9 betreft naar mijn mening niet meer dan feitelijke omschrijving van de plaats van belanghebbende in de structuur. Die omschrijving zelf is niet normatief van aard en is geenszins onbegrijpelijk. De normatieve elementen in rov. 5.27.9 zijn wel dat belanghebbende “fungeert als doorstroomvennootschap (…) om de heffing van Nederlandse belasting te ontgaan, zonder dat belanghebbende of haar vestiging in Cyprus reële betekenis heeft”.

4.30

Punt 1.5-1.6 van de toelichting op het middel bevat nog een afzonderlijke klacht (naast het middel). Die klacht houdt in dat onbegrijpelijk is de in rov. 5.27.5 gegeven motivering van het Hof ter verwerping van het argument van belanghebbende dat de enige geografische wijziging in de structuur op 1 juli 2013 de ‘vervanging’ van [land 1] door Nederland betrof. Belanghebbende wijst erop dat de vervanging van [C] / [D] door belanghebbende geen geografische wijziging betreft, nu ook belanghebbende op Cyprus is gevestigd. Daar heeft belanghebbende in zeker opzicht een punt. Ik meen niettemin dat de klacht faalt omdat het oordeel van het Hof zo begrepen moet worden dat het Hof het argument verwerpt in die zin dat er sprake is van meer dan alleen een geografische wijziging in de structuur door vervanging van [land 1] door Nederland, te weten dat een nieuwe houdsterstructuur is opgericht waarbij ook belanghebbende is in de structuur gekomen.

Middel VI

4.31

Middel VI keert zich tegen de overweging van het Hof in rov. 5.27.6 dat niet relevant is het feit dat vóór de herstructurering in 2013 geen Nederlandse inkomsten- of dividendbelasting verschuldigd was. Volgens het middel heeft het Hof daarmee een onjuist criterium gehanteerd, aangezien alle feiten en omstandigheden van het geval dienen te worden betrokken bij de beoordeling of sprake is van een kunstmatige constructie.

4.32

Ik citeer rov. 5.27.6 met het oog op de context:

“5.27.6. Het feit dat vóór de herstructurering in 2013 geen Nederlandse inkomsten- of dividendbelasting verschuldigd was, is – anders dan belanghebbende betoogt – niet relevant. De vraag is immers of in de huidige structuur sprake is van een kunstmatige constructie waarmee Nederlandse belasting wordt ontgaan. Anders dan belanghebbende suggereert, bestaat geen aanleiding de aanwezigheid van [G] in de structuur te negeren. Evenmin is van belang dat de ontvangen dividenden uiteindelijk afkomstig zijn uit winst van een [...] vennootschap, dus van buiten de Europese Unie. Door het belang in [F] onder te brengen in een Nederlandse vennootschap, is een potentiële Nederlandse belastingclaim komen te rusten op (de dooruitdeling van) de winstreserves van de [...] vennootschap. Met de regeling van artikel 17, lid 3, letter b, Wet Vpb is juist beoogd te voorkomen dat een zodanige belastingclaim wordt gefrustreerd.”

4.33

De toelichting op het middel betoogt terecht, onder verwijzing naar rov. 4.4.2 van HR BNB 2025/95 (geciteerd in ‎3.15), dat de vraag of de bestanddelen van misbruik van Unierecht aanwezig zijn moet worden beantwoord aan de hand van een onderzoek van alle feiten en omstandigheden van het geval, en dat in het kader de structuur in haar geheel moet worden onderzocht. Ook betoogt de toelichting terecht, onder verwijzing naar het arrest Nordcurrent, dat bij de beoordeling of er sprake is van dergelijk rechtsmisbruik alle relevante feiten en omstandigheden in aanmerking moeten worden genomen, dat die beoordeling (dus) niet beperkt is tot de totstandkoming van de betrokken structuur, en dat bij die beoordeling derhalve niet kan worden voorbijgegaan aan feiten en omstandigheden die aan de (betrokken stap in de) totstandkoming van de betrokken constructie voorafgingen.

4.34

Dat een onderzoek naar de aanwezigheid van rechtsmisbruik moet worden gedaan op basis van alle feiten en omstandigheden van het geval, betekent echter niet dat elk van alle feiten en omstandigheden van het geval ook (even) relevant is voor de beoordeling of sprake is van rechtsmisbruik. Bovendien is het mogelijk dat een feit dat relevant is in het kader van het ene deelaspect van het onderzoek, minder of niet relevant is in het kader van een ander deelaspect.

4.35

Gelet op het voorgaande meen ik dat de bestreden overweging moet worden gelezen in haar context. Tot die context behoren de daaropvolgende overwegingen van het Hof in rov. 5.27.6, die op haar beurt weer mede begrepen moeten worden in het licht van de uitspraak van de Rechtbank, aangezien daarin juist wel veel gewicht is toegekend aan het feit dat vóór de herstructurering in 2013 geen Nederlandse inkomsten- of dividendbelasting verschuldigd was (zie ‎2.10).

4.36

In die context begrijp ik de bestreden overweging zo dat het Hof van oordeel is dat het feit dat vóór de herstructurering in 2013 geen Nederlandse inkomsten- of dividendbelasting verschuldigd was, niet wegneemt dat in de nieuwe structuur sprake kan zijn van een kunstmatige constructie waarmee Nederlandse belasting wordt ontgaan. Zo begrepen getuigt de bestreden overweging niet van een onjuiste rechtsopvatting en is zij evenmin onbegrijpelijk of onvoldoende gemotiveerd. Daarbij is van belang dat – zoals uit het arrest Nordcurrent volgt – het mogelijk is dat slechts bepaalde stappen of onderdelen van een constructie kunstmatig zijn. Voor de onderhavige zaak brengt dat mee dat voor de gebruikmaking van een Nederlandse vennootschap, te weten [G] , in de nieuwe structuur weliswaar geldige zakelijke redenen bestaan, zoals het Hof met belanghebbende heeft aangenomen (rov. 5.27.2), maar dat dit niet uitsluit – zoals het Hof terecht heeft aangenomen – dat opneming van belanghebbende een kunstmatige stap/onderdeel in de structuur is om de Nederlandse belastingclaim te ontgaan die met opneming van [G] in de structuur is ontstaan op toekomstige inkomsten uit het ab in [G] . Anders gezegd: in het kader van de beoordeling of opneming van belanghebbende in de structuur misbruik van recht oplevert, is voor de vraag of er belasting wordt ontgaan, relevant de vergelijking tussen de situatie met belanghebbende in de structuur en de situatie zonder belanghebbende in de structuur en dus niet – anders dan waarvan in punt 6.11-6.12 van de toelichting op het middel wordt uitgegaan – de vergelijking tussen de situatie vóór de herstructurering en de situatie ná herstructurering.

4.37

Ik merk nog op dat niet uitgesloten kan worden dat het feit dat vóór de herstructurering in 2013 geen Nederlandse inkomsten- of dividendbelasting verschuldigd was, wel relevant kan zijn voor de beoordeling van het motief, i.e. of het ontgaan van Nederlandse belasting het hoofddoel of een van de hoofddoelen is van opneming van belanghebbende in de structuur. Zie althans het betoog van Albert, die de volgende verklaring geeft voor het oordeel van de Rechtbank in de onderhavige zaak (aangehaald zonder voetnoten):

“Om het oordeel van de Rechtbank beter te begrijpen dat er niet aan het motiefvereiste is voldaan, is het nuttig een cijfermatige analyse te maken. Belanghebbende heeft bv 7 bij oprichting in 2013 voorzien van een eigen vermogen van € 1.200. In 2013 heeft bv 7 de aandelen O 5 van een gelieerde vennootschap (O 9) gekocht voor een bedrag van € 2.079.000. Al in 2013 was bv 7 in staat om € 3 miljoen dividend aan belanghebbende uit te keren. In de jaren 2013 t/m 2017 heeft bv 7 voor een totaalbedrag van € 42.633.000 aan dividenduitkeringen aan belanghebbende verricht. De uitspraak vermeldt niet waaruit bv 7 die dividenduitkeringen heeft betaald. Maar het kan toch moeilijk anders zijn dan dat bv 7 de dividenduitkeringen van € 42.633.000 kon doen, omdat zij vergelijkbare bedragen aan dividend van O 5 had ontvangen. En dat betekent dat de prijs (€ 2.079.000) die bv 7 voor de aandelen O 5 heeft betaald aan de gelieerde vennootschap (O 9), veel lager moet zijn geweest dan de waarde in het economische verkeer. Laten wij aannemen – om de gedachten te bepalen – dat een zakelijke prijs voor de aandelen O 5 (afgerond) € 34 miljoen was geweest (namelijk de koopsom van € 2.079.000 plus het dividend dat bv 7 in 2013 t/m 2016 aan belanghebbende heeft uitgekeerd en dat bv 7 dus ook van O 5 moet hebben ontvangen). In dat geval zou er een informele kapitaalstorting in bv 7 zijn geweest van (afgerond) € 32 miljoen (€ 34 miljoen -/- de koopsom van € 2.079.000). Op die informele kapitaalstorting rust geen technisch ab-claim, dat wil zeggen geen dividendbelastingclaim en ook geen vervreemdingswinstclaim. Ik kan mij daarom wel iets voorstellen bij het oordeel van de Rechtbank dat er niet aan het motiefvereiste is voldaan, want de vpb-claim lijkt vooral te zijn ontstaan door het hanteren van een onzakelijk lage prijs. (…).”

4.38

Ik ga op (de merites van) dit betoog hier echter verder niet in omdat belanghebbende niet een klacht heeft aangevoerd die op een vergelijkbaar betoog is gebaseerd. Bovendien, ook als wel een dergelijke klacht zou zijn aangevoerd, zou het betoog niet voor het eerst in cassatie kunnen worden beoordeeld omdat een dergelijke beoordeling onderzoek van feitelijke aard vergt (bijvoorbeeld wat betreft de aanname dat een onzakelijk lage prijs is gehanteerd), waarvoor in cassatie geen plaats is.

4.39

Tot slot, punt 6.15-6.17 van de toelichting op het middel bevat nog een (afzonderlijke) klacht, die niet onder het middel zelf is te scharen. Die klacht faalt voor zover zij inhoudt dat het Hof ten onrechte bepaalde, door de klacht opgesomde, feiten en omstandigheden niet in ogenschouw heeft genomen bij de beoordeling van het subjectieve element van de misbruiktoets. Die feiten en omstandigheden zijn immers wel meegewogen, zo volgt ook uit de rechtsoverwegingen waarnaar nota bene de klacht verwijst bij de opsomming. De klacht faalt ook voor zover zij inhoudt dat het Hof die feiten en omstandigheden “niet op de juiste merites [heeft] meegewogen” c.q. “ten onrechte (…) niet op waarde geschat” heeft. Het oordeel van het Hof op dit punt is immers, als verweven met waarderingen van feitelijke aard, niet op juistheid toetsbaar in cassatie.

5 (Al dan niet ambtshalve) prejudiciële vragen over het doelvereiste?

Inleiding

5.1

Nadat het Hof in rov. 5.23 heeft overwogen dat de Inspecteur voldoende feiten en omstandigheden aannemelijk heeft gemaakt om vast te stellen dat het subjectieve element van misbruik aanwezig is, overweegt het:

“(…) Dit brengt mee dat moet worden aangenomen dat in dit geval in beginsel tevens is voldaan aan het doelvereiste (vgl. HR 25 april 2025, ECLI:NL:HR:2025:668, r.o. 4.5.2).”

5.2

Deze aanname is naar mijn mening inderdaad in overeenstemming met rov. 4.5.2 van HR BNB 2025/95 (hier geciteerd in ‎3.17). Hoewel ik niet zo goed vat krijg op de formulering van de eerste zin van die rov. 4.5.2, begrijp ik de overweging namelijk zo dat zij tot uitdrukking brengt dat als aan zowel de subjectieve voorwaarde als de objectieve voorwaarde is voldaan (en daarmee ook het subjectieve element van misbruik van Unierecht aanwezig is), in de regel moet worden aangenomen dat tevens is voldaan aan het doelvereiste (zie ‎3.19). Ik noem de voornoemde regel hierna ook wel kortweg de aanname-regel.

5.3

Het in ‎2.26 vermelde prejudiciële-verwijzingsverzoek ziet op de aanname-regel. Juist op die regel bestaat veel kritiek in (een deel van) de literatuur (zie ‎5.20 e.v. hierna). Aan de inhoudelijke beoordeling van het verzoek gaat vooraf de vraag of de Hoge Raad acht dient te slaan, althans kan slaan, op het verzoek, gezien dat verzoek eerst is gedaan in de schriftelijke toelichting.

Verzoek te laat?

5.4

Dat het verzoek pas is gedaan in de schriftelijke toelichting, hoeft op zichzelf nog niet te betekenen dat het ‘te laat’ is gedaan. Het zou naar mijn mening niet te laat zijn gedaan, als het verzoek betrekking heeft op een geschilpunt dat reeds in het beroepschrift in cassatie aan de orde is gesteld. Dat is hier evenwel niet het geval. Geen van de middelen in cassatie bestrijdt het oordeel van het Hof in rov. 5.23 dat in beginsel ook aan het doelvereiste is voldaan, en evenmin het impliciete – in rov. 5.28 besloten liggende – eindoordeel van het Hof dat aan dat vereiste is voldaan. Het is vaste jurisprudentie dat de Hoge Raad geen acht slaat op klachten die worden aangevoerd na afloop van de termijn voor het indienen van een beroepschrift in cassatie (althans na afloop van de eventueel op de voet van art. 6:6 Awb nader gestelde termijn voor motivering van het beroepschrift). Dat geldt dus ook voor klachten die voor het eerst bij schriftelijke toelichting zijn aangevoerd. Deze rechtspraak is ingegeven door de wens om de procedure ordelijk te laten verlopen en om de wederpartij voldoende tijd te geven om te reageren. Ik meen dat niet langs de weg van het in een schriftelijke toelichting doen van een prejudiciële-verwijzingsverzoek kan worden bereikt dat de Hoge Raad acht moet slaan op een klacht die niet reeds in het beroepschrift in cassatie is aangevoerd. En als op een dergelijke klacht geen acht hoeft te worden geslagen, hoeft naar mij voorkomt evenmin acht te worden geslagen op het verzoek.

Echter: ambtshalve, Van Schijndel en Remling

5.5

Dit is evenwel nog niet het hele verhaal. De Hoge Raad is in belastingzaken namelijk op grond van art. 29e(2) AWR bevoegd om op ambtshalve bijgebrachte gronden een uitspraak van een feitenrechter te casseren. De Hoge Raad is dan ook bevoegd om op ambtshalve bijgebrachte gronden ontleend aan het Unierecht een uitspraak te casseren. Een voorbeeld daarvan is HR BNB 2004/262, waarin de Hoge Raad de door de belanghebbende aangevoerde klachten verwerpt met toepassing van art. 81 RO, maar hij ambtshalve casseert wegens schending van het Unierecht. In het verlengde van de bevoegdheid om te casseren op ambtshalve bijgebrachte Unierechtelijke gronden, bestaat ook de mogelijkheid dat de Hoge Raad in het kader van een ambtshalve beoordeling van de voorliggende uitspraak vragen stelt aan het HvJ. Een voorbeeld daarvan is HR BNB 1993/140. Na beantwoording door het HvJ van de desbetreffende vraag casseerde de Hoge Raad de voorliggende uitspraak ambtshalve wegens schending van het EG-recht.

5.6

Een nationaalrechtelijke bevoegdheid kan omslaan in een Unierechtelijke verplichting. Uit het HvJ-arrest Van Schijndel volgt, kort gezegd, dat een nationale rechter verplicht is ambtshalve gronden ontleend aan het Unierecht bij te brengen, indien hij ingevolge het nationale recht verplicht of bevoegd is om ambtshalve gronden bij te brengen. Voor de Hoge Raad betekent dit dat hij verplicht is om gebruik te maken van zijn bevoegdheid om ambtshalve te casseren indien – zonder dat nader onderzoek van de feiten nodig is kan worden geoordeeld dat – de feitenrechter in zijn uitspraak regels van Unierecht heeft geschonden. Bij de beantwoording van de vraag in een concreet geval of de verplichting zich in dat geval voordoet, kan een vraag rijzen over de uitlegging van het Unierecht. Indien dat het geval is, bestaat voor de Hoge Raad de verplichting tot het stellen van prejudiciële vragen tenzij een van de zogenoemde drie Cilfit-uitzonderingen aan de orde is.

5.7

Daarmee wordt aangekomen bij het relatief recente arrest Remling, dat al vele pennenvruchten heeft opgeleverd. Dit arrest leert, kort gezegd, dat indien voor de Hoge Raad een vraag over de uitlegging van het Unierecht aan de orde is en de Hoge Raad van oordeel is dat er sprake is van een van de drie Cilfit-uitzonderingen, de Hoge Raad dit moet motiveren, te weten specifiek en concreet uiteenzetten waarom de desbetreffende uitzondering van toepassing is. Het arrest leert verder dat die motiveringsplicht op de Hoge Raad rust onafhankelijk of een verzoek door een van partijen is gedaan om prejudiciële vragen te stellen. De motiveringsplicht geldt ook in het kader van zijn – hiervoor in ‎5.6 vermelde, uit het arrest Van Schijndel voortvloeiende – verplichting om gebruik te maken van zijn bevoegdheid om ambtshalve te casseren indien de feitenrechter in zijn uitspraak regels van Unierecht heeft geschonden. Het is wel de vraag hoe ver deze combinatie van de motiveringsplicht van Remling en het arrest Van Schijndel strekt, nu zij in potentie tot ‘luchtfietserij’ leidt en zij, samenhangend, potentieel explosief/ontwrichtend is uit oogpunt van werklast voor de hoogste nationale rechter. Met luchtfietserij doel ik op het geval dat de nationale rechter eerst – in een geding waarin een van partijen zich op het Unierecht heeft beroepen – ambtshalve signaleert dat een vraag naar de uitlegging van Unierecht speelt en vervolgens motiveert dat de vraag toch niet hoeft te worden voorgelegd aan het HvJ omdat de vraag niet relevant is voor de beslechting van het geschil of dat de feitenrechter een uitleg heeft gegeven die blijkt uit de rechtspraak van het HvJ. Als de hoogste nationale rechter daarin tijd moet steken, lijkt mij dat niet bepaald een efficiënte inzet van (schaarse) middelen, waarbij bovendien kan worden afgevraagd welk doel daarmee nu precies wordt gediend (zelfs indachtig de in Remling genoemde doelen van de prejudiciële verwijzingsprocedure en van de verwijzingsverplichting voor de hoogste nationale rechters). Er zal een pragmatische weg moeten worden gevonden om een zinvolle invulling te geven aan het arrest Remling.

5.8

Dit een en ander betekent het volgende voor het onderhavige geval. In het geval de kwestie waarop het verzoek van belanghebbende betrekking heeft inhoudelijk gezien aanleiding geeft tot het stellen van prejudiciële vragen, is de Hoge Raad naar nationaal (intern) recht bevoegd om ambtshalve die vragen te stellen (vgl. ‎5.5) en is de Hoge Raad naar Unierecht zelfs verplicht om van die bevoegdheid gebruik te maken (vgl. ‎5.6). In het geval dat die kwestie geen aanleiding geeft tot het stellen van prejudiciële vragen omdat sprake is van een van de drie Cilfit-uitzonderingen, brengt het arrest Remling mee dat wordt gemotiveerd welke van die uitzonderingen van toepassing is (‎5.7). Wat betreft dit laatste geval merk ik nog op dat een boom erover kan worden opgezet of een zinvolle invulling van het arrest Remling meebrengt dat in deze zaak ook een motivering zou moeten worden gegeven als geen verzoek zou zijn gedaan. Aangezien in dit geval dat verzoek wel is gedaan, bovendien via een proceshandeling waarin de cassatieprocedure voorziet (de schriftelijke toelichting), meen ik dat de hiervoor bedoelde pragmatische weg meebrengt dat die motivering wordt gegeven in het geval er inhoudelijk geen aanleiding is om prejudiciële vragen te stellen.

5.9

Gelet op het voorgaande wordt mijns inziens toegekomen aan de vraag of er inhoudelijk gezien aanleiding is om prejudiciële vragen aan het HvJ te stellen over de kwestie waarop het verzoek betrekking heeft. Ik behandel met het oog daarop achtereenvolgens rechtspraak van het HvJ over het doel van de MDR en ondermijning van dat doel (‎5.10-‎5.16), de mogelijke achtergrond van de aanname-regel (‎5.17-‎5.19), literatuur over de aanname-regel (‎5.20-‎5.28) en het recente arrest Neo Group (‎5.29). Ik eindig met mijn opinie of er aanleiding is om in deze zaak prejudiciële vragen te stellen (‎5.30-‎5.36).

Rechtspraak HvJ over (strijd met) het doel van de MDR

5.10

Het objectieve element van misbruik van Unierecht is dat in weerwil van de formele naleving van de door de Unieregeling opgelegde voorwaarden het door deze regeling beoogde doel niet wordt bereikt. In deze zaak betreft de Unieregeling de MDR. Het HvJ heeft in het arrest T Danmark uiteengezet wat het doel van de MDR is aan de hand van de overwegingen in de preambule van de MDR (zie ‎5.12 hierna). In dat arrest gaat het nog om de oorspronkelijke MDR, te weten Richtlijn 90/435/EEG. De eerste en derde overweging van de preambule bij deze richtlijn luiden als volgt:

“Overwegende dat hergroeperingen van vennootschappen uit verschillende Lid-Staten noodzakelijk kunnen zijn ten einde in de Gemeenschap soortgelijke voorwaarden te scheppen als op een binnenlandse markt en daardoor de instelling en de goede werking van de gemeenschappelijke markt te verzekeren; dat deze transacties niet moeten worden belemmerd door uit de fiscale voorschriften der Lid-Staten voortvloeiende bijzondere beperkingen, nadelen of distorsies; dat er bijgevolg voor deze hergroeperingen concurrentie- neutrale belastingvoorschriften tot stand moeten komen om de ondernemingen in staat te stellen zich aan te passen aan de eisen van de gemeenschappelijke markt, hun produktiviteit te vergroten en hun concurrentiepositie op de internationale markt te versterken;

Overwegende dat deze hergroeperingen kunnen leiden tot de vorming van groepen van moeder- en dochtermaatschappijen;

Overwegende dat de huidige fiscale voorschriften voor de betrekkingen tussen moedermaatschappijen en dochterondernemingen uit verschillende Lid-Staten van land tot land aanzienlijke verschillen vertonen en in het algemeen minder gunstig zijn dan de voorschriften voor de betrekkingen tussen moedermaatschappijen en dochterondernemingen van dezelfde Lid-Staat; dat de samenwerking tussen vennootschappen van verschillende Lid-Staten hierdoor benadeeld wordt ten opzichte van de samenwerking tussen vennootschappen van dezelfde Lid-Staat; dat deze benadeling moet worden opgeheven door invoering van een gemeenschappelijke regeling en dat hergroeperingen van vennootschappen op communautair niveau aldus vergemakkelijkt moeten worden;”

5.11

Deze twee overwegingen zijn ook opgenomen in de huidige, herschikte MDR, te weten de Richtlijn 2011/96/EU, als overwegingen (4), (5) en (6), zij het met enige redactionele aanpassingen.

5.12

De belangrijkste overwegingen in het arrest T Danmark betreffende het doel van de MDR en het in strijd komen met dat doel zijn de volgende:

“78 Dienaangaande zij opgemerkt dat richtlijn 90/435, zoals blijkt uit de eerste en de derde overweging ervan, tot doel heeft hergroeperingen van vennootschappen op het niveau van de Unie te vergemakkelijken door concurrentieneutrale belastingvoorschriften tot stand te brengen om de ondernemingen in staat te stellen zich aan te passen aan de eisen van de gemeenschappelijke markt, hun productiviteit te vergroten en hun concurrentiepositie op de internationale markt te versterken.

79 Het zou niet stroken met deze doelstellingen om financiële constructies toe te staan die enkel tot doel hebben te profiteren van de fiscale voordelen die voortvloeien uit de toepassing van richtlijn 90/435. Dit zou integendeel afbreuk doen aan de economische samenhang en de goede werking van de interne markt doordat de concurrentievoorwaarden zouden worden vervalst. Zoals de advocaat-generaal in punt 51 van haar conclusie in zaak C‑116/16 in wezen heeft opgemerkt, geldt dit ook wanneer de constructies in kwestie niet uitsluitend dat doel nastreven, daar het Hof heeft geoordeeld dat het beginsel van verbod van misbruik in fiscale zaken van toepassing is wanneer de betrokken constructies in wezen gericht zijn op het verkrijgen van een belastingvoordeel (zie in die zin arresten van 21 februari 2008, Part Service, C‑425/06, EU:C:2008:108, punt 45, en 22 november 2017, Cussens e.a., C‑251/16, EU:C:2017:881, punt 53).

80 Het recht van de belastingplichtigen om te profiteren van de concurrentie tussen de lidstaten doordat de inkomstenbelasting niet is geharmoniseerd staat overigens niet in de weg aan de toepassing van het algemene beginsel van verbod van misbruik. In dit verband moet eraan worden herinnerd dat richtlijn 90/435 een harmonisatie beoogt op het gebied van directe belastingen door de invoering van concurrentieneutrale belastingvoorschriften, en de lidstaten niet de mogelijkheid wil ontnemen passende maatregelen ter bestrijding van fraude en misbruik te nemen.

(…)

100 Een concern dat niet is opgericht om redenen die de economische realiteit weerspiegelen, een zuiver formele structuur heeft en als voornaamste doel of een van zijn voornaamste doelen heeft een belastingvoordeel te verkrijgen dat de strekking of het doel van de toepasselijke belastingwetgeving ondermijnt, kan worden beschouwd als een kunstmatige constructie. Dit is met name het geval wanneer de betaling van belasting over de dividenden wordt vermeden doordat aan de concernstructuur een doorstroomvennootschap wordt toegevoegd tussen de vennootschap die de dividenden uitkeert en de uiteindelijk gerechtigde tot deze dividenden.

101 Dat de vennootschap die de dividenden heeft ontvangen deze dividenden zeer snel na de ontvangst ervan volledig of nagenoeg volledig doorsluist naar entiteiten die niet aan de toepassingsvoorwaarden van richtlijn 90/435 voldoen omdat zij niet in een lidstaat zijn gevestigd, niet een van de in deze richtlijn genoemde rechtsvormen hebben, niet onderworpen zijn aan een van de in artikel 2, onder c), van deze richtlijn opgesomde belastingen zonder daarvan te zijn vrijgesteld, dan wel omdat zij geen „moedermaatschappij” zijn en niet voldoen aan de voorwaarden van artikel 3 van deze richtlijn, vormt dan ook een aanwijzing dat sprake is van een constructie die ertoe strekt ten onrechte de vrijstelling van artikel 5 van deze richtlijn te verkrijgen.

(…)

108 Bij het onderzoek van de structuur van het concern is het niet relevant dat bepaalde uiteindelijk gerechtigden tot de door de doorstroomvennootschap uitgekeerde dividenden hun fiscale woonplaats hebben in een derde staat die een dubbelbelastingverdrag heeft gesloten met de bronstaat. Vastgesteld zij immers dat het bestaan van een dergelijk verdrag op zich niet kan uitsluiten dat sprake is van rechtsmisbruik. Een dergelijk verdrag kan dus niet afdoen aan het feit dat sprake is van rechtsmisbruik wanneer het bestaan ervan naar behoren is aangetoond op basis van een reeks feiten waaruit blijkt dat de ondernemingen louter formele of kunstmatige transacties hebben verricht waarvoor geen economische en commerciële rechtvaardiging bestaat en die in wezen tot doel hebben om ten onrechte de in artikel 5 van richtlijn 90/435 bedoelde vrijstelling van de bronbelasting te verkrijgen.

(…)

111 Voorts moet worden vastgesteld dat, wanneer de uiteindelijk gerechtigde tot de uitgekeerde dividenden zijn fiscale woonplaats in een derde staat heeft, de weigering van de in artikel 5 van richtlijn 90/435 bedoelde vrijstelling geenszins afhankelijk is van de vaststelling dat sprake is van fraude of rechtsmisbruik.

112 Deze richtlijn beoogt immers, zoals met name uit de derde overweging van de considerans ervan blijkt, door de invoering van een gemeenschappelijke fiscale regeling elke benadeling van de samenwerking tussen vennootschappen uit verschillende lidstaten ten opzichte van de samenwerking tussen vennootschappen van eenzelfde lidstaat op te heffen, en aldus de hergroepering van vennootschappen op het niveau van de Unie te vergemakkelijken (arrest van 8 maart 2017, Wereldhave Belgium e.a., C‑448/15, EU:C:2017:180, punt 25 en aldaar aangehaalde rechtspraak). Zoals in punt 78 van het onderhavige arrest is opgemerkt, beoogt deze richtlijn aldus de fiscale neutraliteit te waarborgen van de uitkering van winsten door een in een lidstaat gevestigde dochteronderneming aan haar in een andere lidstaat gevestigde moedermaatschappij, aangezien deze richtlijn volgens artikel 1 ervan slechts ziet op winstuitkeringen die vennootschappen van een lidstaat ontvangen van hun dochterondernemingen uit andere lidstaten (zie in die zin beschikking van 4 juni 2009, KBC Bank et Beleggen, Risicokapitaal, Beheer, C‑439/07 en C‑499/07, EU:C:2009:339, punt 62 en aldaar aangehaalde rechtspraak).

113 De mechanismen van richtlijn 90/435, en met name van artikel 5 ervan, zijn derhalve bedoeld voor situaties waarin, zonder de toepassing van die mechanismen, de uitoefening door de lidstaten van hun heffingsbevoegdheid ertoe zou kunnen leiden dat de door een dochteronderneming aan haar moedermaatschappij uitgekeerde winst dubbel wordt belast (arrest van 8 maart 2017, Wereldhave Belgium e.a., C‑448/15, EU:C:2017:180, punt 39). Deze mechanismen zijn daarentegen niet van toepassing wanneer de uiteindelijk gerechtigde tot de dividenden een vennootschap is die haar fiscale vestigingsplaats buiten de Unie heeft, aangezien de vrijstelling van deze dividenden van bronbelasting in de lidstaat vanwaaruit zij worden uitgekeerd in een dergelijk geval uiteindelijk ertoe zou kunnen leiden dat deze dividenden niet effectief worden belast in de Unie.”

5.13

In verband met de zinsnede “wanneer de constructies in kwestie niet uitsluitend dat doel nastreven” in rov. 79 merk ik op dat de huidige MDR – na wijziging ervan door Richtlijn (EU) 2015/121 – een antimisbruikbepaling kent waaruit expliciet volgt dat van misbruik ook sprake kan zijn indien met een constructie niet uitsluitend het verkrijgen van een richtlijn ondermijnend belastingvoordeel wordt nagestreefd. Voldoende op dit punt is namelijk dat sprake is van “een van de hoofddoelen”. Ik citeer art. 1(2-3) MDR:

“2. De lidstaten kennen de voordelen van deze richtlijn niet toe voor een constructie of een reeks van constructies die is opgezet met als hoofddoel of een van de hoofddoelen een belastingvoordeel te verkrijgen dat het doel of de toepassing van deze richtlijn ondermijnt, en die, alle relevante feiten en omstandigheden in aanmerking genomen, kunstmatig is.

Een constructie kan uit verscheidene stappen of onderdelen bestaan.

3. Voor de toepassing van lid 2 wordt een constructie of een reeks van constructies als kunstmatig beschouwd voor zover zij niet is opgezet op grond van geldige zakelijke redenen die de economische realiteit weerspiegelen.”

5.14

Het valt (mij) op dat in de preambule bij Richtlijn (EU) 2015/121 (i) geen expliciete overweging is te vinden die betrekking heeft op de vraag onder welke omstandigheden het doel of de toepassing van de MDR wordt ondermijnd en (ii) de nadruk ligt op de vraag of een constructie kunstmatig is (zie vooral overwegingen (6), (7) en (8)):

“(1) Richtlijn 2011/96/EU van de Raad stelt dividenden en andere uitkeringen van winst van dochterondernemingen aan hun moedermaatschappijen vrij van bronbelasting en elimineert dubbele belasting van zulke inkomsten op het niveau van de moedermaatschappij.

(2) Er moet op worden toegezien dat Richtlijn 2011/96/EU niet wordt misbruikt door belastingplichtigen die onder de toepassing ervan vallen.

(…)

(5) Het zou dan ook zeer nuttig zijn om in Richtlijn 2011/96/EU een gemeenschappelijke minimumbepaling ter bestrijding van misbruik op te nemen teneinde misbruik van de richtlijn te bestrijden en een consistentere toepassing in de verschillende lidstaten te bewerkstelligen.

(6) De toepassing van antimisbruikregels moet evenredig zijn en moet specifiek gericht zijn op het aanpakken van een constructie of een reeks van constructies die kunstmatig is, met andere woorden, die de economische realiteit niet weerspiegelt.

(7) Daartoe moeten de belastingdiensten van de lidstaten bij het beoordelen van de vraag of er bij een constructie of een reeks constructies sprake is van misbruik, een objectieve analyse maken van alle relevante feiten en omstandigheden.

(8) Hoewel de lidstaten gebruik moeten maken van de antimisbruikbepaling om constructies aan te pakken die in hun geheel kunstmatig zijn, kunnen zich ook gevallen voordoen waarin slechts bepaalde stappen of onderdelen van een constructie kunstmatig zijn. De lidstaten moeten de antimisbruikbepaling eveneens kunnen toepassen om die specifieke stappen of onderdelen aan te pakken, waarbij de stappen of onderdelen van de constructie die wel authentiek zijn, ongemoeid worden gelaten. Aldus zou de antimisbruikbepaling zo doeltreffend mogelijk en op evenredige wijze worden toegepast. De „voor zover”-aanpak kan doeltreffend zijn in de gevallen waarin de betrokken entiteiten als zodanig niet kunstmatig zijn, maar bijvoorbeeld de aandelen waaruit de uitkering van winst voortkomt, niet daadwerkelijk aan een in een lidstaat gevestigde belastingplichtige toe te rekenen zijn, dit wil zeggen indien er eigendomsoverdracht van de aandelen plaatsvindt op grond van de rechtsvorm van de constructie, maar de kenmerken daarvan de economische realiteit niet weerspiegelen.

(9) Deze richtlijn dient geen afbreuk te doen aan de mogelijkheden van de lidstaten om hun nationale of verdragsrechtelijke voorschriften ter bestrijding van belastingontduiking, belastingfraude en misbruik toe te passen.”

5.15

Uit het arrest Nordcurrent volgt (expliciet) dat voor de uitleg van de antimisbruikbepaling in de (huidige) MDR relevant is de rechtspraak van het HvJ over het algemene beginsel van het verbod van misbruik met betrekking tot de oorspronkelijke MDR, waaronder het arrest T Danmark. Het arrest Nordcurrent bevat ook een overweging over het doel van de (huidige) MDR, zij het vooral toegespitst op de daarin opgenomen antimisbruikbepaling:

“26 Wat vervolgens de opzet en de doelstellingen van richtlijn 2011/96 betreft, blijkt uit de overwegingen 4 en 5 van richtlijn 2015/121 – waarbij de antimisbruikbepaling die sindsdien in artikel 1, leden 2 en 3, van richtlijn 2011/96 is vervat, in die richtlijn is opgenomen – dat deze bepaling bijzonder nuttig is om misbruik van die richtlijn te bestrijden, met name gezien de verscheidenheid aan nationale belastingstelsels. Zowel wat de positie van die regel – namelijk in het eerste artikel van richtlijn 2011/96 – als het daarmee uitgedrukte doel betreft, moet worden aangenomen dat die bepaling een transversaal karakter heeft, hetgeen pleit voor een uitlegging die de toepassing ervan mogelijk maakt ongeacht de omstandigheden waarin misbruik plaatsvindt. Een engere uitlegging zou niet in overeenstemming zijn met de doelstelling om misbruik te bestrijden.”

5.16

In het zeer recente arrest Neo Group heeft het HvJ het volgende overwogen over het doel van de MDR:

“43 Vooraf moet worden opgemerkt dat de moeder-dochterrichtlijn volgens de overwegingen 3 tot en met 6 ervan ertoe strekt om dividenden en andere winstuitkeringen van dochterondernemingen aan hun moedermaatschappijen vrij te stellen van bronbelasting en dubbele belastingheffing van zulke inkomsten op het niveau van de moedermaatschappij te elimineren teneinde hergroeperingen van vennootschappen op Unieniveau te vergemakkelijken (arrest van 24 februari 2022, Viva Telecom Bulgaria, C-257/20, EU:C:2022:125, punt 59).

44 Deze richtlijn beoogt aldus de fiscale neutraliteit van de winstuitkering door een in een lidstaat gelegen onderneming aan haar in een andere lidstaat gevestigde moedermaatschappij te verzekeren (arrest van 24 februari 2022, Viva Telecom Bulgaria, C-257/20, EU:C:2022:125, punt 60).”

(Mogelijke) achtergrond van de aanname-regel

5.17

De aanname-regel die de Hoge Raad heeft geformuleerd in HR BNB 2025/95, is niet met zoveel woorden terug te vinden in rechtspraak van het HvJ. De Hoge Raad verwijst op dat punt ook niet naar rechtspraak van het HvJ. De regel komt evenwel niet uit de lucht vallen.

5.18

De regel is mogelijk geïnspireerd op hetgeen A-G Wattel in een conclusie heeft geschreven over de dubbelfunctie van het kunstmatigheidscriterium in het licht van rov. 100 van het arrest T Danmark:

“4.1 (…) Opmerkelijkerwijs heeft de wetgever bij de implementatie van (het nieuwe) art. 1(2) MDR in 2018 (…) de richtlijnterm “dat het doel of de toepassing van deze richtlijn ondermijnt” (de objectieve misbruiktoets; strijd met doel en strekking van de MDR) niet overgenomen in art. 4(3)(c) Divb. Dat hij het desondanks over een objectieve en een subjectieve misbruiktoets had, is dan verwarrend. Kennelijk moet het kunstmatigheidscriterium naast feitelijke kunstmatigheid óók (rechtskundige) strijd met doel en strekking van de wet aanduiden.

(…)

4.3

Beide nationaalrechtelijke toetsen, óók de ‘objectieve’, toetsen dus subjectieve bedoelingen. Beide toetsen vestigen – weerlegbare – bewijsvermoedens ter zake van ontwijkings-bedoelingen op basis van objectieve omstandigheden, zoals het HvJ dat ook voorschrijft: ‘een geheel van objectieve elementen’; (…). Die ‘objectieve gegevens’ zijn volgens de nationale wetgever: (i) hoe zou de heffing verlopen bij een rechtstreeks belang van de uiteindelijk gerechtigde in de dividendbetaler? en (ii) is het indirecte houderschap “kunstmatig” of past het bij de economische realiteit? Het verwarrende van deze wijze van nationale implementatie is dat het tweede criterium (kunstmatigheid) kennelijk óók functioneert als criterium voor strijd met doel en strekking van de wet c.q. de richtlijn: kunstmatigheid wordt kennelijk geacht te duiden op strijd met doel en strekking van de wet. Het kunstmatigheidscriterium heeft dus een dubbelfunctie; eigentijds uitgedrukt: het is hybride. Dat kan inderdaad gelezen worden in onder meer r.o. 100 van HvJ T Danmark en Y Denmark (…):

“Een concern dat (…) als voornaamste doel (…) heeft een belastingvoordeel te verkrijgen dat de strekking of het doel van de (..) belastingwetgeving ondermijnt, kan worden beschouwd als een kunstmatige constructie.”

Maar de Nederlandse wet zou duidelijker zijn geweest als de wetgever ook de ‘ondermijning’ van de wet expliciet had overgenomen uit de HvJ-rechtspraak.

4.4

Uit kunstmatigheid wordt dus zowel (weerlegbaar) een subjectieve ontwijkingsintentie afgeleid als een rechtskundig argument voor een rechtskundige kwalificatie (strijd met doel en strekking van de regeling waarop de belastingplichtige zich beroept). (…)”

En in het overzicht van die conclusie:

“1.10 (…) Verwarrend aan de Nederlandse implementatie is dat het EU-rechtelijke rechtskundige criterium voor misbruik (‘ondermijning’ van doel en strekking van de richtlijn) niet is overgenomen in art. 4(3)(c) Wet Divb en dat de tweede nationaalrechtelijke toets (kunstmatigheid) kennelijk tegelijk óók moet functioneren als criterium voor strijd met doel en strekking van de wet c.q. de richtlijn: het heeft een dubbelfunctie. Uit kunstmatigheid in het licht van de economische realiteit wordt zowel (weerlegbaar) een subjectieve ontwijkingsintentie afgeleid als een rechtskundig argument voor een rechtskundige kwalificatie (strijd met doel en strekking van de regeling waarop de belastingplichtige zich beroept); HvJ T Danmark en Y Denmark biedt daarvoor steun, maar de implementatie had duidelijker gekund.”

5.19

Ook in voorafgaand aan HR BNB 2025/95 verschenen literatuur was steun te vinden voor de aanname-regel. Zo schreef Marres:

“In de MvT wordt opgemerkt dat volgens de antimisbruikbepaling sprake is van misbruik ‘indien – kort gezegd – de aandelen in de in Nederland gevestigde vennootschap of houdstercoöperatie worden gehouden met als hoofddoel of een van de hoofddoelen om de heffing van dividendbelasting bij een ander te ontgaan (subjectieve toets) en er sprake is van een kunstmatige constructie of transactie (objectieve toets)’. Dat is een adequate benadering: de objectieve toets is wat anders geformuleerd, maar het is redelijk om aan te nemen dat het doel van de richtlijn niet wordt bereikt indien de voordelen worden toegekend aan kunstmatige constructies.10

10 Men zie overigens goed dat die kunstmatigheid ook relevant is bij het aanleggen van het ‘subjectieve element’, zoals omschreven door het HvJ EU.”

Literatuur over de aanname-regel

5.20

De literatuur is verdeeld over de juistheid van de aanname-regel die de Hoge Raad heeft geformuleerd in HR BNB 2025/95.

5.21

In zijn BNB-noot bij het arrest lijkt Smit de aanname-regel in overeenstemming te achten met jurisprudentie van het HvJ. Dat baseer ik op de volgende passage, waarin de auteur uit rov. 4.5.2 (waarin de aanname-regel is geformuleerd) afleidt dat de Hoge Raad het ook zo ziet dat het HvJ het doelvereiste de facto invult als een kunstmatigheidstoets:

“9. (…) In het kader van de unierechtelijke misbruiktoets vult het Hof van Justitie dit normvereiste (de Hoge Raad gebruikt in dit verband de term ‘doelvereiste’), volgens mij, de facto in als een kunstmatigheidstoets (zie bijvoorbeeld HvJ EU 26 februari 2019, C-115/16 (N Luxembourg 1 e.a.), BNB 2020/10c*, punt 124 e.v.). De Hoge Raad ziet dit volgens mij ook zo (zie r.o. 4.5.2 van het onderhavige arrest). Het gevolg is dat de unierechtelijke misbruiktoets – anders dan de frauslegistoets – per saldo neerkomt op een beoordeling en weging van alle feiten en omstandigheden. De mate van duurzame economische ‘substance’ speelt daarbij een heel belangrijke, maar geen bepalende rol.”

De annotator acht evenwel de benadering van het HvJ “niet zonder gevaar”, waarbij hij ter illustratie de uitspraak van de Rechtbank aanhaalt:

“10. Deze benadering is naar mijn mening echter niet zonder gevaar. In mijn noot bij het Engie-arrest (…) schreef ik dat de vraag wat belastingontwijking is, niet in absolute termen – bijvoorbeeld aan de hand van de mate van kunstmatigheid – kan worden beantwoord. Wat bijvoorbeeld kunstmatig kan zijn in het kader van aftrek van rente, hoeft niet kunstmatig te zijn in het kader van een bronbelasting op (dezelfde) rente. Of sprake is van belastingontwijking kan naar mijn mening pas zinvol worden beoordeeld als duidelijk is welke onderliggende norm naar doel en strekking mogelijk wordt omzeild. Het normatieve begrip belastingontwijking opereert in zoverre als een kameleon: het past zijn kleur (inhoud) aan zijn (normatieve) omgeving aan. Wordt de koppeling met de onderliggende norm losgelaten (wat het Hof van Justitie lijkt te doen), dan dreigt inderdaad het risico op ‘wartaal’ waar Van Brunschot voor waarschuwt. Een voorbeeld vormt de (…) uitspraak van Rechtbank Den Haag 23 november 2023, ECLI:NL:RBDHA:2023:18522. Wij zien dat de Rechtbank hier uiteindelijk feiten en omstandigheden ten aanzien van de Nederlandse uitkerende vennootschap (zelf ook weer een tussenhoudster) in aanmerking neemt bij de beoordeling of sprake is van misbruik in EU-rechtelijke zin. Als de unierechtelijke normatieve toets (het doelvereiste) inderdaad in feite samenvalt met een kunstmatigheidstoets, dan kan ik op zich volgen waarom de Rechtbank dit doet. Vanuit de onderliggende norm bezien is het echter niet logisch om te focussen op de (on)kunstmatigheid van de uitkerende vennootschap; de heffing op het uitgekeerde dividend aan de buitenlandse ontvangende tussenhoudster staat immers centraal. De factoren die de Rechtbank meeweegt zouden voor de buitenlandse fiscus en rechter relevante factoren kunnen zijn op het moment dat er vanuit het buitenland dividendbetalingen worden verricht aan de Nederlandse tussenhoudster, maar zouden dat voor de Nederlandse fiscus en rechter – op het moment dat de Nederlandse tussenhoudster het dividend weer doorbetaalt aan een buitenlandse tussenhoudster – niet moeten zijn. Het voorgaande illustreert dat de loskoppeling van de unierechtelijke misbruiktoets met de onderliggende norm problematisch is. Vroeg of laat zal de hoogste rechter (Hoge Raad of Hof van Justitie) toch gedwongen worden om (normatieve) kleur te bekennen.”

5.22

Gooijer is van opvatting dat de aanname-regel “volledig in lijn [is] met het Unierechtelijke misbruikbegrip”. Volgens de auteur leidt de vaststelling dat sprake is van op een kunstmatige manier voldoen aan de voorwaarden voor een regeling, ertoe dat aan zowel het subjectieve als het objectieve misbruikelement wordt voldaan. Immers, aangezien het subjectieve element impliceert dat kunstmatig de voorwaarden zijn gecreëerd met als doel het verkrijgen van het voordeel van de regeling, geldt dan voor de toepassing van het objectieve element dat weliswaar sprake is van formele naleving van de voorwaarden, maar de regelgever zal niet hebben beoogd het voordeel toe te kennen in een situatie waarin materieel niet aan de voorwaarden is voldaan, aldus Gooijer.

5.23

Van Horzen acht de aanname-regel in overeenstemming met het arrest T Danmark:

“In overweging 78 van de zogenoemde Deense arresten uit februari 2019 heeft het HvJ duidelijk uiteengezet wat het doel is van de moeder-dochterrichtlijn: (…). (…) Het in die overweging geformuleerde doel is het doel waarnaar vervolgens in overweging 97 en volgende van de Deense arresten wordt verwezen, overwegingen die culmineren in overweging 114 waarin het HvJ aangeeft wat de benodigdheden zijn om van misbruik te kunnen spreken: het objectieve element, namelijk dat het door de richtlijn nagestreefde doel niet wordt bereikt, en het subjectieve element, dat bestaat uit het verlangen om het voordeel te verkrijgen door kunstmatig de voorwaarden te creëren waaronder het recht op voordeel ontstaat. Bij de toets aan het subjectieve element is van belang dat uit overweging 100 blijkt dat het ondermijnen van het doel van de richtlijn een rol speelt bij het kunnen constateren van een kunstmatige constructie. Anders gezegd: dat doel is ook relevant bij de toets van het subjectieve element. De door het HvJ aangegeven weg in de Deense arresten wordt door de Hoge Raad gevolgd in het arrest van 25 april 2025 (BNB 2025/95), waarbij opvalt dat de Hoge Raad anders dan het HvJ eerst toetst of het subjectieve element aanwezig is en pas daarna het objectieve element. In overweging 4.5.2. staat namelijk dat als is voldaan aan het subjectieve element, in de regel moet worden aangenomen dat tevens is voldaan aan het objectieve element, het doelvereiste. Dit betekent echter niet dat de Hoge Raad het doelvereiste op heeft laten gaan in de kunstmatigheidstoets in die zin dat kunstmatigheid van een structuur in combinatie met de intentie een fiscaal voordeel te behalen per definitie al tot de constatering van het te weerleggen vermoeden van misbruik leidt zonder tevens aan het doel te toetsen. De Hoge Raad verwijst namelijk in overweging 4.4.3. naar overweging 100 van het HvJ. De gedachte van de Hoge Raad zal zijn: als alle voorwaarden van het subjectieve element aanwezig zijn, is geconstateerd dat het doel van de richtlijn wordt ondermijnd. Omdat sprake is van ondermijning van dat doel, kan dat doel niet worden bereikt. Dat is mijns inziens een logische benadering.”

5.24

In de literatuur bestaat echter ook (veel) kritiek op de aanname-regel. Hoewel ik ook goed andere opvattingen had kunnen belichten, licht ik bij wijze van voorbeeld de opvatting van Marres eruit, juist omdat bij deze auteur zich een ontwikkeling in het denken heeft voorgedaan.

5.25

Waar Marres eerder van een vergelijkbare aanname-regel uitging (zie ‎5.19), is hij in zijn FED-noot bij HR BNB 2025/95 al kritischer over de regel. De auteur betoogt dat de Hoge Raad in dat arrest ten onrechte niet zichtbaar onderzoekt of in een geval zoals in dat arrest het toekennen van het belastingvoordeel wel het doel van de regeling ondermijnt. In zijn BNB-noot bij de Belgische-houdsterarresten is Marres nog kritischer geworden. De auteur zet daarbij nauwkeurig uiteen waarom hij anders over de kwestie is gaan denken, waarbij hij ook de in ‎5.22 vermelde opvatting van Gooijer adresseert. Marres maakt daarbij onderscheid tussen ‘kunstmatigheid in de zin van het subjectieve element’ en ‘kunstmatigheid in de zin van het doelvereiste’. Verder stelt de auteur dat niet elk door een kunstmatige constructie gecreëerd voordeel de MDR ondermijnt. Ik citeer (met behoud van enige van de voetnoten):

“Acte clair?

(…)

3. (…) Maar dat de arresten aan de verwachting beantwoorden betekent niet dat ik er gelukkig mee ben. Mijns inziens miskent de Hoge Raad de noodzaak om afzonderlijk te beoordelen of het doel van de Moeder-dochterrichtlijn wordt ondermijnd, en bestaat er nu het grote risico dat het misbruikbegrip te ruim wordt toegepast en bovendien tot onnodige rechtsonzekerheid leidt. Verwijzing naar het Hof van Justitie was hier geboden.

Beoordeling van het middel; geen afzonderlijke toetsing aan het doelvereiste

(…)

7. De Hoge Raad toetst ten onrechte niet afzonderlijk aan het doelvereiste. In het Actieve-houdster-arrest overweegt de Hoge Raad dat als het subjectieve element van misbruik van unierecht aanwezig is (…) kan worden aangenomen dat tevens is voldaan aan het doelvereiste. De gedachte lijkt te zijn dat toekenning van het richtlijnvoordeel aan fiscaal gedreven kunstmatige structuren per definitie het doel van de richtlijn ondermijnt. (…)

(…).

Waarom de Hoge Raad wel aan het doelvereiste had moeten toetsen

9. Volgens het Hof van Justitie (in het arrest T Danmark en Y Denmark) is voor het bewijs dat sprake is van misbruik “enerzijds een geheel van objectieve omstandigheden vereist waaruit blijkt dat in weerwil van de formele naleving van de door de Unieregeling opgelegde voorwaarden het door deze regeling beoogde doel niet werd bereikt” (de Hoge Raad noemt dit het ‘doelvereiste’), en “anderzijds een subjectief element, namelijk de bedoeling om een door de Unieregeling toegekend voordeel te verkrijgen door kunstmatig de voorwaarden te creëren waaronder het recht op dat voordeel ontstaat”. Het is duidelijk dat het doelvereiste hier als afzonderlijke voorwaarde wordt genoemd. In art. 1 lid 2 Moeder-dochterrichtlijn komen dezelfde elementen voor, maar in een wat andere volgorde: (…). Volgens het Hof van Justitie (in het arrest Nordcurrent) is sprake van twee voorwaarden waarvan er een de kunstmatigheid is en de ander het hoofddoel om een belastingvoordeel te verkrijgen dat het doel van de richtlijn ondermijnt. Volgens het Hof van Justitie komt die lezing overeen met de hiervoor opgenomen definitie van misbruik uit T Danmark en Y Denmark. Uitdrukkelijk overweegt het Hof van Justitie nog dat onvoldoende is dat er een kunstmatige constructie is, en dat tevens moet vaststaan dat de constructie is opgezet met als hoofddoel of een van de hoofddoelen om een belastingvoordeel te verkrijgen dat het doel van de richtlijn ondermijnt. De vraag is dus nog slechts: is het richtlijndoelondermijnende karakter een zelfstandig te beoordelen element van het vereiste dat ‘de constructie is opgezet met als hoofddoel of een van de hoofddoelen om een belastingvoordeel te verkrijgen dat het doel van de richtlijn ondermijnt’? De Hoge Raad is kennelijk van opvatting dat dit niet zo is, dat dus niet afzonderlijk hoeft te worden beoordeeld of toekenning van dat voordeel het doel van de richtlijn ondermijnt en dat voldoende is dat er een kunstmatige constructie die is opgezet met als hoofddoel of een van de hoofddoelen om het belastingvoordeel te verkrijgen (zie onderdeel 7 van deze noot).

10. De opvatting dat aan het richtlijndoelondermijnende karakter van het nagestreefde belastingvoordeel geen zelfstandige betekenis toekomt, is moeilijk te rijmen met de definitie van misbruik uit T Danmark en Y Denmark, waarin ‘enerzijds’ het doelvereiste en ‘anderzijds’ de eis van de kunstmatige belastingontwijking wordt gesteld. Er is op het eerste gezicht wel wat te zeggen voor het standpunt dat per definitie is voldaan aan het doelvereiste in het geval van een kunstmatige constructie om het richtlijnvoordeel het verkrijgen. Het doelvereiste houdt immers in dat uit objectieve omstandigheden blijkt dat “in weerwil van de formele naleving van de door de Unieregeling opgelegde voorwaarden het door deze regeling beoogde doel niet werd bereikt”. Die louter formele, maar niet materiële, naleving van de voorwaarden duidt al op een kunstmatigheidstoets.20 Ik moet bekennen dat ik eerder ook al eens heb geschreven dat het redelijk is om aan te nemen dat het doel van de richtlijn niet wordt bereikt als de voordelen worden toegekend in het geval van kunstmatige constructies.21 Dat is achteraf gezien onvoldoende doordacht en onvoldoende nauwkeurig: waar het om gaat is dat door de kunstgreep een situatie ontstaat waarin slechts formeel aan de voorwaarden wordt voldaan. Waar van kunstmatigheid in de zin van het subjectieve element sprake is als een constructie of een deel ervan “niet is opgezet op grond van geldige zakelijke redenen die de economische realiteit weerspiegelen”, daar is van kunstmatigheid in de zin van het doelvereiste pas sprake als de voorwaarden materieel niet worden nageleefd. En niet elk door een kunstmatige constructie gecreëerd voordeel ondermijnt de richtlijn. Het is duidelijk dat dit zo is in geval van evidente nepstructuren. Maar in andere gevallen – waarbij bijvoorbeeld slechts een element van het samenstel kunstmatig is – kan niet worden gezegd dat per definitie aan het doelvereiste is voldaan. Dat moet worden beoordeeld aan de hand van het doel van de richtlijn, en dat doel moet dus eerst worden vastgesteld.23 Dat is hier niet gebeurd. Die tekortkoming van de Hoge Raad knelt te meer nu het punt van belanghebbende dat de aandeelhouders in dezelfde lidstaat woonden, alleen is behandeld in het licht van het subjectieve element, en niet in het licht van het doelvereiste. Anders dan oordelen over het subjectieve element (die zijn verweven met oordelen van feitelijke aard), zijn oordelen over het doelvereiste rechtsoordelen, die door de Hoge Raad op juistheid moeten worden beoordeeld.

20 Vgl. J. Gooijer, ‘Het Unierechtelijk misbruikleerstuk en de juiste ‘vertaling’ door de Hoge Raad’, NLF Opinie 2025/10.

21 O.C.R. Marres, ‘Over de schakelfunctie en drie andere misverstanden’, NTFR 2022/2349 (onder kopje ‘Misverstand 2 …’).

(…)

23 Idem: Philippe Albert, ‘Is het doek gevallen voor de buitenlandse tussenhoudster zonder substance? (deel 2)’, NLF-W 2025/29, par. 2.1. Vgl. D.S. Smit in zijn noot in BNB 2025/95c, onderdeel 10, en onderdeel 7 van mijn noot in FED 2025/68.”

5.26

Marres vervolgt ermee te bespreken wat het doel van de MDR is en wanneer sprake is van ondermijning daarvan. Nadat de auteur de inhoud van rov. 112-113 van het arrest T Danmark (hier geciteerd in ‎5.12) heeft uiteengezet, betoogt hij dat misbruik niet evident is ingeval de moedermaatschappij een topvennootschap is, zeker niet als de uiteindelijke aandeelhouders binnen dezelfde of een andere lidstaat zijn gevestigd en zij belast worden over door hen ontvangen uitkeringen, en al helemaal niet als vergelijkbare binnenlandse structuren niet als misbruik worden beschouwd:

“Het doel van de Moeder-dochterrichtlijn en de ondermijning ervan

11. (…) Het Hof van Justitie zegt hier [in rov. 113 van het arrest T Danmark; MP] niet dat misbruik zich slechts voordoet als het dividend indirect de unie uitstroomt. Misbruik kan zich ook in andere gevallen voordoen. In een eerdere rechtsoverweging overweegt het Hof van Justitie dat ook een aanwijzing van misbruik kan worden gevonden in de omstandigheid dat de vennootschap die de dividenden heeft ontvangen deze dividenden zeer snel na de ontvangst ervan volledig of nagenoeg volledig doorsluist naar entiteiten die niet aan de toepassingsvoorwaarden van de Moeder-dochterrichtlijn voldoen omdat zij “niet een van de in deze richtlijn genoemde rechtsvormen hebben, niet onderworpen zijn aan een van de in artikel 2, onder c), van deze richtlijn opgesomde belastingen zonder daarvan te zijn vrijgesteld, dan wel omdat zij geen „moedermaatschappij” zijn en niet voldoen aan de voorwaarden van artikel 3 van deze richtlijn”. Maar in die context wordt slechts gesproken van een aanwijzing. Hoe dan ook is het niet evident dat sprake is van misbruik als de vennootschap die de dividenden heeft ontvangen de topvennootschap van het concern is, en zeker niet als de uiteindelijke aandeelhouders van die topvennootschap inwoners zijn van een lidstaat, of zelfs van dezelfde lidstaat als die topvennootschap, en belast worden over de door hen ontvangen winstuitdelingen. Dat sprake is van misbruik is nog twijfelachtiger – gelet op de neutraliteitsgedachte die aan de MDR ten grondslag ligt – als een vergelijkbare binnenlandse structuur niet als misbruik wordt beschouwd.”

5.27

Marres doet het volgende voorstel voor het stellen van prejudiciële vragen:

“En nu?

17. Het nalaten van toetsing aan het doelvereiste (c.q. normvereiste) is ondoordacht en schadelijk. Het gaat tot problemen leiden. Invulling van het normvereiste is noodzakelijk om kaders en richting te geven. Dat is temeer van belang nu bij de beoordeling van subjectieve criteria ook de kunstmatigheid van onderdelen van een transactie of structuur tot het oordeel van volstrekte kunstmatigheid kan leiden. (…)Het wachten is waarschijnlijk op verwijzingen uit andere lidstaten, waar naar valt aan te nemen dezelfde vragen spelen. Het zou sterk zijn als lagere rechters bereid zouden zijn om prejudiciële vragen te stellen. De volgende vragen kunnen aan de orde komen:33

- Wanneer een kunstmatige structuur is opgezet met als hoofddoel of een van de hoofddoelen om heffing van inkomstenbelasting over een winstuitkering van een dochteronderneming van een lidstaat uit te stellen, ondermijnt dit belastingvoordeel dan het doel of de toepassing van de Moeder-dochterrichtlijn ingeval de wetgeving van die lidstaat een dergelijk uitstel toestaat in interne situaties?

- In hoeverre is voor het antwoord op de vorige vraag van belang dat de aandeelhouder van de moedermaatschappij een inwoner is van de EU, of van dezelfde lidstaat als de lidstaat van de moedermaatschappij?

33 Vgl. Philippe Albert, ‘Is het doek gevallen voor de buitenlandse tussenhoudster zonder substance? (deel 2)’, NLF-W 2025/29, par. 4.1, die enigszins vergelijkbare vragen formuleert.”

5.28

Meer recent heeft Marres naar aanleiding van de conclusie van A-G Kokott in de zaak Neo Group nogmaals kritiek geuit op het rechtskader van de Hoge Raad en de toepassing daarvan in de Belgische-houdsterarresten. Volgens de auteur heeft de Hoge Raad een te ruime opvatting van hetgeen het doel van de MDR ondermijnt.

Recente ontwikkeling: het arrest Neo Group

5.29

Met dit laatste ben ik ook aangekomen bij de meest recente ontwikkeling, te weten het arrest van het HvJ van 15 oktober 2026 in de zaak Neo Group. Hoewel die zaak op een belangrijk punt afwijkt van de onderhavige zaak, heb ik de afronding van deze conclusie uitgesteld in afwachting van dat arrest. Reden daarvoor was de verwachting, mede naar aanleiding van de conclusie van A-G Kokott in die zaak, dat het HvJ meer zou uitweiden over wat nu precies MDR-ondermijnend is. De overwegingen van het HvJ in het arrest over het doel van de MDR heb ik hiervóór geciteerd in ‎5.16. Het arrest biedt naar mijn mening geen wezenlijk nieuwe inzichten – ten opzichte van met name de arresten T Danmark en Nordcurrent, waarnaar het HvJ veelvuldig verwijst – over wat MDR-ondermijnend is in het geval de dividendontvangende vennootschap is aan te merken als kunstmatige constructie.

Opinie: prejudiciële vragen stellen over het doelvereiste in deze zaak?

5.30

De aanname-regel die de Hoge Raad heeft geformuleerd in rov. 4.5.2 van HR BNB 2025/95, moet worden gelezen in de context van rov. 4.5.1 van dat arrest. Uitgangspunt is dat het subjectieve misbruikelement aanwezig is; dat is – zo volgt uit de verwijzing in die rov. 4.5.1 – het in rov. 4.4.1 omschreven element, te weten “de bedoeling om een door het Unierecht (in dit geval: de moeder-dochterrichtlijn) toegekend voordeel te verkrijgen door kunstmatig de voorwaarden te creëren waaronder het recht op dat voordeel ontstaat” (zie citaat in ‎3.15). Kunstmatigheid in deze zin van het subjectieve element lijkt mij dicht aan te liggen tegen wat Marres “kunstmatigheid in de zin van het doelvereiste” noemt, te weten dat de voorwaarden materieel niet worden nageleefd (zie ‎5.25). Anders gezegd: conceptueel kan wellicht een onderscheid worden gemaakt tussen kunstmatigheid in de zin van het subjectieve element en kunstmatigheid in de zin van het doelvereiste, maar materieel lijken ze mij samen te vallen. Tegengeworpen zou nog kunnen worden dat de omstandigheid dat kunstmatig de voorwaarden zijn gecreëerd waaronder het recht op het MDR-voordeel ontstaat, niet zonder meer uitsluit dat de voorwaarden anderszins wel materieel worden nageleefd. Echter gegeven dat in de benadering van de Hoge Raad de subjectieve voorwaarde zoals ingevuld door de wegdenkgedachte onderdeel is van het subjectieve element, zie ik niet goed in dat dit zich kan voordoen.

5.31

Crux lijkt dan vooral te zijn of in het geval kunstmatig de voorwaarden zijn gecreëerd waaronder het recht op het MDR-voordeel bestaat, dit tevens betekent dat het doel van de MDR niet wordt bereikt (of in termen van art. 1(2) MDR: dat het doel of de toepassing van de MDR wordt ondermijnd). Een sterke aanwijzing voor een bevestigend antwoord kan naar mijn mening worden gevonden in rov. 79 van het arrest T Danmark, in het bijzonder de tweede zin. Nadat het HvJ in rov. 78 heeft uiteengezet wat het doel van de MDR is, overweegt het HvJ namelijk:

“79 Het zou niet stroken met deze doelstellingen om financiële constructies toe te staan die enkel tot doel hebben te profiteren van de fiscale voordelen die voortvloeien uit de toepassing van richtlijn 90/435. Dit zou integendeel afbreuk doen aan de economische samenhang en de goede werking van de interne markt doordat de concurrentievoorwaarden zouden worden vervalst. (…)”

5.32

Kortom, ik zie in deze rov. 79 steun voor de aanname-regel van de Hoge Raad. Steun daarvoor zie ik ook in de preambule bij de richtlijn waarmee de antimisbruikregel in de MDR is gekomen. Zoals eerder opgemerkt (‎5.14) wordt in die preambule sterk de nadruk gelegd op de kunstmatigheidstoets. Steun daarvoor zie ik verder in de conclusie van A-G Kokott in de zaak Neo Group.

5.33

Dit zou betekenen dat het objectieve misbruikelement (het doelvereiste) in het kader van de MDR in wezen een invulling krijgt door een kunstmatigheidstoets (vgl. ook Smit, aangehaald in ‎5.21): het doel van de MDR wordt ondermijnd indien het MDR-voordeel wordt toegekend in een geval waarin kunstmatig de voorwaarden zijn gecreëerd waaronder het recht op dat voordeel bestaat.

5.34

Ik moet echter erkennen dat het arrest Nordcurrent vragen oproept. Dat geldt in het bijzonder voor het antwoord in dat arrest op de derde prejudiciële vraag. Als dat antwoord op zichzelf wordt gelezen zou het zo begrepen kunnen worden dat voor de vaststelling dat het doel of de toepassing van de MDR wordt ondermijnd, niet voldoende is dat sprake is van een kunstmatige constructie om het MDR-voordeel te verkrijgen. Uitgaande van die lezing zou de aanname-regel van de Hoge Raad op gespannen voet staan met het arrest. Daartegenover staat echter dat het HvJ in de voorafgaande overwegingen weliswaar overweegt dat voor toepassing van de antimisbruikbepaling van art. 1(2-3) MDR niet volstaat dat sprake is van een kunstmatige constructie maar dat het HvJ dit overweegt in een context waarin het HvJ benadrukt dat misbruik ook een subjectief element vereist, te weten dat de constructie is opgezet met als hoofddoel of een van de hoofddoelen een belastingvoordeel te verkrijgen dat het doel van de MDR ondermijnt. Daarmee is de aanname-regel van de Hoge Raad niet in tegenspraak; die regel is immer juist pas van toepassing indien het subjectieve element aanwezig is.

5.35

Een tweede punt van potentiële twijfel heeft ermee te maken dat hetgeen in het arrest T Danmark is overwogen, mogelijk niet los kan worden gezien van het “voorbeeld” waarvan in dat arrest de onrechtmatigheid werd onderzocht. Terughoudendheid kan daarom op haar plaats zijn om hetgeen uit het arrest T Danmark kan worden afgeleid, te veralgemeniseren. Zo kan van belang zijn dat het arrest T Danmark gaat over een geval waarin de uiteindelijk gerechtigde tot de uitgekeerde dividenden zijn fiscale woonplaats in een niet-lidstaat heeft.

5.36

Deze twee punten nemen niet weg dat ik meen dat er geen aanleiding is om in deze zaak prejudiciële vragen te stellen aan het HvJ. Ook als niet in het algemeen geldt dat als aan zowel de subjectieve voorwaarde als de objectieve voorwaarde is voldaan, in de regel moet worden aangenomen dat tevens is voldaan aan het doelvereiste, dan nog meen ik dat het, gelet op het arrest T Danmark, buiten redelijke twijfel is dat in deze zaak aan het doelvereiste is voldaan, nu in dit geval de uiteindelijk gerechtigden hun fiscale woonplaats in een niet-lidstaat hebben. Indien in zo’n geval via een kunstmatige constructie de voorwaarden worden gecreëerd waaronder recht op het MDR-voordeel bestaat, wordt het doel van de MDR ondermijnd (vgl. ook gerechtshof ’s-Hertogenbosch, aangehaald in ‎3.33). Ik verwijs daarvoor niet alleen naar de zojuist geciteerde rov. 79 van het arrest T Danmark, maar ook naar rov. 112-113 van dat arrest (hier geciteerd in ‎5.12). Overigens wijs ik er in dit verband ook op dat de twijfel in de in ‎5.24 genoemde literatuur – waaronder Marres (vgl. het in ‎5.26 weergegeven citaat) – of wel aangenomen kan worden dat tevens aan het doelvereiste wordt voldaan indien het subjectieve misbruikelement aanwezig is, vooral ziet op intra-EU-gevallen, te weten gevallen waarin de uiteindelijke aandeelhouders inwoner zijn van een lidstaat, zoals in de Belgische-houdsterarresten.

6 Conclusie

Ik geef de Hoge Raad in overweging het beroep in cassatie van belanghebbende ongegrond te verklaren.

De Procureur-Generaal bij de

Hoge Raad der Nederlanden

Advocaat-Generaal

Zie r.o. 2.14 van de Hofuitspraak voor de exacte jaarlijkse bedragen aan ontvangen en uitgekeerd dividend. Rechtbank Den Haag 23 november 2023, ECLI:NL:RBDHA:2023:18522, NTFR 2024/225 m.nt. Bierman, NLF 2024/0315 m.nt. El Manouzi. Op deze uitspraak wordt ook ingegaan door bijv. D.S. Smit in BNB 2025/95,punt 10, en P.G.H. Albert, Is het doek gevallen voor de buitenlandse tussenhoudster zonder substance? (deel 1), NLF-W 2025/28. Gerechtshof Den Haag 10 juli 2025, ECLI:NL:GHDHA:2025:1366, NTFR 2025/1313 m.nt. Bierman. Voor het Hof was ook in geschil of als de belastingaanslagen terecht zijn opgelegd, deze verminderd moeten worden tot het 15/25e deel van de bruto dividenden (rov. 4.3). Het oordeel van het Hof daarover (in rov. 5.29) is in cassatie niet bestreden. HR 25 april 2025, ECLI:NL:HR:2025:668, BNB 2025/95. Het stellen van prejudiciële vragen nadat het middel reeds is verworpen, lijkt mij hoogst merkwaardig. Het gaat om de conclusie van A-G Wattel van 5 juli 2018, ECLI:NL:PHR:2018:830 (voorafgaand aan HR 10 januari 2020, ECLI:NL:HR:2020:21, BNB 2020/80), de conclusies van A-G Wattel van 26 mei 2023, ECLI:NL:PHR:2023:541 en ECLI:NL:PHR:2023:540, met gemeenschappelijke bijlage ECLI:NL:PHR:2023:572 (voorafgaand aan HR 18 juli 2025, ECLI:NL:HR:2025:1162, BNB 2025/122 en HR 18 juli 2025, ECLI:NL:HR:2025:1163, BNB 2025/123), en de conclusie van A-G Wattel van 28 juli 2023, ECLI:NL:PHR:2023:701 (voorafgaand aan HR 25 april 2025, ECLI:NL:HR:2025:668, BNB 2025/95 en HR 25 april 2025, ECLI:NL:HR:2025:669). Tekst afkomstig van wetten.overheid.nl (tekst 2012-2015). Ik gebruik deze term in navolging van het Hof, al vind ik de term wat ongelukkig omdat juist beoordeeld moet worden of het ab niet tot het ondernemingsvermogen behoort. Gegeven de inhoud die is gegeven aan deze toets, zou ‘beleggingstoets’ wellicht een meer voor de hand liggende term zijn geweest. Zie over die toets bijvoorbeeld onderdeel 3.6 van de gemeenschappelijke bijlage (ECLI:NL:PHR:2023:572) bij de conclusies voor HR BNB 2025/122 en 123, en onderdeel 4.5 en 4.6 van de conclusie (ECLI:NL:PHR:2018:830) voor HR BNB 2020/80. Wet van 22 december 2011, Stb. 2011, 639, art. X(S)(1); inwerkingtreding volgt uit art. XXXVIII. Zie de wetsgeschiedenis opgenomen in onderdeel 3.6 van de gemeenschappelijke bijlage (ECLI:NL:PHR:2023:572) bij de conclusies voor HR BNB 2025/122 en 123. Zie de wetsgeschiedenis opgenomen in onderdeel 4.5 van de conclusie (ECLI:NL:PHR:2018:830) voor HR BNB 2020/80. Wet van 23 december 2015, Stb. 2015, 543, art. I(C); inwerkingtreding volgt uit art. III. Tekst afkomstig van wetten.overheid.nl (tekst 2015-2016). Zie de wetsgeschiedenis opgenomen in onderdeel 3.5 van de gemeenschappelijke bijlage (ECLI:NL:PHR:2023:572) bij de conclusies voor HR BNB 2025/122 en 123. Wet van 20 december 2017, Stb. 2017, 520, art. I(A)(1) resp. art. II(C)(c); inwerkingtreding volgt uit art. V. Zie Kamerstukken II 2017/18, 34 788, nr. 3, p. 15 voor de toelichting wat betreft de wijziging van art. 17 Wet Vpb Wet van 20 december 2017, Stb. 2017, 520, art. I(A)(2). Zie Kamerstukken II 2017/18, 34 788, nr. 3, p. 19-21 voor de toelichting. Wet van 18 december 2019, Stb. 2019, 513, art. 7.2(C); inwerkingtreding volgt uit art. 8.1. Zie Kamerstukken II 2019/20, 35 305, nr. 3, p. 42-43. HR 10 januari 2020, ECLI:NL:HR:2020:21, BNB 2020/80 m.nt. Egelie, FED 2020/73 m.nt. Boulogne, NLF 2020/0221 m.nt. Van Lindonk, NTFR 2020/156 m.nt. Simonis. HvJ EU (GK) 26 februari 2019, gevoegde zaken C-116/16 en C-117/16 (T Danmark & Y Denmark), ECLI:EU:C:2019:135, BNB 2020/10 m.nt. Douma, V-N 2019/14.11 m.nt. Redactie, NTFR 2019/693 m.nt. Pancham. HvJ EU 3 april 2025, C-228/24 (“Nordcurrent group” UAB), ECLI:EU:C:2025:239, FED 2025/86 m.nt Weber, BNB 2025/87 m.nt. Marres, V-N 2025/18.11 m.nt. Redactie, NTFR 2025/676 m.nt. Blaakman, H&I 2025/231 m.nt. Cipollini. HR 25 april 2025, ECLI:NL:HR:2025:668, BNB 2025/95 m.nt. Smit, FED 2025/67 m.nt. Broekhuijsen & Vergouwen, FED 2025/68 m.nt. Marres, NTFR 2025/791 m.nt. Gooijer, NLF 2025/0958 m.nt. Rekwest, V-N 2025/20.6 m.nt. Redactie, AA 2026/218 m.nt. De Wilde & Wisman. Zie ook HR 25 april 2025, ECLI:NL:HR:2025:669. HR 18 juli 2025, ECLI:NL:HR:2025:1163, BNB 2025/123 rov. 5.3.1. HR 18 juli 2025, ECLI:NL:HR:2025:1163, BNB 2025/123, rov. 5.4.2: “(…) Aldus is het (…) subjectieve element van misbruik van Unierecht aanwezig. Op grond van die conclusie heeft het Hof eveneens zonder schending van enige rechtsregel kunnen aannemen (…) dat tevens is voldaan aan het andere Unierechtelijke vereiste voor misbruik, te weten het (…) doelvereiste.” Zie daarnaast ook bijv. gerechtshof ’s-Hertogenbosch 20 mei 2026, ECLI:NL:GHSHE:2026:1277, rov. 4.17. Zie bijv. D.M. Weber in FED 2025/86, punt 13 en 14 en O.C.R. Marres in BNB 2025/87, punt 9. Zie eerder kritisch over HR BNB 2020/80 op dit punt bijv. O.C.R. Marres, Over de schakelfunctie en drie andere misverstanden, NTFR 2022/2349. HR 18 juli 2025, ECLI:NL:HR:2025:1162, BNB 2025/122 m.nt. Marres, FED 2025/104 m.nt. Van Buuren, V-N 2025/34.8 m.nt. Redactie, NTFR 2025/1216 m.nt. Van Dun, AA 2026/218 m.nt. De Wilde & Wisman. HR 18 juli 2025, ECLI:NL:HR:2025:1163, BNB 2025/123 m.nt. Marres, FED 2025/105 m.nt. Van Buuren, NLF 2025/1536 m.nt. Mengelers, V-N 2025/34.7 m.nt. Redactie, AA 2026/218 m.nt. De Wilde & Wisman. Ik citeer uit het arrest HR BNB 2025/123. HR 18 juli 2025, ECLI:NL:HR:2025:1162, BNB 2025/122, rov. 5.4.1-5.4.2 en HR 18 juli 2025, ECLI:NL:HR:2025:1163, BNB 2025/123, rov. 5.4.1-5.4.2. Vgl. over de verwarrende terminologie ook conclusie A-G Wattel van 26 mei 2023, ECLI:NL:PHR:2023:540, punt 1.10. Het weergeven van de onderlinge relatie tussen de verschillende concepten in een Venn- of eulerdiagram zou niet alleen geen sinecure zijn maar ook voor weinig verduidelijking zorgen. De draagwijdte is trouwens wel enger, omdat minder gevallen binnen het toepassingsbereik vallen dan op basis van alleen de wegdenkgedachte. Gerechtshof 's-Hertogenbosch, 24 december 2025, ECLI:NL:GHSHE:2025:3712, NLF 2026/0340 m.nt. Bagci, NTFR 2026/477 m.nt. Blaakman. Tegen deze uitspraak is beroep in cassatie ingesteld (zaaknummer 26/00340). Gerechtshof ’s-Hertogenbosch 20 mei 2026, ECLI:NL:GHSHE:2026:1277, NLF 2026/1260 m.nt. Bagci. Tegen deze uitspraak is beroep in cassatie ingesteld (zaaknummer 26/02428). Gerechtshof 's-Hertogenbosch 24 december 2025, ECLI:NL:GHSHE:2025:3712. Gerechtshof ’s-Hertogenbosch 20 mei 2026, ECLI:NL:GHSHE:2026:1277, rov. 4.17. Vgl. naar analogie HR 10 maart 2017, ECLI:NL:HR:2017:404, NJ 2017/147, rov. 3.3.2. Dat was de route die de Rechtbank had gevolgd; zie rov. 55. Vgl. D.M. Weber in FED 2025/86, punt 14 (waarmee instemt K.N.C. van Buuren in FED 2025/105, punt 11-12). HvJ EU (GK) 26 februari 2019, gevoegde zaken C-116/16 en C-117/16 (T Danmark & Y Denmark), ECLI:EU:C:2019:135, BNB 2020/10, rov. 97-120. HvJ (GK) 12 september 2006, C-196/04 (Cadbury Schweppes plc en Cadbury Schweppes Overseas Ltd), ECLI:EU:C:2006:544, BNB 2007/54, rov. 70. HvJ EU 20 december 2017, gevoegde zaken C-504/16 en C-613/16 (Deister & Juhler), ECLI:EU:C:2017:1009, BNB 2018/56, punt 70. HvJ EU 24 maart 2026, C-767/23 (Remling), ECLI:EU:C:2026:243, BNB 2026/81, rov. 70. Vgl. bijvoorbeeld conclusie A-G Bobek 15 april 2021, C-561/19 (Consorzio Italian Management), ECLI:EU:C:2021:291, punt 53, M. Broberg & N. Fenger, Broberg and Fenger on preliminary references to the European Court of Justice, Oxford: Oxford University Press 2021, par. 3.5.2 (p. 217), en K. Lenaerts & P. van Nuffel, Europees recht, Antwerpen; Cambridge: Intersentia 2023, randnr. 867 (p. 703). HvJ EU (GK) 26 februari 2019, gevoegde zaken C-116/16 en C-117/16 (T Danmark & Y Denmark), ECLI:EU:C:2019:135, BNB 2020/10, rov. 115. Bijv. L. van Heijningen & M. Vergouwen, Misbruik van de moeder-dochterrichtlijn en het vereiste belastingvoordeel, NLF-W 2025/26, par. 5.1, O.C.R. Marres, Waarom de Hoge Raad de zaak NEO in de gaten moet houden, NTFR 2026/1387, en redactie Vakstudie Nieuws in V-N 2026/35.7. HvJ EU 20 december 2017, gevoegde zaken C-504/16 en C-613/16 (Deister & Juhler), ECLI:EU:C:2017:1009, BNB 2018/56 m.nt. Egelie. In dat laatste arrest is weliswaar overwogen dat “niet als zelfstandig vereiste [geldt] dat de belastingplichtige een onderneming drijft”, maar dat moet worden gelezen in de context. De context is dat het voldoende is om niet aan de toepassingsvoorwaarde te voldoen als het ab niet als belegging wordt gehouden. Vgl. HR 18 juli 2025, ECLI:NL:HR:2025:1163, BNB 2025/123, rov. 5.4.1. HvJ EU 24 maart 2026, C-767/23 (Remling), ECLI:EU:C:2026:243, BNB 2026/81, rov. 29-31. Zie ook het verweerschrift in cassatie, p. 2 die over een verschrijving spreekt. Daaraan doet niet af de betwisting in de conclusie van repliek, punt 1.6-1.7. Gelet op de plaats van belanghebbende in de structuur gaat het evident om een verschrijving, en is [A] en [B] bedoeld. Ik merk daarbij ook op dat uit de feitenvaststelling door het Hof niet is af te leiden dat de aandelen in belanghebbende op enig moment zijn gehouden door [C] en [D] . HvJ EU 3 april 2025, C-228/24 (“Nordcurrent group” UAB), ECLI:EU:C:2025:239, BNB 2025/87, rov. 38, 41, 43 en 53. P.G.H. Albert, Is het doek gevallen voor de buitenlandse tussenhoudster zonder substance? (deel 1), NLF-W 2025/28. Zie bijv. HR 11 april 2003, ECLI:NL:HR:2003:AF7103, BNB 2003/213, rov. 3.1. Zie bijv. HR 29 juni 2012, ECLI:NL:HR:2012:BW9866, BNB 2012/250, rov. 3.5. Zie ook voor klachten die voor het eerst bij pleidooi zijn aangevoerd bijv. HR 25 april 2008, ECLI:NL:HR:2008:BD0434, BNB 2010/1, rov. 3.3. Zie M.W.C. Feteris, Beroep in cassatie in belastingzaken (Fiscale Monografieën nr. 142), Deventer: Kluwer 2014, p. 217. HR 7 mei 2004, ECLI:NL:HR:2004:AO0075, BNB 2004/262. Vgl. ook HR 8 augustus 2008, ECLI:NL:HR:2008:BD1501, BNB 2008/255, r.o. 4.4, waarin de Hoge Raad een klacht over schending van het EG-recht gegrond acht op basis van een ambtshalve bijgebracht argument. HR 3 maart 1993, ECLI:NL:HR:1993:ZC5265, BNB 1993/140, FED 1993/346 m.nt. Feteris. Zie ook bijv. HR 8 april 1992, ECLI:NL:HR:1992:ZC4959, BNB 1992/271. HR 12 januari 1994, ECLI:NL:HR:1994:ZC5755, BNB 1995/45 FED 1994/725 m.nt. Feteris. HvJ 14 december 1995, gevoegde zaken C-430/93 en C-431/93 (Van Schijndel en Van Veen), ECLI:NL:XX:1995:AD4743, BNB 1996/276 m.nt. Feteris. Zie bijv. M.W.C. Feteris, Beroep in cassatie in belastingzaken (Fiscale Monografieën nr. 142), Deventer: Kluwer 2014, p. 375-376, met verdere (bron)verwijzingen. Vgl. HvJ EU 24 maart 2026, C-767/23 (Remling), ECLI:EU:C:2026:243, BNB 2026/81, rov. 31 in samenhang gelezen met rov. 22. HvJ EU 24 maart 2026, C-767/23 (Remling), ECLI:EU:C:2026:243, BNB 2026/81. Het arrest is geannoteerd door P.J. Wattel in BNB 2026/81, redactie Vakstudie Nieuws in V-N 2026/17.17, C. Maas in FED 2026/95, R.C.H. Graves en T.M. Vergouwen in NTFR 2026/1467, H.C.F.J.A. de Waele in JB 2026/92, H. de Waele in Ars Aequi 2026/486, L.V. van Gardingen in JBPr 2026/3, en J. Nouta in JV 2026/159. Zie over het arrest verder bijv. Peter Wattel, Specifiek en concreet, NJB 2026/696, M. Gomes Vale Viga, Uitvergroot: Arrest-Remling: uitvoering en handhaving, V-N 2026/23.0, J. Korving, Remling: de emmer water die verdampt op de gloeiende plaat?, NLF-W 2026/21, H.T.P.M. van den Hurk & mr. F.R. Herreveld, Europees verbod op verkorte motivering arresten; Hoge Raad der Nederlanden: et tu Brute?, WFR 2026/174, W.A. Jacobs, Gemotiveerd geen vragen stellen – HvJ EU-arrest Remling geeft Hoge Raad meer werk, TvPP 2026/22, B.T.M. van der Wiel e.a. (red.), Cassatie (Burgerlijk Proces & Praktijk nr. 20), Deventer: Wolters Kluwer 2026, randnr. 315a, en E.W. Ros, Motiveringsplicht na arrest Remling: Luxemburg en Straatsburg ‘living apart together’?, MBB 2026/41, p. 39-43. Arrest Remling, rov. 20-24 en 29. Vgl. arrest Remling, rov. 29. Arrest Remling, rov. 31. Vgl. Peter Wattel, Specifiek en concreet, NJB 2026/696, P.J. Wattel in BNB 2026/81, punt 11 (“ik [stel] me (…) niets voor van het ambtshalve ‘opwerpen’ van EU-recht als de Hoge Raad het cassatieberoep ongegrond acht en art. 81 Wet RO wil toepassen”), en C. Maas in FED 2026/95, punt 3-4. Zie voor deze term P.J. Wattel in BNB 2026/81, punt 10, zij het in een iets andere context in het kader van het arrest Remling. Dat is volgens het HvJ voldoende voor de toepasselijkheid van de motiveringsplicht; zie arrest Remling, rov. 29. En dat kunnen er meerdere zijn; vgl. C. Maas in FED 2026/95, punt 4: “Zodra Unierecht wordt toegepast, kunnen met een beetje creativiteit namelijk vrijwel onbeperkt (…) toetsingsvragen worden opgeworpen.” Het doel van de prejudiciële verwijzingsprocedure is om de uniforme uitlegging van het Unierecht te verzekeren, en, samenhangend, om de coherentie, de volle werking, de eigenheid en de autonomie te waarborgen van het rechtsstelsel van de Unie (rov. 19). Het doel van de verwijzingsverplichting is om te voorkomen dat in een lidstaat nationale rechtspraak wordt ontwikkeld die niet strookt met het Unierecht (rov. 21). Vgl. C. Maas in FED 2026/95, punt 4: “De praktische logica dicteert hier mijns inziens (…) dat de Hoge Raad zijn tijd niet spendeert aan het inventariseren van alle denkbare meer en minder vergezochte toetsingsvraagstukken, maar op dat vlak slechts in actie komt als een partij of de advocaat-generaal die opwerpt, of indien hij op basis van eigen kennis daarover in redelijke twijfel geraakt.” Richtlijn 90/435/EEG van de Raad van 23 juli 1990 betreffende de gemeenschappelijke fiscale regeling voor moedermaatschappijen en dochterondernemingen uit verschillende lidstaten, PB 1990, L 225, p. 6-9. Richtlijn 2011/96/EU van de Raad van 30 november 2011 betreffende de gemeenschappelijke fiscale regeling voor moedermaatschappijen en dochterondernemingen uit verschillende lidstaten (herschikking), PB L 345 van 29 december 2011, blz. 8-16, laatstelijk gewijzigd bij de Richtlijn (EU) 2015/121 van de Raad van 27 januari 2015, PB L 21 van 28 januari 2015, blz. 1-3. Richtlijn (EU) 2015/121 van de Raad van 27 januari 2015, PB L 21 van 28 januari 2015, blz. 1-3. HvJ EU 3 april 2025, C-228/24 (“Nordcurrent group” UAB), ECLI:EU:C:2025:239, BNB 2025/87, rov. 24. HvJ EU 15 oktober 2025, C-203/25 (Neo Group), ECLI:EU:C:2026:863. Geciteerde tekst afkomstig van de ‘Voorlopige editie’ van de Nederlandse tekst van het arrest zoals gepubliceerd op https://curia.europa.eu/. Vgl. T.M. Vergouwen & D.M. Broekhuijsen in FED 2025/67, punt 7-8. A-G Wattel van 26 mei 2023, ECLI:NL:PHR:2023:540. O.C.R. Marres, Over de schakelfunctie en drie andere misverstanden, NTFR 2022/2349. J. Gooijer, Het Unierechtelijke misbruikleerstuk en de juiste ‘vertaling’ door de Hoge Raad, NLF Opinie 2025/10. F. van Horzen, De Belgische houdsterarresten: doel gemist of doelgericht, WFR 2025/320. Naast de hierna vermelde publicatie van Marres bijv. ook L.S. Rijff, Hoge Raad maakt fout in ‘vertaling’ Unierechtelijk misbruikleerstuk, NLF Opinie 2025/8, par. 5, T.M. Vergouwen & D.M. Broekhuijsen in FED 2025/67, punt 11-13, P.G.H. Albert, Is het doek gevallen voor de buitenlandse tussenhoudster zonder substance? (deel 2), NLF-W 2025/29, par. 2.2, M.F. de Wilde en T.M. Vergouwen, De Belgische inhoudingsvrijstellingszaken: (geen) twijfels over (ondermijning van) doel en toepassing van de Moeder-dochterrichtlijn?, NTFR 2025/1495, par. 2.2, L.C. van Hulten & L.S. Rijff, De impact van het Unierechtelijke misbruikleerstuk op de vennootschaps- en dividendbelasting: de stand van zaken na de arresten over de Belgische houdstervennootschappen, WFR 2025/295, par. 4.2.3 en 4.3.3, en de redactie Vakstudie Nieuws in V-N 2026/35.7. O.C.R. Marres in FED 2025/68, punt 6-7. O.C.R. Marres in BNB 2025/123. Conclusie A-G Kokott 21 mei 2026, C‑203/25 (Neo Group), ECLI:EU:C:2026:423. Zie kritisch over deze conclusie Daniël Smit, Uitvergroot: Naar een Unierechtelijk misbruikleerstuk 2.0?, V-N 2026/29.0. O.C.R. Marres, Waarom de Hoge Raad de zaak NEO in de gaten moet houden, NTFR 2026/1387. HvJ EU 15 oktober 2025, C-203/25 (Neo Group), ECLI:EU:C:2026:863. In de zaak Neo Group staat vast dat de desbetreffende dividendontvangende tussenhoudster niet als zodanig als kunstmatige constructie kwalificeert. In de onderhavige zaak heeft het Hof daarentegen geoordeeld dat belanghebbende wel een kunstmatige constructie is. Bijv. O.C.R. Marres, Waarom de Hoge Raad de zaak NEO in de gaten moet houden, NTFR 2026/1387. In vergelijkbare zin K.N.C. van Buuren in FED 2025/105, punt 18. Ik doel op punt 51-52 van de conclusie A-G Kokott 21 mei 2026, C‑203/25 (Neo Group), ECLI:EU:C:2026:423: “On the basis of the rationale of an anti-abuse rule, which is to ensure taxation in accordance with the purpose of the provisions (…), there is abuse of the Parent-Subsidiary Directive whenever its constituent elements are fulfilled only formally in order to obtain the tax advantage granted by the directive. In such cases, a person who is not entitled under the directive obtains the benefits granted by the directive through a purely formal arrangement. Taxation is not then in accordance with the purpose of the provisions, as it does not reflect the actual economic transactions.” HvJ EU 3 april 2025, C-228/24 (“Nordcurrent group” UAB), ECLI:EU:C:2025:239, BNB 2025/87. Nordcurrent, rov. 46 en 49. Nordcurrent, rov. 46-48. Vgl. Nordcurrent, rov. 28-29. Zie in die zin bijv. Błażej Kuźniacki en Juliane Kokott, Prohibition of Abuse and Beneficial Ownership: Disentanglement via a Principle-Based Approach in EU Tax Law (and Beyond), Bulletin for International Taxation, 2025 (Volume 79), no. 4, par. 2.2.2: “The indicia are, in fact, quite repetitive, as nearly all relate to the passing on of income to entities that are the beneficial owners of that income but do not meet the conditions to benefit from the PSD or the IRD, typically because they are not based in EU Member States. Hence, attempts of investors from third countries to repatriate income generated within the European Union without taxation were of overarching importance for the CJEU in identifying abuse in the Danish cases”, waarnaar met instemming wordt verwezen door M.F. de Wilde en T.M. Vergouwen, De Belgische inhoudingsvrijstellingszaken: (geen) twijfels over (ondermijning van) doel en toepassing van de Moeder-dochterrichtlijn?, NTFR 2025/1495, par. 2.2.3.