Civiel recht overig

Unierecht; financieel recht; Europees monetair beleid (TLTRO’s-III); rechtstreekse toepasselijkheid besluit…

Parket bij de Hoge Raad, 6 november 2026

Zaakgegevens

Op 6 november 2026 heeft het Parket bij de Hoge Raad een conclusie genomen in een zaak over civiel recht.

Instantie
Parket bij de Hoge Raad
Datum uitspraak
6 november 2026
Datum publicatie
10 november 2026
Zaaknummer
25/02812
ECLI
ECLI:NL:PHR:2026:1087
E-mail
Inhoud van deze uitspraak

Samenvatting

Unierecht; financieel recht; Europees monetair beleid (TLTRO’s-III); rechtstreekse toepasselijkheid besluit ECB; Unierechtelijk evenredigheidsbeginsel; evenredigheidstoetsing van sancties.

Conclusie

PROCUREUR-GENERAAL

BIJ DE

HOGE RAAD DER NEDERLANDEN

Nummer 25/02812

Zitting 6 november 2026

CONCLUSIE

B.J. Drijber

In de zaak van

BNG Bank N.V.,

eiseres tot cassatie,

advocaten: mr. R.P.J.L. Tjittes en mr. H. Boom,

tegen

De Nederlandsche Bank N.V.,

verweerster in cassatie,

advocaten: mr. M.W. Scheltema en mr. J.W.H. van Wijk.

Partijen worden hierna verkort aangeduid als BNG respectievelijk DNB.

1 Inleiding en samenvatting

1.1

Achtergrond van deze zaak is een monetair stimuleringsprogramma van de Europese Centrale Bank (ECB). Dat programma is in 2019 gestart en is tijdens de coronapandemie versterkt. Banken in de Eurozone konden leningen afsluiten die waren bedoeld om ‘door te lenen’, teneinde de reële economie aan te wakkeren en de inflatie te verhogen tot nabij het wenselijk geachte niveau van 2%. Het programma werd decentraal uitgevoerd door middel van overeenkomsten tussen de nationale centrale bank en banken die deelnamen.

1.2

In de voor deze zaak relevante periode was de rentestand erg laag. Banken die aan het stimuleringsprogramma deelnamen kregen een rente van -0,5 %. Zij leenden, maar kregen dus geld toe als vergoeding voor het doorlenen van de gelden. Indien aan bepaalde vereisten was voldaan, kon een deelnemende bank daarnaast verzoeken om over een bijzondere referentieperiode in aanmerking te komen voor een (extra) rentekorting van 0,5%, waardoor het effectieve rentepercentage -1% zou bedragen. Daartoe moest worden voldaan aan bepaalde materiële voorwaarden. Om DNB in staat te stellen dat te controleren, gold daarnaast de formele voorwaarde dat een deelnemende bank vóór een vastgestelde datum een bepaalde rapportage met gegevens aan DNB moest aanleveren.

1.3

BNG is een van de Nederlandse banken die hebben deelgenomen aan het stimuleringsprogramma. Zij heeft in dat kader in het totaal vijftien miljard euro geleend. BNG wilde daarnaast in aanmerking komen voor de genoemde (extra) rentekorting, die in haar geval bijna 57 miljoen euro bedroeg. Zij heeft echter nagelaten de vereiste rapportage op tijd in te dienen bij DNB: niet vóór de datum die daarvoor was vastgesteld (en duidelijk was gecommuniceerd) en ook niet binnen de daarop volgende extra termijn van veertien dagen. BNG heeft de gegevens pas aangeleverd nadat de DNB had gemeld dat zij niet voor de (extra) rentekorting in aanmerking kwam. DNB heeft zich na overleg met de ECB, op het standpunt gesteld dat dit te laat was om alsnog aanspraak te kunnen maken op de (extra) rentekorting van 0,5%.

1.4

BNG probeert in deze procedure tegen haar contractspartij DNB de misgelopen 57 miljoen euro alsnog binnen te halen. In geschil is onder meer of BNG recht had op de rentekorting en haar dat recht bij wijze van sanctie is ontnomen, of dat zij geen recht had op de rentekorting omdat zij niet aan de daarvoor geldende voorwaarden had voldaan. In het verlengde daarvan is in geschil of het niet toekennen van de rentekorting aan BNG (ook niet gedeeltelijk), verenigbaar is met het Unierechtelijke evenredigheidsbeginsel. Ik meen dat het hof deze vragen op een juiste wijze heeft beantwoord en, in navolging van de rechtbank, de vorderingen van BNG terecht heeft afgewezen. Het uitvoerige middel van BNG brengt m.i. in die beoordeling geen verandering. Ik concludeer dan ook tot verwerping van het beroep.

2 Feiten

2.1

In cassatie kan van de volgende feiten worden uitgegaan.

2.2

BNG (voorheen: Bank Nederlandse Gemeenten) is een bank die voor 50% eigendom is van de Nederlandse Staat en voor de overige 50% van verschillende decentrale overheden. BNG financiert partijen in de publieke sector, met name decentrale overheden en organisaties in het publieke domein.

2.3

DNB is volledig in eigendom van de Staat en is de Nederlandse nationale centrale bank (hierna: NCB). DNB voert het monetair beleid uit ter uitvoering van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie (VWEU) en is onderdeel van het Europees Stelsel van Centrale Banken (hierna: ESCB) als bedoeld in art. 282 lid 1 VWEU.

2.4

Samen met de ECB worden de NCB’s van de landen die de euro als munt hebben ingevoerd aangeduid als het Eurosysteem. Het Eurosysteem voert monetair beleid aan de hand van instrumenten die beogen de reële economie te versterken in de lidstaten die de euro als munt hebben. De targeted longterm refinancing operations (hierna: TLTRO's) zijn een voorbeeld van een dergelijk instrument. Daarbij verstrekt het Eurosysteem leningen aan banken, die daarmee krediet kunnen verlenen aan huishoudens en niet-financiële bedrijven. Het doel de reële economie te stimuleren werd nog belangrijker tijdens de coronapandemie in 2020 en 2021.

TLTRO’s-III en het ECB-Besluit

2.5

Op 7 maart 2019 heeft de Raad van Bestuur van de ECB besloten tot een derde reeks TLTRO's (hierna: TLTRO’s-III). De voorwaarden daarvoor zijn neergelegd in het Besluit (EU) 2019/1311 (hierna: het ECB Besluit). De voor deze zaak relevante versie van het ECB Besluit is de gepubliceerde geconsolideerde versie van 8 mei 2021.

2.6

In de considerans van het ECB Besluit staat onder meer:

“(2) (...) De TLTRO’s-III beogen gunstiger voorwaarden voor bankkredieten te behouden en accommoderend monetair beleid in lidstaten die de euro als munt hebben te ondersteunen. In aanmerking komende leningen omvatten in de context van deze maatregel de niet-financiële particuliere sector met uitzondering van leningen voor woningaankoop. In samenhang met andere vigerende niet-standaardmaatregelen beogen TLTRO's-III ertoe bij te dragen dat de inflatie op middellange termijn onder maar dicht bij 2% komt te liggen.

(…)

(6) De op elke TLTRO-III toepasselijke rente wordt vastgesteld op basis van de leninghistoriek van de deelnemer in de periode van 1 april 2019 tot en met 31 maart 2021, zulks overeenkomstig de in dit besluit vastgelegde beginselen.

(…)

(8) Voor instellingen die voornemens zijn deel te nemen aan TLTRO’s-III gelden specifieke rapportagevoorschriften. De gerapporteerde gegevens worden aangewend: a) bij de vaststelling van het leningvolume, b) bij de berekening van de toepasselijke benchmark, c) bij de beoordeling van de uitvoering door deelnemers op grond van hun benchmarks, en d) voor overige analytische doeleinden, zoals vereist voor de uitvoering van Eurosysteemtaken. Voorts wordt overwogen dat de centrale banken van de lidstaten die de euro als munt hebben (hierna de ‘NCB's’ genoemd) de ontvangen gerapporteerde gegevens binnen het Eurosysteem kunnen uitwisselen, voor zover en op het niveau dat noodzakelijk is voor de goede uitvoering van het TLTRO-III-kader, voor een analyse van de effectiviteit van het TLTRO-lII-kader en voor overige analytische doeleinden van het Eurosysteem. (...)”

2.7

BNG en DNB zijn 'deelnemer' respectievelijk 'betrokken NCB' zoals bedoeld in het ECB Besluit. Op grond van het ECB Besluit voert het Eurosysteem tien TLTRO's-lll uit met elk een looptijd van drie jaar, overeenkomstig het op de ECB-website bekendgemaakte 'indicatieve TLTRO’s-lll-tijdschema' (art. 2 lid 1 ECB Besluit). Hierna wordt dit indicatieve tijdschema aangeduid als: het ECB-tijdschema.

2.8

Art. 2 lid 3 ECB Besluit bepaalt:

“TLTRO's-lll:

a) zijn liquiditeitsverruimende wederinkooptransacties;

b) worden door de NCB's gedecentraliseerd uitgevoerd;

c) worden middels standaardtenders uitgevoerd, en

d) worden als vasterentetenders uitgevoerd.”

2.9

De leden 4 en 5 van art. 2 ECB Besluit bepalen:

“4. De standaardvoorwaarden waaronder de NCB’s bereid zijn krediettransacties uit te voeren gelden ten aanzien van alle TLTRO's-lll, tenzij dit besluit anders bepaalt. Deze voorwaarden omvatten de procedures voor het uitvoeren van openmarkttransacties, de geschiktheidscriteria van wederpartijen en de beleenbaarheidscriteria voor onderpand voor krediettransacties van het Eurosysteem, alsmede de sancties voor de niet-naleving van wederpartijverplichtingen. Elke van deze voorwaarden wordt vastgelegd in de algemene en tijdelijke op herfinancieringstransacties van toepassing zijnde rechtskaders en worden verwerkt in de NCB-contracten en/of nationale wetgevende kaders.

5. Ingeval van een conflict tussen dit besluit en Richtsnoer (EU) 2015/510 (ECB/2014/60), of een andere ECB-rechtshandeling die het rechtskader vormt voor langerlopende herfinancieringstransacties en/of nationale maatregelen die dat rechtskader op nationaal niveau implementeren, prevaleert dit besluit.”

Berekening van de rente

2.10

In art. 5 ECB Besluit en Bijlage I bij dat besluit is geregeld hoe de rente wordt berekend. De te betalen rente hangt af van de leenhistorie van de deelnemer, die wordt vergeleken met de vorderingenoverschotbenchmark welke op basis van art. 4 lid 5 ECB Besluit voor die deelnemer is vastgesteld.

2.11

Het ECB Besluit kent vier referentieperiodes, waaronder de tweede referentieperiode van 1 april 2019 tot en met 31 maart 2021 en een bijzondere of speciale referentieperiode (hierna: de bijzondere referentieperiode) van 1 maart 2020 tot en met 31 maart 2021.

2.12

Het ECB Besluit onderscheidt vier renteperiodes, waaronder de bijzondere renteperiode van 24 juni 2020 tot en met 23 juni 2021.

2.13

De rente kan per renteperiode verschillen. De rente wordt achteraf berekend en op afzonderlijke momenten vastgesteld door de NCB in een kennisgeving aan de betrokken bank. De berekening en vaststelling van de rente geschiedt op basis van door deelnemers op grond van art. 6 ECB Besluit ingediende rapportages over de in het ECB Besluit beschreven referentieperiodes.

2.14

De bijzondere referentieperiode en de bijzondere renteperiode gelden voor de in art. 5 lid 1 ECB Besluit opgenomen rentekorting (hierna: de rentekorting), die is ingevoerd bij Besluit (EU) 2020/614 van de ECB tot wijziging van het ECB Besluit. De ECB heeft hiermee voor een bepaalde periode onder voorwaarden gunstiger rentetarieven bepaald vanwege de gevolgen van de coronapandemie. In punt 5 van de considerans van Besluit (EU) 2020/614 staat onder meer:

“(5) Voorts heeft de Raad van bestuur op 30 april 2020 besloten om te voorzien in een aanvullende tijdelijke verlaging van de rentevoeten die onder bepaalde voorwaarden voor alle TLTRO's-lll gelden, teneinde de kredietverstrekking aan huishoudens en ondernemingen tegen de achtergrond van de heersende economische verstoringen en toegenomen onzekerheid te ondersteunen.”

2.15

Voor de bijzondere renteperiode bedroeg de rentekorting 0,50%. In de relevante periode was de depositorente -0,50% en dus reeds negatief. Toepassing van de rentekorting hield in dat over de uitstaande TLTRO's-lll in de bijzondere renteperiode een rentevoet werd toegepast van -1%, hetgeen resulteerde in een betaling van 1% aan de deelnemende bank.

2.16

Om gebruik te maken van de rentekorting moest een deelnemer gedurende de bijzondere referentieperiode (1 maart 2020 tot en met 31 maart 2021) een vorderingenoverschot hebben dat gelijk was aan of hoger dan haar vorderingenoverschotbenchmark. Art. 5 lid 1 sub a ECB Besluit luidt als volgt:

“1. De toepasselijke rentevoet voor uit hoofde van elk van de eerste zeven TLTRO’s-III geleende bedragen door deelnemers wier het in aanmerking komende vorderingenoverschot gedurende de bijzondere referentieperiode gelijk is aan of hoger is dan hun vorderingenoverschotbenchmark en wier het in aanmerking komend vorderingenoverschot tijdens de aanvullende bijzondere referentieperiode lager is dan hun vorderingenoverschotbenchmark, wordt als volgt berekend, zulks behoudens de in artikel 6, lid 3 bis, gestelde voorwaarde:

a) gedurende de bijzondere renteperiode is de rentevoet de gemiddelde rentevoet voor de depositofaciliteit in die periode minus 50 basispunten. De resulterende rentevoet mag in geen geval hoger zijn dan minus 100 basispunten.”

De rapportagevoorschriften

2.17

Art. 6 ECB Besluit regelt de rapportageverplichtingen van de deelnemers. Zij moeten in totaal drie verslagen indienen met gebruikmaking van de templates in Bijlage II bij het ECB Besluit (hierna: Bijlage II). Bijlage II bevat ook een nadere toelichting op de rapportageverplichting.

2.18

Art. 6 ECB Besluit luidt als volgt (onderstrepingen hieronder en in de citaten hierna door mij toegevoegd; A-G):

“1. Elke deelnemer aan TLTRO 's-III verstrekt aan de betrokken NCB de gegevens in de in bijlage II opgenomen verslagensjablonen als volgt:

a) het referentie-uitstaand bedrag voor de vaststelling van het leningvolume en inschrijvingslimieten van de deelnemer, alsmede gegevens met betrekking tot de eerste referentieperiode voor de vaststelling van de benchmarks van de deelnemer (hierna "het eerste verslag" genoemd);

a) (…)

b) gegevens met betrekking tot i) de tweede referentieperiode, en ii) facultatief de gegevens met betrekking tot speciale referentieperiode voor de vaststelling van de toepasselijke rentevoeten voor de uit hoofde van de eerste zeven TLTRO ’s-III geleende bedragen (hierna "het tweede verslag" genoemd), en

c) gegevens met betrekking tot de speciale referentieperiode voor de vaststelling van de toepasselijke rentevoeten (hierna “het derde verslag" genoemd).

Niettegenstaande de vorige zin dienen deelnemers die voor het eerst deelnemen aan de achtste of daaropvolgende TLTRO 's-III i) het eerste verslag en ii) het derde verslag bij de betrokken NCB in.

2. De gegevens worden verstrek[t] met inachtneming van het volgende:

a) het op de ECB-website bekendgemaakte indicatieve TLTRO-III-tijdschema;

b) de in bijlage II vermelde richtsnoeren;

(...)

3 bis. Deelnemers die voornemens zijn gebruik te maken van de artikel 5, lid 1, genoemde rentevoeten, oefenen deze optie uit door in het tweede verslag gegevens met betrekking tot de bijzondere referentieperiode evenals de resultaten van de beoordeling van deze gegevens door de accountant krachtens artikel 6, lid 6, onder b), afzonderlijk te verstrekken. Indien deze voorwaarden niet zijn vervuld, wordt de toepasselijke rentevoet voor de door de deelnemer geleende bedragen berekend overeenkomstig artikel 5, lid 2, artikel 5, lid 3, of artikel 5, lid 3 bis. Er worden geen sancties opgelegd voor nalatigheid in het verzenden van de gegevens met betrekking tot de bijzondere referentieperiode en/of de resultaten van de beoordeling van deze gegevens door de accountant.”

2.19

Bijlage II luidt voor zover hier van belang als volgt:

“2. Algemene informatie

(…)

Indien de deelnemers voornemens zijn gebruik te maken van de in artikel 5, lid 1, vermelde rentevoeten, omvat het tweede verslag daarnaast ook gegevens met betrekking tot de speciale referentieperiode, vergelijkbaar met de vereisten voor de tweede referentieperiode.

(...)

3. Algemene rapportage-instructies

(...)

Ten behoeve van de berekening van het in aanmerking komend vorderingenoverschot en vergelijkingen aan de hand van benchmarks waarop de toepasselijke rentevoeten zijn gebaseerd, moet in het tweede verslag het ingevulde rapportagesjabloon B worden opgenomen voor de "tweede referentieperiode", d.w.z. van 1 april 2019 tot en met 31 maart 2021.

(...)

Ten behoeve van de berekening van het in aanmerking komend vorderingenoverschot en de vergelijking met de vorderingenoverschotbenchmark waarop de lagere rentevoeten zijn gebaseerd, moeten deelnemers die voornemens zijn gebruik te maken van de in artikel 5, lid 1, vermelde rentevoeten, daarnaast het ingevulde rapportagesjabloon B voor de "bijzondere referentieperiode ", d.w.z. 1 maart 2020 tot en met 31 maart 2021, verstrekken.”

2.20

Het ECB-tijdschema bevat deadlines voor het indienen van de rapportages en de uiterste data waarop de NCB's de toepasselijke rente bekendmaken aan de deelnemers. Volgens het ECB-tijdschema moest de tweede rapportage over de tweede referentieperiode (1 april 2019 tot en met 31 maart 2021) met de optionele rapportage over de bijzondere referentieperiode (1 maart 2020 tot en met 31 maart 2021) op 17 augustus 2021 worden ingediend en moesten de kennisgevingen van het toepasselijk rentetarief door de NCB’s uiterlijk op 10 september 2021 om 15.30 uur aan de deelnemers worden toegestuurd.

Gevolgen van niet-naleving van de rapportageverplichtingen

2.21

De gevolgen van niet-naleving van de rapportageverplichtingen zijn geregeld in art. 7 ECB Besluit. Deze bepaling luidt voor zover van belang als volgt:

“Niet-naleving van rapportagevoorschriften

1. Indien een deelnemer geen verslag indient of niet voldoet aan de auditvoorschriften, of indien fouten worden vastgesteld in de gerapporteerde gegevens, geldt het volgende:

(...)

d) indien een deelnemer aan één van de eerste zeven TLTRO‘s-III de gegevens met betrekking tot de bijzondere referentieperiode in het tweede verslag of de resultaten van de beoordeling door de accountant van die gegevens niet vóór de desbetreffende uiterste termijn, zoals vermeld in het op de ECB-website bekendgemaakte indicatieve tijdschema voor TLTRO’s-III, aan de betrokken NCB ter beschikking stelt, gelden de volgende regels:

i) indien de gegevens met betrekking tot de bijzondere referentieperiode in het tweede verslag of de resultaten van de beoordeling door de accountant van die gegevens door de betrokken NCB worden ontvangen binnen de periode van 14 kalenderdagen vanaf de dag na het verstrijken van de desbetreffende uiterste termijn, wordt aan de deelnemer voor elke dag tot de ontvangstdatum een boete opgelegd die gelijk is aan het totale uitstaande bedrag dat de deelnemer uit hoofde van TLTRO’s-III heeft geleend, gedeeld door 1.000.000 (of indien dat bedrag lager is dan 1.000 EUR, een boete van 1.000 EUR per dag tot de ontvangstdatum). De per dag opgelopen boetes worden door de betrokken NCB geaccumuleerd en aan de deelnemer aangerekend na ontvangst van de gegevens met betrekking tot de bijzondere referentieperiode in het tweede verslag of de resultaten van de beoordeling door de accountant van die gegevens. De rentevoetgegevens met betrekking tot de tweede referentieperiode worden op 1 oktober 2021 door de desbetreffende NCB aan de deelnemer meegedeeld;

ii) indien ofwel de gegevens met betrekking tot de bijzondere referentieperiode in het tweede verslag of de resultaten van de beoordeling door de accountant van die gegevens niet binnen de in punt i) genoemde periode van 14 kalenderdagen door de betrokken NCB worden ontvangen, wordt het in aanmerking komend vorderingenoverschot van de deelnemer tijdens de bijzondere referentieperiode geacht lager te zijn dan zijn vorderingenoverschotbenchmark en mag de deelnemer geen gebruik maken van de in artikel 5, lid 1, vastgestelde rentevoet;”

2.22

De termijn genoemd in art. 7 lid 1 aanhef en onder d sub (i) (hierna: de uitlooptermijn) is ingevoerd bij Besluit (EU) 2021/752 van 30 april 2021 tot wijziging van het ECB Besluit (hierna: het Wijzigingsbesluit). In de considerans van het Wijzigingsbesluit staat onder (5) onder meer:

“De sancties in verband met de niet-naleving van de uiterste termijnen voor het indienen van verslagen en beoordelingen door de accountant moeten worden aangepast om de sanctieregeling evenrediger te maken, en er tegelijkertijd naar te streven dat de deelnemers de uiterste termijnen respecteren. (...).”

Deze bepaling staat indiening van de voor de (extra) rentekorting vereiste rapportages na het verstrijken van de deadline maar binnen de uitlooptermijn toe. De rentekorting wordt dan toegekend, maar daarop wordt een boete in mindering gebracht voor iedere dag dat de rapportage te laat is ingediend.

2.23

Indien de rapportage aan het einde van de uitlooptermijn nog steeds niet is ingediend, is er voor de betrokken bank geen aanspraak ontstaan op de (extra) rentekorting. Dit volgt uit art. 7 lid 1 aanhef en onder d sub (ii) ECB Besluit. Het is deze bepaling, en met name de rechtsgeldigheid daarvan, die centraal staat in deze procedure.

Deelname van BNG aan de TLTRO’s-III

2.24

Op 29 juli 2019 heeft DNB 'Informatie over deelname aan de nieuwe Targeted Longer-Term Refinancing Operations (TLTROs-Ill) bekendgemaakt. Hierin staat onder meer:

“Juridische basis

Het rechtsinstrument dat de basis vormt voor de serie TLTRO[‘]s-lII is een ECB besluit (ECB decision). Dit besluit is op 29 juli 2019 door de ECB openhaar gemaakt ("ECB Besluit"). Een ECB Besluit heeft directe werking en hoeft derhalve niet in nationale documentatie te worden omgezet, zoals bij een Richtsnoer. Het ECB Besluit is rechtstreeks van toepassing op de (contractuele) relatie tussen DNB en haar wederpartijen en vormt een aanvulling op en prevaleert waar nodig boven de regels in de Voorwaarden Monetaire Beleidstransacties ("VMB”).”

2.25

Voor zover van belang heeft BNG via het E-tender systeem ingeschreven op drie TLTRO's-lll, te weten op 24 juni 2020 (€ 8 miljard), 30 september 2020 (€ 3 miljard) en 24 maart 2021 (€ 4 miljard). Zij heeft bewijzen van deelname ontvangen die onder meer vermelden:

“The final interest rate applied to this operation may differ and will be determined according to Article 5 of Decision ECB/2020/25.”

2.26

Op 12 mei 2021 heeft DNB aan BNG een e-mailbericht gestuurd met informatie over de rapportageverplichtingen en bijbehorende deadlines. Daarin staat onder meer:

“Uiterlijk 17 augustus 2021 23:59 uur moet zowel het rapport over de tweede datarapportage (performance t.o.v. benchmark, voor zowel de reguliere TLTRO als de eerste speciale referentieperiode [de bijzondere referentieperiode] ) als de audit hierover worden ingestuurd, voor operaties 1-7.”

2.27

Op 6 augustus 2021 heeft DNB aan BNG een e-mailbericht gestuurd met als onderwerp "TLTRO-III: reporting instructions second data report”. Daarin staat onder meer:

“The reporting obligation in DLR (which requires the completed reporting template(s) B, as mentioned under Second data report templates) will be open from the 6th of August 2021. The deadline for submission of the information as in template(s) B is the 17[th] of August 2021 (23:59). This is a strict and mandatory deadline. If a participant in one of the first seven TLTROs-IIl fails to submit the data relating to the second reference period in the second report to DNB by 17 August 2021, the participant will be deemed non-compliant and the relevant sanctions as laid out in Article 7 of Decision (EU) 2019/1311 shall apply.

Please find attached the revised indicative calendar, which can also be found on the ECB website.

Second data report templates

The second data report requires the completed reporting template B for the ‘second reference period', i.e. 1 April 2019 to 31 March 2021. (...) Furthermore, participants intending to take advantage of the interest rates set out in Article 5(1) of Decision (EU) 2019/1311 must in addition provide the completed data template B for the 'special reference period', i.e. 1 March 2020 to 31 March 2021. (...) The template B on the special reference period 1 March 2020 to 31 March 2021 is optional.”

2.28

BNG heeft bij DNB tijdig een template B ingediend met gegevens over de tweede referentieperiode, maar geen tweede template B met gegevens over de bijzondere referentieperiode. Bij de indiening van haar rapport op 6 augustus 2021 ontving BNG de volgende melding:

[afbeelding niet beschikbaar]

2.29

Op 9 september 2021 heeft DNB een 'Kennisgeving rentetarief TLTRO-III BNG Bank N.V.’ aan BNG gestuurd. Daarin staat dat het rentetarief dat van toepassing is op de TLTRO- leningen is vastgesteld op -0,50%. Dat is de rente zonder de rentekorting. De brief vermeldt voorts:

“Juridisch kader deelname TLTRO III

Op deelname aan TLTRO III is het [ECB Besluit] van toepassing en daarnaast (...), ingevolge artikel 2 lid 4 van het [ECB Besluit], de Voorwaarden Monetaire beleidstransacties DNB. De wijze van vaststelling van het rentetarief wat van toepassing is op de bedragen die door uw instelling zijn geleend onder TLTRO-III staat beschreven in Artikel 5 en Annex 1 van het [ECB Besluit].”

2.30

Die zelfde dag heeft BNG telefonisch contact gezocht met DNB en verklaard dat zij aanspraak wenst te maken op de rentekorting. In dit gesprek heeft DNB aan BNG medegedeeld dat de rapportage over de bijzondere referentieperiode vereist was om in aanmerking te komen voor de rentekorting en dat, nu deze rapportage niet was ingediend, de rentekorting niet kon worden toegekend.

2.31

Op 10 september 2021 heeft BNG alsnog een template B met gegevens over de bijzondere referentieperiode ingediend bij DNB. Op verzoek van DNB heeft BNG op 13 september 2021 (opnieuw) haar tweede verslag met twee templates B ingediend via het Digitaal Loket van DNB. Op die dag heeft DNB per e-mailbericht desgevraagd bevestigd dat BNG heeft voldaan aan 'het verstrekken van de rapportages over de second- en special reference period'.

2.32

DNB heeft – na overleg met de ECB – op 12 oktober 2021 aan BNG meegedeeld dat BNG geen gebruik kan maken van de rentekorting.

3 Procesverloop

Eerste aanleg

3.1

Bij dagvaarding van 21 juli 2022 heeft BNG gevorderd, voor zover mogelijk uitvoerbaar bij voorraad:

1. een verklaring voor recht:

a. dat BNG in het kader van de door BNG met DNB afgesloten TLTRO-leningen voldoet aan de criteria van art. 5 lid 1 onder a van het ECB-Besluit;

b. dat DNB toerekenbaar tekortschiet of is geschoten door:

i. ter zake de termijnoverschrijding bedoeld in art. 7 lid 1 onder d sub ii van het ECB-besluit geen toepassing te geven en te hebben gegeven aan haar bevoegdheid op grond van art. 7 lid 1 sub h van het ECB-Besluit door de gevolgen van die termijnoverschrijding op nihil te stellen; althans

ii. zich op genoemde termijnoverschrijdingen te beroepen, nu zulks naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is; en

iii. ten aanzien van de TLTRO-leningen niet de door genoemd art. 5 lid 1 onder a van het ECB-besluit voorziene additionele rentekorting van 0,50% jegens BNG toe te passen;

2. DNB te veroordelen om:

a. gebruik te maken van haar bevoegdheid op grond van art. 7 lid 1 onder h van het ECB-besluit door de additionele rentekorting van 0,50% als bedoeld in art. 5 lid 1 onder a van het ECB-besluit toe te kennen ten aanzien van de TLTRO-leningen; althans

b. de onder 2.a bedoelde rentekorting toe te passen omdat de ontzegging aan BNG daarvan naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is;

c. voor zover nakoming van art. 7 lid 1 onder h van het ECB Besluit of van toepassing van de rentekorting als bedoeld onder 2.b thans niet meer kan worden gevorderd, het bedrag van deze rentekorting voor elk van de TLTRO-leningen ( becijferd op € 56.791.667) ten titel van schadevergoeding aan BNG te betalen op de dag waarop BNG die leningen inclusief de daarover verschuldigde rente moet aflossen (met bepaling dat BNG die vordering tot schadevergoeding mag verrekenen met haar betalingsverplichtingen aan DNB);

3. DNB te veroordelen in de proceskosten te vermeerderen met de wettelijke rente en de nakosten.

3.2

DNB heeft gemotiveerd verweer gevoerd.

3.3

Op 17 april 2023 heeft een mondelinge behandeling plaatsgevonden. Beide partijen hebben spreekaantekeningen overgelegd. Van de mondelinge behandeling is proces-verbaal opgemaakt. In een brief aan de rechtbank d.d. 26 mei 2023 heeft BNG correcties en aanvullingen op het proces-verbaal ingediend.

3.4

Bij vonnis van 31 mei 2023 heeft de rechtbank Amsterdam de vorderingen van BNG afgewezen en BNG veroordeeld in de proceskosten.

Hoger beroep

3.5

Op 29 augustus 2023 heeft BNG hoger beroep ingesteld bij het hof Amsterdam (hierna: het hof) tegen het vonnis van de rechtbank. BNG heeft gevorderd, voor zover mogelijk uitvoerbaar bij voorraad, het rechtbankvonnis te vernietigen en, opnieuw rechtdoende, alsnog de vorderingen van BNG zoals omschreven in het petitum van haar dagvaarding in eerste aanleg toe te wijzen. Daarnaast heeft BNG gevorderd dat DNB wordt veroordeeld om al hetgeen BNG ter uitvoering van het bestreden vonnis aan DNB heeft voldaan terug te betalen, vermeerderd met de wettelijke rente. Tot slot heeft BNG gevorderd dat DNB wordt veroordeeld in de proceskosten, inclusief nakosten.

3.6

Bij arrest van 27 mei 2025 (hierna: het bestreden arrest) heeft het hof het vonnis bekrachtigd en BNG veroordeeld in de kosten van het geding in hoger beroep.

Cassatie

3.7

Op 26 augustus 2025 heeft BNG (tijdig) cassatieberoep ingesteld tegen het bestreden arrest. DNB heeft verweer gevoerd. Partijen hebben hun standpunten schriftelijk toegelicht, voor BNG mede door mr. J. Brugman. Vervolgens heeft BNG gerepliceerd en DNB gedupliceerd.

4 Onderdeel 1: rechtstreekse toepasselijkheid van het ECB Besluit

Inleidende opmerkingen

4.1

Onderdeel 1 betoogt, samengevat, dat het hof in rov. 4.5 de verhouding heeft miskend tussen het ECB Besluit en de contractuele rechtsverhouding tussen BNG en DNB. Het ECB Besluit zou niet rechtstreeks toepasselijk zijn.

4.2

Het hof heeft het volgende overwogen:

“4.5. Het hof stelt voorop dat het ECB Besluit een besluit in de zin van artikel 288 VWEU is. Het ECB Besluit is een besluit van algemene strekking dat in Nederland verbindend is in al zijn onderdelen. De rentekorting, de daarvoor geldende rapportageverplichting en de gevolgen van niet-naleving daarvan worden volledig geregeld in het ECB Besluit. Voor deze onderwerpen voorziet het ECB Besluit in een volledig systeem, zonder bevoegdheid aan de NCB's om daarvan af te wijken. Dit is niet anders in (vermeend) bijzondere omstandigheden. De voor dit geding relevante bepalingen uit het ECB Besluit gaan voor op het Richtsnoer en de Monetaire Voorwaarden. Zij kunnen niet door enig voorschrift van nationaal recht opzij worden gezet. De bepalingen uit het ECB Besluit moeten in de gehele EU autonoom en eenvormig worden uitgelegd, rekening houdend met de context van de bepaling en met het doel van de betrokken regeling. De geldigheid van de bepalingen van het ECB Besluit mag alleen aan het Unierecht worden getoetst, waaronder het Unierechtelijk evenredigheidsbeginsel. Voor dit een en ander maakt het niet uit of, zoals BNG stelt en DNB betwist, de deelname van BNG aan de TLTRO's-lll (mede) wordt beheerst door het Nederlandse contractrecht. Dit kan onbesproken blijven. Het hof ziet geen aanleiding om vragen van uitleg te stellen aan het HvJEU, zoals BNG voorstelt.”

4.3

Ik heb mij afgevraagd wat het belang van onderdeel 1 is. Ik begrijp het als volgt. Indien het ECB Besluit geen ‘rechtstreekse werking’ heeft, kan het niet verbindend zijn voor banken, zoals BNG. Dat betekent dat de rechtsverhouding tussen DNB en BNG niet wordt beheerst door genoemd besluit, maar uitsluitend door het Nederlandse overeenkomstenrecht. In dat geval is er ruimte om te betogen dat het niet erkennen van de aanspraak van BNG op de rentekorting naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is, gelet op met name de – volgens BNG geringe – termijnoverschrijding.

4.4

Die benadering miskent naar mijn mening dat, zelfs al zou het ECB Besluit niet uit zichzelf verbindend zijn voor andere partijen dan de ECB en de centrale banken, een bank die ervoor kiest deel te nemen aan het TLTRO-lll programma, de voorwaarden uit het ECB Besluit moet accepteren en daarmee ook aanvaardt dat die voorwaarden onderdeel zijn van haar rechtsverhouding met de DNB die in Nederland belast is met de uitvoering van het programma. Zelfs indien het ECB Besluit rechtstreekse werking ontbeert, is BNG daarom nog steeds gebonden aan de in dat besluit genoemde voorwaarden. Een tweede reden waarom ik mij afvraag of BNG iets kan bereiken met haar klachten in onderdeel 1 is dat het hof heeft onderzocht of de onverkorte toepassing op BNG van art. 7 lid 1 aanhef en sub d onder (ii) ECB Besluit een correctie vereist. Het hof heeft namelijk juist die bepaling aan het Unierechtelijke evenredigheidsbeginsel getoetst. Dat BNG een andere uitkomst van die toetsing voorstaat (zie onderdeel 2) laat onverlet dat het hof heeft beoordeeld is of art. 7 lid 1 aanhef en sub d onder (ii) ECB Besluit kon worden toegepast.

4.5

Op grond van het voorgaande meen ik dat het onderdeel faalt bij gebrek aan belang. Uiteraard wil ik het daar niet bij laten. Ik zal ingaan op het institutioneelrechtelijke betoog van BNG. Daartoe schets ik eerst het juridisch kader.

Juridisch kader

4.6

Art. 288 TFEU onderscheidt vier Unierechtelijke rechtshandelingen: 1) de verordening, 2) de richtlijn, 3) het besluit en 4) aanbevelingen/adviezen. Verordeningen, richtlijnen en besluiten zijn zogeheten wetgevingshandelingen omdat ze via een wetgevende procedure tot stand komen. Wetgevingshandelingen zijn naar hun aard verbindend. Aanbevelingen en adviezen zijn daarentegen niet verbindend. Zij behoren, net als richtsnoeren, tot de soft law. Daar kan overigens wel een gezaghebbende werking van uitgaan.

4.7

Art. 288, vierde alinea, VWEU luidt: “Een besluit is verbindend in al zijn onderdelen. Indien de adressaten worden vermeld, is het alleen voor hen verbindend.” Voorheen vermeldde art. 249 EG, de voorloper van deze verdragsbepaling, alleen het besluit dat is gericht aan bepaalde adressaten en als ‘beschikking’ werd aangeduid. Er bestond echter toen ook al in de praktijk een tweede type besluit, dat vaak werd aangeduid als Beschluss en in het Engels als sui generis decision. Dit laatste type besluit werd gebruikt voor zeer uiteenlopende zaken als het oprichten van comités, het bepalen van procesreglementen en het vaststellen van de Europese begroting.

4.8

Sinds de inwerkingtreding van het Verdrag van Lissabon is art. 288, vierde alinea TFEU ook van toepassing op dit tweede type besluit. Het gaat daarbij om een algemeen besluit dat geen adressaten kent. Daarom is het een besluit van algemene strekking. Deze algemene besluiten of sui generis decisions, die BNG aanduidt als ‘ongeadresseerde besluiten’ (zie o.a. schriftelijke repliek, nr. 4), moeten worden gepubliceerd in het Publicatieblad van de EU (art. 297 lid 2, tweede alinea, VWEU) en zij bevatten de datum waarop zij in werking treden. Dit in tegenstelling tot individuele besluiten, die in werking treden door kennisgeving aan de geadresseerden en alleen voor hen verbindend zijn. Deze formele aspecten bevestigen dat ook algemene besluiten verbindend zijn. Dat volgt al uit art. 288, vierde alinea, VWEU.

4.9

De vraag is: voor wie zijn die algemene besluiten verbindend? In beginsel alleen voor de instelling die het besluit uitvaardigt. Ik citeer uit het recente handboek van Samiento:

“The legal effects of a sui generis decision differ from those of an ordinary decision. While the latter has full legal effects vis-a-vis its addressee, a sui generis decision is only binding for the institution, body, office or agency that had adopted it. Therefore, a sui generis decision is a self-binding instrument for its creator only, which can be invoked by third parties to compel the enacting institution (…) to comply with it. As a result, a sui generis decision cannot produce legal effects vis-a-vis third parties.”

4.10

Zoals BNG onder 3 van haar schriftelijke repliek opmerkt, kan rechtstreekse toepasselijkheid van EU-voorschriften niet gelijk worden gesteld aan de verbindendheid ervan. Dat neemt niet weg dat algemene besluiten in de zin van art. 288, vierde alinea, VWEU rechtstreeks toepasselijk zijn. Zij sorteren rechtsgevolgen, zonder in nationaal recht te zijn omgezet.

4.11

Dat brengt mij bij de kenmerken van het ECB Besluit.

4.12

De ECB vormt samen met de nationale centrale banken het ESCB. Art. 132 lid 1 VWEU luidt:

“1. Ter uitvoering van de aan het ESCB opgedragen taken, zal de Europese Centrale Bank, overeenkomstig het bepaalde in de verdragen onder de voorwaarden van de statuten van het ESCB en van de ECB:

(…)

de besluiten geven die nodig zijn voor de uitvoering van de bij de Verdragen en de statuten van het ESCB en de ECB aan het ESCB opgedragen taken

(…).”

4.13

Art. 12.1, eerste alinea, van het Protocol nr. 4 betreffende de statuten van het Europese stelsel van centrale banken en van de Europese Centrale Bank luidt:

“De Raad van bestuur [van de ECB] stelt de richtsnoeren vast en neemt de besluiten die nodig zijn voor het vervullen van de bij de Verdragen en deze statuten aan het ESCB opgedragen taken. De Raad van bestuur formuleert het monetair beleid van de Unie, in voorkomend geval met inbegrip van besluiten met betrekking tot intermediaire monetaire doelstellingen, de belangrijkste rentetarieven en de liquiditeitsvoorziening in het ESCB, en stelt de nodige richtsnoeren op voor de uitvoering ervan.”

4.14

Het ECB Besluit, dat hier aan de orde is, is een besluit zoals hier bedoeld. Het is tevens een algemeen besluit in de hiervoor aangegeven zin. Het is daarom een handeling van algemene strekking die op grond van art. 288, vierde alinea, VWEU verbindend is. Die verbindendheid betreft strikt genomen alleen de ECB zelf en haar verlengde arm, de NCB. Bij een programma als TLTRO-III, waar vanuit het ESCB liquiditeit in de markt wordt gepompt, zijn alle schakels in dit proces onvermijdelijk gebonden aan de voorwaarden van het ECB Besluit. Om te beginnen is dat de ECB zelf. Zij kan op naleving van het voor haar zelf verbindende besluit worden aangesproken. Dat werkt uiteraard alleen als ook de uitvoerende centrale banken de zelfde voorwaarden toepassen en naleven. Onvermijdelijk betekent dit voor de banken die als deelnemers aan de vraagzijde zitten dat de voorwaarden ook voor hen gelden. Zij kunnen zo nodig de NCB aanspreken op het niet naleven van die set met voorwaarden. De tegenhanger daarvan is uiteraard dat die voorwaarden ook voor de deelnemers zelf gelden. Bij gevolg kunnen voorwaarden die administratieve of andere verplichtingen voor de deelnemers bevatten (zoals rapportageverplichtingen), aan hen worden tegengeworpen.

4.15

Voor de volledigheid zal ik nu de opeenvolgende klachten bespreken.

Bespreking van de onderdelen 1.2-1.7

4.16

Volgens onderdeel 1.2 heeft het hof miskend dat het had moeten onderzoeken of aan het ECB Besluit rechtstreekse werking toekomt. Het hof kan de bepalingen uit het ECB Besluit immers alleen rechtstreeks toepassen op de rechtsverhouding tussen DNB en BNG.

4.17

Voor zover het hof in rov. 4.5 is uitgegaan van rechtstreekse werking van het ECB-Besluit, rust dat oordeel volgens onderdeel 1.3 en onderdeel 1.4 op een onjuiste rechtsopvatting. Art. 288 VWEU bepaalt dat besluiten van instellingen van de Europese Unie, waaronder de ECB, weliswaar verbindend zijn in al hun onderdelen, maar – anders dan ten aanzien van Unierechtelijke verordeningen – bepaalt art. 288 VWEU niet dat besluiten van instellingen ook rechtstreeks toepasselijk zijn, oftewel rechtstreekse werking hebben. Art. 288 VWEU bepaalt bovendien dat een besluit, voor zover een adressaat wordt vermeld, slechts de desbetreffende adressaat verbindt. Het ECB Besluit vermeldt zulke adressaten niet, zodat ook daaruit volgt dat rechtstreekse werking ontbreekt. Omdat het ECB Besluit geen normadressaat kent, is het niet rechtstreeks van toepassing.

4.18

Het komt mij voor dat het middel de rechtstreekse toepasselijkheid van een Unierechtelijke handeling en de directe werking van bepalingen daarvan door elkaar lijkt te houden. Een bepaling in een Unierechtelijk besluit heeft directe werking indien zij voldoende duidelijk, precies en onvoorwaardelijk is geformuleerd. Directe werking betekent dat een belanghebbende partij die aan zo’n bepaling rechten wil ontlenen daar ten overstaande van de nationale rechter een beroep op kan doen.

4.19

Het hof heeft zich in rov. 4.5 echter niet uitgelaten over rechtstreekse werking van bepalingen van het ECB Besluit. Het heeft enkel overwogen dat het ECB Besluit rechtstreeks toepasselijk is. Dat oordeel is juist omdat omzetting van het ECB Besluit in nationale regelgeving niet noodzakelijk (en zelfs verboden) is. Het ontbreken van een normadressaat betekent ook niet dat het ECB Besluit niet rechtstreeks van toepassing is. Anders dan voorheen art. 249 EG, ziet art. 288, vierde alinea, VWEU ook op algemene besluiten die geen specifieke adressaten vermelden (zie hiervoor, nr. 4.8).

4.20

Dat in verband met de decentrale uitvoering van het TLTRO-III programma een standaardovereenkomst wordt afgesloten tussen DNB en een deelnemende bank doet niets af aan de rechtstreekse toepasselijkheid van het ECB Besluit. Banken kunnen ook niet enkel op grond van het ECB Besluit deelnemen aan het programma. Zij moeten daarvoor kiezen en zich aanmelden. Als een bank daarvoor kiest, wordt de contractuele rechtsverhouding tussen DNB en haar zelf (mede) beheerst door de inhoud van het ECB Besluit, waaronder de bepalingen in art. 7 van dat besluit over het tijdig aanleveren van rapportages.

4.21

Gelet hierop is ook onderdeel 1.5 tevergeefs voorgesteld. Daarin wordt betoogd dat nu de NCB’s de regels van het ECB Besluit door middel van een civielrechtelijke overeenkomst onderdeel moeten maken van het contractuele kader met deelnemende banken, het ECB Besluit rechtstreekse werking ontbeert.

4.22

Volgens onderdeel 1.6 miskent het hof dat het Eurosysteem zo is ingericht dat de rechtsverhouding tussen NCB’s en individuele banken contractenrechtelijk moet worden geregeld om individuele banken te binden aan de regels uit besluiten van de ECB. Dat staat in de weg aan het aannemen van rechtstreekse toepasselijkheid, zo begrijp ik de klacht. Ik volsta met een verwijzing naar hetgeen ik in het vorige randnummer heb opgemerkt.

4.23

Het onderdeel betoogt verder dat de Monetaire Voorwaarden van DNB in de verhouding tot individuele banken als contractuele rechten of bevoegdheden moeten worden gezien. Dit volgt uit artikel 1 lid 3 t/m 5 van de Monetaire Voorwaarden. Het hof heeft miskend dat de ECB in haar besluiten alleen de basisvoorwaarden regelt en geen volledige harmonisatie beoogt. Zowel de plicht voor NCB’s om regels uit besluiten van de ECB contractueel met banken vast te leggen als het feit dat die plicht slechts geldt voor ‘gemeenschappelijke basiskenmerken’, duiden er ontegenzeggelijk op dat met die besluiten, en dus ook met het ECB Besluit, geen rechtstreekse werking is beoogd, aldus de klacht. Het hof ziet daaraan ten onrechte voorbij. De overweging van het hof, dat bepalingen uit het ECB Besluit voor zouden gaan op het Richtsnoer 2015/510 en de Monetaire Voorwaarden, doet niet af aan het feit dat zij bevestigen dat aan het ECB Besluit geen rechtstreekse werking toekomt en doet daarmee ook niet af aan de onjuistheid van ’s hofs oordeel hieromtrent, aldus nog steeds de klacht.

4.24

Ik merk het volgende op. Richtsnoer 2015/510 bepaalt in art. 1 lid 3 dat de juridische verhouding tussen het Eurosysteem en zijn wederpartijen wordt vastgesteld in contracten of reglementen die worden toegepast door de bevoegde NCB. Richtsnoer 2015/510 is alleen gericht tot de centrale banken van het Eurosysteem. NCB’s zijn verplicht de bepalingen van Richtsnoer 2015/510 te implementeren. DNB heeft dat gedaan in de Voorwaarden Monetaire Beleidstransacties. Die voorwaarden worden in de kredietovereenkomsten die DNB afsluit van toepassing verklaard. Daaruit volgt niet dat het ECB Besluit niet rechtstreeks toepasselijk zou zijn.

4.25

Bij schriftelijke repliek onder 8 betoogt BNG dat Richtsnoer 2015/510 en art. 2 lid 4 ECB Besluit verbindend zijn voor BNG en rechtstreekse toepasselijkheid utsluiten, omdat daarin wordt geregeld hoe NCB’s transacties met banken moeten aangaan. Dat betoog miskent mijns inziens dat de voorwaarden van het ECB Besluit onderdeel zijn van de overeenkomsten tussen DNB en de deelnemende banken, waaronder BNG. De inhoud van die overeenkomsten wordt mede bepaald door de voorwaarden die zijn opgenomen in het ECB. Zou dat anders, zijn dan valt niet in te zien hoe het geld kan gaan stromen.

4.26

Verder merk ik op dat, anders dan het onderdeel lijkt te willen suggereren (zie hiervoor, nr. 4.23), het ECB Besluit geen harmonisatie van nationale wetgevingen tot stand brengt. Het ECB Besluit regelt bepaalde onderwerpen uitputtend, zoals de rapportageverplichting van deelnemende banken rapportages over te leggen en de rechtsgevolgen als die verplichting niet (tijdig) wordt nagekomen, maar daarom juist wordt aan het nationale recht niet toegekomen en wordt het nationale recht dus zeker niet geharmoniseerd.

4.27

Onderdeel 1.7 betoogt dat het slagen van (een van) de voorgaande klacht(en) ook het oordeel van het hof in rov. 4.9 aantast, dat art. 7 lid 1 aanhef en sub d onder (ii) ECB Besluit niet door enig voorschrift van nationaal recht opzij kan worden gezet en een billijkheidscorrectie naar Nederlands recht niet kan leiden tot een afwijking van het ECB Besluit. Nu de voorgaande klachten geen doel treffen (het ECB besluit is verbindend én rechtstreeks toepasselijk), heeft BNG bij deze voortbouwklacht geen belang.

Bespreking van de onderdelen 1.8-1.10

4.28

Volgens onderdeel 1.8 had het hof moeten onderzoeken of het niet toekennen van de rentekorting door DNB, althans het beroep van DNB op art. 7 lid 1 aanhef sub d onder (ii) ECB Besluit, naar maatstaven van redelijkheid en billijkheid onaanvaardbaar is.

4.29

Het hof heeft in rov. 4.9 het beroep van BNG op een ‘billijkheidscorrectie’ verworpen en heeft aldus het beroep op de beperkende werking van de redelijkheid en billijkheid (art. 6:248 lid 2 BW) beoordeeld. De klacht mist daarom feitelijke grondslag.

4.30

Onderdeel 1.9 voegt toe dat het hof heeft miskend dat een bepaling met een Unierechtelijke achtergrond wel degelijk op grond van de beperkende werking van redelijkheid en billijkheid buiten toepassing kan worden gelaten, als dat in overeenstemming is met de algemene beginselen van Unierecht, waaronder het evenredigheidsbeginsel.

4.31

Ik merk het volgende op. De voorrang van het Unierecht hoeft er niet zonder meer aan in de weg te staan dat een leerstuk als dat van de beperkende werking van de redelijkheid en billijkheid wordt toegepast, net zoals het daaraan verwante leerstuk van misbruik van recht ook kan worden toegepast om voor een aanvaardbare en billijke uitkomst te zorgen. In dit geval echter heeft het hof (in rov. 4.10 e.v.) de in het ECB Besluit opgenomen gevolgen van het te laat indienen van de rapportages door BNG getoetst aan het Unierechtelijke evenredigheidsbeginsel, waar het onderdeel een beroep op doet. De klacht faalt.

4.32

Volgens onderdeel 1.10 heeft het hof tot slot miskend dat, zelfs als aan het ECB Besluit rechtstreekse werking zou toekomen, dit onverlet laat dat het ECB Besluit zelf bepaalt dat de regels, die daarin zijn vervat, voor hun werking tussen NCB’s en deelnemende banken de vorm moet hebben van een civielrechtelijke overeenkomst naar, in dit geval, Nederlands recht tussen DNB en deelnemende banken. Daarmee zou door de EU-wetgever zelf zijn aanvaard dat op die rechtsverhouding, onder andere, art. 6:248 lid 2 BW van toepassing is, en tevens dat het bepaalde in art. 7 lid 1 aanhef en sub d onder (ii) ECB Besluit aan art. 6:248 lid 2 BW kan worden getoetst.

4.33

Na het voorgaande behoeft deze klacht geen bespreking. Ten overvloede wijs ik erop dat het hof in rov. 4.5 dit verweer heeft verworpen en dat heeft gedaan op juiste gronden. Naar het oordeel van het hof kan de beperkende werking van de redelijkheid en billijkheid geen grond kan zijn voor DNB om af te wijken van het bepaalde in art. 7 lid 1 onder d sub (ii) ECB Besluit, voor zover zo’n afwijking niet (mede) kan worden gebaseerd op het Unierecht.

4.34

Tot wijs ik erop dat BNG bij schriftelijke repliek onder 10 opkomt tegen het betoog van DNB dat “het primaat van het Unierecht meebrengt dat nationaal recht in overeenstemming met het Unierecht uitgelegd moet worden.” BNG voert aan dat in de rechtspraak van het HvJEU uitdrukkelijk is bepaald “dat in richtlijnen en – naar men mag aannemen, ook – besluiten – neergelegd Unierecht geen voorrang krijgt ingeval een verplichting wordt opgelegd aan een ingezetene”. In de daarbij geplaatste voetnoot 14 wordt verwezen naar arresten die betrekking hebben op richtlijnen, die zoals bekend geen horizontale directe werking hebben en daarom geen grondslag kunnen vormen voor het direct opleggen van verplichtingen aan ‘particulieren’ (niet aan ‘ingezetenen’). De reden daarvoor is dat blijkens art. 288, derde alinea, VWEU een richtlijn is gericht aan lidstaten. Richtlijnen zijn met andere woorden ‘geadresseerde rechtshandelingen’. Dit zegt echter niets over het verbindende karakter of de rechtstreekse toepasselijkheid van algemene besluiten.

5 Onderdeel 2: het evenredigheidsbeginsel

5.1

Onderdeel 2 is gericht tegen ’s hofs overweging dat art. 7 lid 1 sub d onder (ii) ECB Besluit niet in strijd is met het Unierechtelijke evenredigheidsbeginsel (zie met name rov. 4.14). Alvorens ik toekom aan de bespreking van onderdeel 2, schets ik het juridisch kader.

Het Unierechtelijke evenredigheidsbeginsel

5.2

Het evenredigheidsbeginsel is een algemeen rechtsbeginsel, waaraan zowel de uitoefening van bevoegdheden door de lidstaten op door het Unierecht bestreken terreinen als de wetgevende en administratieve handelingen van de Unie zelf kunnen worden getoetst. Dit beginsel beperkt de uitoefening van bevoegdheden door een evenwicht te eisen tussen de ingezette middelen en het na te streven doel (of het bereikte resultaat). Het gaat dus (net als in het nationale recht) om een doel-middelen-toets.

5.3

Ik verwijs naar art. 5 lid 1 en 4 van het Verdrag betreffende de Europese Unie (VEU):

“1. De afbakening van de bevoegdheden van de Unie wordt beheerst door het beginsel van bevoegdheidstoedeling. De uitoefening van die bevoegdheden wordt beheerst door de beginselen van subsidiariteit en evenredigheid.

(…)

4. Krachtens het evenredigheidsbeginsel gaan de inhoud en de vorm van het optreden van de Unie niet verder dan wat nodig is om de doelstellingen van de Verdragen te verwezenlijken.

De instellingen van de Unie passen het evenredigheidsbeginsel toe overeenkomstig het Protocol betreffende de toepassing van de beginselen van subsidiariteit en evenredigheid.”

5.4

Het protocol waarnaar wordt verwezen in art. 5 lid 4 VEU betreft het Tweede Protocol bij het VEU en het VWEU. In art. 1 van dit Protocol is opgenomen dat iedere instelling van de Europese Unie ervoor zorg draagt dat het evenredigheidsbeginsel voortdurend in acht wordt genomen. Daarnaast is in de laatste volzin van art. 5 van dit Protocol bepaald dat in de ontwerpen van wetgevingshandelingen er rekening mee wordt gehouden dat alle, financiële of administratieve, lasten voor de Unie, de nationale regeringen, de regionale of lokale overheden, het bedrijfsleven en de burgers tot een minimum moet worden beperkt en in verhouding moeten staan tot het te bereiken doel.

5.5

De toetsing aan het evenredigheidsbeginsel behelst in het algemeen drie stappen: 1) het middel moet geschikt zijn om het beoogde doel te bereiken; 2) het middel moet noodzakelijk zijn om het beoogde doel te bereiken, met dien verstande, dat wanneer een keuze mogelijk is tussen meerdere geschikte maatregelen, die maatregel moet worden gekozen die de minste belasting met zich brengt; 3) de veroorzaakte nadelen mogen niet onevenredig zijn aan het nagestreefde doel (evenredigheid in strikte zin). De geschiktheids- en noodzakelijkheidstoets (de eerste en de tweede stap) omvatten een waardering van de doeltreffendheid ten opzichte van het nagestreefde doel. Geschiktheid komt in wezen neer op een causaliteitstoets: kan met de maatregel in kwestie het beoogde doel worden bereikt, mede in het licht van andere nationale maatregelen? Het is een voorwaarde waaraan ook de consistentie van nationaal beleid wordt getoetst. De toets van evenredigheid in strikte zin (de derde stap) vereist een belangenafweging tussen enerzijds de uit de maatregel voortvloeiende voordelen voor het nagestreefde legitieme doel en, anderzijds, de eruit voortvloeiende nadelen. Soms is die toets beperkt tot de vraag of een lidstaat heeft gekozen voor de minst beperkende maatregel. De precieze toetsing hangt in de praktijk er ook van af wat partijen in de procedure hebben aangevoerd.

5.6

Het HvJEU past niet altijd dezelfde evenredigheidstoetsing toe. De gestrengheid van de evenredigheidstoetsing is afhankelijk van, onder meer, de in geding zijnde regeling of maatregel, het toepasselijk beleidsterrein en of sprake is van een discretionaire bevoegdheid. In de literatuur wordt de toetsing van het Unierecht aan het evenredigheidsbeginsel grofweg in drie categorieën verdeeld: 1) de toetsing van Unierechtelijke discretionaire beleidsmaatregelen aan het evenredigheidsbeginsel; 2) de toetsing van Unierechtelijke sancties aan het evenredigheidsbeginsel; 3) de toetsing van Unierechtelijke maatregelen die inbreuk maken op in het Unierecht toegekende rechten aan het evenredigheidsbeginsel. De derde categorie is voor de voorliggende zaak niet relevant en laat ik daarom buiten beschouwing.

Marginale evenredigheidstoetsing van Unierechtelijke discretionaire beleidskeuze

5.7

Unierechtelijke beleidskeuzes worden marginaal getoetst aan het evenredigheidsbeginsel als het een beleidskeuze betreft op een terrein waarop de betreffende EU-instelling een ruime discretionaire bevoegdheid heeft om complexe politieke, economische of sociale keuzes te maken. Het uitgangspunt is dat dergelijke beleidskeuzes niet onevenredig is als er alleen een ander of beter alternatief zou zijn geweest. De lat ligt veel hoger: het beleid moet kennelijk onevenredig zijn (“clearly or manifestly disproportionate”).

5.8

De ‘kennelijk onevenredigheid’-toets wordt op uiteenlopende terreinen toegepast. Uit de rechtspraak van het HvJEU volgt dat ook de ECB een ruime beoordelingsbevoegdheid heeft op het terrein van het monetair beleid (zoals werd uitgemaakt met betrekking tot de zogenoemde Outright Monetary Transactions- en Public Sector Asset Purchase-programma’s). De ECB moet bij het uitwerken en uitvoeren van deze monetaire maatregelen technische keuzes, prognoses en complexe afwegingen maken. Omwille hiervan toetst het Hof alleen of de ECB geen kennelijke beoordelingsfout heeft gemaakt.

De evenredigheidstoetsing van sancties

5.9

De tweede categorie betreft de evenredigheidstoetsing van sancties. Het begrip ‘sancties’ verwijst zowel naar bestraffende, als naar niet-bestraffende maatregelen. De rechter kan bij de evenredigheidstoetsing van sancties veelal een verdergaande toetsing toepassen dan bij de evenredigheidstoetsing van beleidsmaatregelen, omdat sancties dikwijls ingrijpen op persoonlijke vrijheden en omdat een sanctie in de regel ongeldig kan worden verklaard, zonder dat dit het algehele beleid aantast. Bij de beoordeling van de evenredigheid van sancties moet worden onderzocht of de veroorzaakte nadelen (in het concrete geval) niet onevenredig zijn aan het nagestreefde doel.

5.10

De evenredigheid van sancties is meermaals aan de orde gekomen in de rechtspraak van het HvJEU op het gebied van het gemeenschappelijk landbouwbeleid. Het Hof heeft daarbij onderscheid gemaakt tussen gedifferentieerde en ongedifferentieerde sanctiestelsels. In algemene zin kan worden gesteld dat gedifferentieerde sanctieregelingen, waarin de toe te passen sanctie afhankelijk is van de omvang en de ernst van de onregelmatigheid, verenigbaar is met het evenredigheidsbeginsel. Bij de beoordeling van gedifferentieerde sanctieregelingen wordt in beginsel de ‘kennelijk onevenredigheidstoets’ aangelegd omdat die sanctieregelingen vaak een integraal onderdeel vormen van het gehandhaafde beleid.

5.11

Ongedifferentieerde sanctieregelingen zijn daarentegen in beginsel onverenigbaar met het evenredigheidsbeginsel, omdat de sanctie niet goed kan worden afgestemd op de ernst van de overtreding. Ze zijn dus niet verfijnd genoeg. Met betrekking tot de evenredigheidstoets van deze ongedifferentieerde sanctieregelingen heeft het HvJEU onderscheid gemaakt tussen hoofd- en nevenverplichtingen. Er moet worden onderzocht of de aan de orde zijnde verplichting een hoofdverplichting is, waarvan de nakoming van fundamenteel belang is voor het goed functioneren van de Unierechtelijke regeling en waarvan de niet-nakoming met het volledige verlies van de betrokken financiële bijstand kan worden gesanctioneerd, zonder dat dit tot schending van het evenredigheidsbeginsel leidt, dan wel als nevenverplichting, waarvan de niet-nakoming niet met dezelfde gestrengheid hoeft te worden gesanctioneerd als de niet-nakoming van een hoofdverplichting. Of sprake is van een hoofdverplichting is aldus afhankelijk van de doelstellingen van de betrokken regeling.

Toepassing van het evenredigheidsbeginsel op het gebruik van termijnen

5.12

In de voorliggende zaak gaat het om de toepassing van het evenredigheidsbeginsel op het gebruik van termijnen. In de rechtspraak van het HvJEU, zoals ik hierna zal toelichten, wordt onderscheid gemaakt tussen de overschrijding van termijnen waarop een sanctie is gesteld (bijvoorbeeld het verlies van een waarborgsom of de oplegging van een boete) en de overschrijding van termijnen die een ongunstig besluit tot gevolg heeft (bijvoorbeeld de niet-toekenning van een premie). Een kernpunt in het onderhavige geschil is of het verval van het recht op rentekorting bij overschrijding van de termijn uit het ECB Besluit moet worden aangemerkt als sanctie of als een ongunstig besluit. Het onderscheid tussen deze twee gevallen kan relevant zijn voor de evenredigheidstoetsing. De toetsing van een sanctieregeling is strenger dan de evenredigheidstoetsing van termijnen, waarvan overschrijding een ongunstig besluit tot gevolg heeft.

5.13

Volgens A-G Poiares Maduro in zijn conclusie in de zaak Toeters en Verberk (die ik hierna uitgebreider bespreek) is ten aanzien van sancties een dubbele toets gerechtvaardigd. Ten eerste moet worden onderzocht of de termijn zelf evenredig is. Ten tweede moet worden nagegaan of de opgelegde sanctie evenredig is met de ernst van de inbreuk. Het gaat dan om de toetsing van de nadelige gevolgen in het concrete geval. Deze dubbele toets is niet nodig als de overschrijding van een termijn niet een sanctie, maar een ongunstig besluit tot gevolg heeft. In dat geval moet de evenredigheidstoetsing beperkt blijven tot de vastgestelde termijn, en niet tot de gevolgen van de overschrijding daarvan.

5.14

Het HvJEU heeft zich meermaals uitgelaten over de evenredigheid van (bestuursrechtelijke) sancties wegens overschrijdingen van Unierechtelijke termijnen in het kader van het Europese gemeenschappelijk landbouwbeleid. Het betreft dan veelal de vraag of het niet restitueren van een waarborgsom of het niet toekennen van een landbouwsubsidie omdat niet is voldaan aan bepaalde administratieve voorwaarden binnen de voorgeschreven termijn, evenredig is. De evenredigheid van deze gevolgen is in verschillende prejudiciële zaken aan bod gekomen.

5.15

In het arrest Buitoni draaide het om het verlies van een waarborgsom bij de invoer van landbouwproducten uit derde landen. Buitoni had, door het betalen van een waarborg, invoercertificaten verkregen. Zij was vervolgens tijdens de geldingsduur van de certificaten tot invoer overgegaan. Op grond van toenmalige regelgeving zou de waarborg worden terugbetaald na overlegging van het bewijs dat de douaneformaliteiten bij in- of uitvoer zijn vervuld. Art. 3 Verordening 499/76 bepaalde dat dit bewijs binnen zes maanden moest worden overgelegd, anders zou de waarborg worden verbeurd. Buitoni voldeed aan de materiële verplichtingen van het invoercertificaat, maar had het bewijs daarvan niet binnen de gestelde termijn overgelegd. Het Franse interventiebureau besloot daarop de waarborg niet vrij te geven.

5.16

Buitoni had bij de nationale rechter aangevoerd dat het in strijd is met het evenredigheidsbeginsel om op niet-nakoming van de invoerverplichting welke de waarborg dient te garanderen, dezelfde sanctie toe te passen als op de enkele vertraging bij de overlegging van de bewijzen van een op correcte wijze en binnen de voorgeschreven termijnen nagekomen verplichting. Het HvJEU oordeelde dat art. 3 Verordening 499/76 ongeldig was. Het Hof maakt onderscheid tussen de inbreuk van de verplichting tot het tijdig overleggen van het bewijs dat de douaneformaliteiten bij in- of uitvoer zijn vervuld en de niet-nakoming van de verplichting welke de waarborg zelf dient te garanderen. De eerste inbreuk is minder ernstig dan de tweede, en dat zou ook tot uiting moeten komen in de sanctionering. Het was daarom niet evenredig dat beide inbreuken op dezelfde wijze werden gesanctioneerd (met als gevolg een algeheel verval van de aanspraak op de waarborgsom).

5.17

In de zaak Atalantahad een onderneming verschillende overeenkomsten voor de opslag van varkensvlees had gesloten met de daartoe bevoegde instantie. De van toepassing zijnde regelingen bepaalden dat in die overeenkomsten de verplichting tot betaling van een waarborgsom moest worden opgenomen en dat de waarborgsom werd verbeurd indien de contractuele verplichtingen niet of slechts gedeeltelijk werden nagekomen. Het Hof overwoog dat deze laatste bepaling “door zijn automatisme in strijd is met het evenredigheidsbeginsel, voor zover het geen mogelijkheid biedt de sanctie waar het van spreekt, af te stemmen op de mate waarin de contractuele verplichtingen niet zijn nagekomen, of aan de ernst van de inbreuk op die verplichtingen.”

5.18

Het arrest Man (Sugar) ging om een geschil tussen een Britse suikerhandelaar, en de Britse nationale instantie die belast met het gemeenschappelijk landbouwbeleid, IBAP. Op 27 juli 1983 diende Man (Sugar) bij IBAP zeven inschrijvingen voor de uitvoer van suiker naar derde landen, na een waarborgsom te hebben betaald, om zo in aanmerking te komen voor een steunregeling. Onder de toenmalige Europese bepalingen moest Man (Sugar) uiterlijk 2 augustus 1983 een uitvoercertificaat aanvragen. Bij niet-nakoming van deze verplichting zou de waarborgsom worden verbeurd. Dezelfde sanctie stond op het (na verkrijging van de uitgiftecertificaten) niet tijdig uitvoeren van de suiker. Man (Sugar) had enige uren later de certificaten aangevraagd. IBAP heeft daarop de waarborgsom verbeurd verklaard. Man (Sugar) betoogde dat de verbeurte van de gehele waarborg in strijd was met het evenredigheidsbeginsel. Daartoe voerde Man (Sugar) aan dat de bestreden verordening dezelfde sanctie stelt op de niet-nakoming van de bijkomende verplichting (de verplichting om een uitvoercertificaat aan te vragen), als op de niet-nakoming van de hoofdverplichting om de suiker uit te voeren.

5.19

Het Hof HvJEU overwoog:

“20. Er zij aan herinnerd dat het Hof reeds in [eerdere arresten] heeft overwogen, dat wanneer dient te worden vastgesteld of een bepaling van het gemeenschapsrecht zich verdraagt met het evenredigheidsbeginsel, in de eerste plaats moet worden nagegaan of de daarin aangewende middelen geschikt en noodzakelijk zijn om het gestelde doel te bereiken. Wanneer in dit verband in een gemeenschapsregeling onderscheid wordt gemaakt tussen een hoofdverplichting waarvan de nakoming noodzakelijk is om het gestelde doel te bereiken, en een bijkomende verplichting van voornamelijk administratieve aard, kan die regeling niet zonder miskenning van het evenredigheidsbeginsel een even strenge sanctie stellen op niet-nakoming van de bijkomende verplichting als op niet-nakoming van de hoofdverplichting.”

Het Hof oordeelde dat de automatische verbeurte van de gehele waarborg bij een verzuim dat duidelijk minder ernstig is dan de niet-nakoming van de hoofdverplichting, die de waarborg zelf moet garanderen, een te zware sanctie was. De bestreden bepaling was daarom ongeldig (punt 31).

5.20

In het arrest Maas, dat ging over de evenredigheid van de verbeurte van de gehele waarborgsom wegens te late verscheping van voedselhulp, maakte het Hof opnieuw onderscheid tussen hoofd- en nevenverplichtingen:

“[…] [Volgens vaste rechtspraak moet] worden nagegaan, of de thans in geding zijnde verplichtingen moeten worden beschouwd als hoofdverplichtingen, waarvan de nakoming van fundamenteel belang is voor het goed functioneren van een gemeenschapsregeling en waarvan de niet-nakoming met volledige verbeurte van de waarborg kan worden gesanctioneerd zonder dat dit tot schending van het evenredigheidsbeginsel leidt, dan wel als nevenverplichtingen, waarvan de niet-nakoming niet met dezelfde gestrengheid behoeft te worden gesanctioneerd als de niet-nakoming van een hoofdverplichting.”

5.21

In Pressler stond centraal een bepaling op grond waarvan marktdeelnemers jaarlijks opgave moesten doen van de hoeveelheden druivenmost en wijn die zij in voorraad hadden. Bij het niet tijdig indienen van de opgaven, zouden de marktdeelnemers niet in aanmerking komen voor financiële steun. De vraag was of deze bepaling in haar absoluutheid geldig was. De Commissie had aangevoerd dat een maatregel pas als sanctie kan worden aangemerkt, wanneer zij in een bestaande rechtspositie ingrijpt of een gerechtvaardigde verwachting tenietdoet. Dat zou niet het geval zijn bij de daar voorliggende bepaling, omdat daarin slechts een voorwaarde werd gesteld om in aanmerking te komen voor bepaalde interventiemaatregelen. Daarom moest de maatregel niet worden beoordeeld volgens de strikte criteria van het evenredigheidsbeginsel, die voor sancties gelden, maar aan de maatstaf die gewoonlijk wordt aangelegd voor maatregelen in de landbouwsector die voor de betrokkenen nadelige economische gevolgen hebben.

5.22

Het Hof overwoog:

“12. Om na te gaan, of een gemeenschapsrechtelijke bepaling, inzonderheid uit de sector van de gemeenschappelijke ordening der landbouwmarkten, in overeenstemming is met het evenredigheidsbeginsel, moet worden onderzocht, of de in die bepaling vervatte maatregelen niet verder gaan dan wat passend en noodzakelijk is ter bereiking van het met de geschonden regeling beoogde doel. Met name moet worden nagegaan, of de middelen waarmee de bepaling het gestelde doel tracht te bereiken, in een redelijke verhouding staan tot het belang van dit doel, en of zij noodzakelijk zijn om het te bereiken […].”

5.23

Het Hof kwam tot de conclusie dat een strikte handhaving van de gehanteerde termijn voor indienen van de oogstopgaven niet onontbeerlijk was om te waarborgen dat de Commissie tijdig over voldoende inlichtingen over productie en voorraden in de wijnbouwsector beschikte en dat de betreffende bepaling derhalve ongeldig was (punt 16-17). Dat had er mee te maken dat de regeling in die zaak in zoverre een onevenwichtigheid bevatte dat de marktdeelnemers zeer kort na de wijnoogst gegevens moesten indienen bij de nationale autoriteiten, die vervolgens naar verhouding veel tijd hadden om verzamelstaten op te stellen en die de Commissie toe te zenden. Daar kan men zich iets bij voorstellen.

Rechtspraak over termijnen waarvan overschrijding een ongunstig besluit tot gevolg heeft

5.24

In de zaak Denkavit/Forma stond het stelsel van monetaire compenserende bedragen (hierna: mcb’s) centraal. Dit afgeschafte stelsel vormde een middel om schommelingen in de prijzen van landbouwproducten tegen te gaan, dit alles in het belang van de eenheid van de interne markt van landbouwproducten. Het was een soort hedging van risico’s, maar dan met algemene middelen. Het Franse uitvoeringsbureau FORMA weigerde Denkavit de mcb’s te betalen, zulks op de grond dat Denkavit niet had aangetoond dat zij al het nodige had gedaan om het verzoek om betaling binnen de voorgeschreven termijn van zes maanden na invoer van het product (in het VK) in te dienen.

5.25

De vraag die aan het Hof werd voorgelegd laat zich raden: was het verval van recht op uitbetaling in strijd met het evenredigheidsbeginsel? Het Hof overwoog:

“18. Het doel van de onderhavige termijn wordt in de veertiende overweging van verordening nr. 1380/75 toegelicht als volgt: „Voor een goed administratief beheer dient te worden voorgeschreven dat het verzoek om betaling van het compenserende bedrag binnen een redelijke termijn moet worden ingediend." Met de termijn heeft men dus willen bewerkstelligen, dat de administratieve dossiers zonder onnodige vertraging worden afgehandeld.

19. Met het oog daarop en „om distorsies van de mededinging tussen de marktdeelnemers van de lidstaten te vermijden", completeert artikel 16 van de verordening de regeling met het voorschrift, dat de mcb's in beginsel binnen twee maanden na de dag van indiening van het volledige dossier moeten worden uitbetaald.

20. Met genoemd doel voor ogen is de vaststelling van een dwingende termijn voor de indiening van het verzoek een noodzakelijke maatregel. Een termijn van zes maanden is daarbij niet onredelijk indien men bedenkt dat de marktdeelnemers er baat bij hebben de mcb's zo snel mogelijk te ontvangen, en dat het blijkens het dossier een normale administratieve praktijk is om het controleformulier in het algemeen vrij snel terug te zenden.

21. Vervolgens zij opgemerkt, dat verval van recht door te late indiening van het dossier veelal het normale gevolg is van het overschrijden van een dwingende termijn, en niet een sanctie. In casu bepaalt artikel 15 overigens, dat buitengewone omstandigheden die een geval van overmacht vormen, een vertraging kunnen rechtvaardigen.

22. Onder deze omstandigheden kan niet worden gesteld, dat het verval van recht als voorzien in artikel 15, onevenredig is met het door de communautaire wetgever beoogde doel.”

5.26

De zaak Toeters en Verberk (2004) betrof de toepassing van een premieregeling voor het vervroegd slachten (en op de markt brengen) van kalveren vanwege de bestrijding van BSE. In die zaken hadden de marktdeelnemers niet binnen de gestelde termijn van drie weken na de slacht een aanvraag voor de premie ingediend. Volgens de betrokken regeling bestond dan (helemaal) geen aanspraak op premie. Dit deed de vraag rijzen of het verlies van de aanspraak op een premie (in plaats van een graduele verlaging van de premie) door de termijnoverschrijding in strijd was met het evenredigheidsbeginsel.

5.27

Het HvJEU overwoog:

“47. (…) dat wanneer de gemeenschapswetgever een dwingende termijn voor de indiening van een aanvraag vaststelt, het verval van recht bij overschrijding van deze termijn geen sanctie is maar het normale gevolg van de niet-inachtneming van wettelijke voorwaarden (zie in die zin arrest van 22 januari 1986, Denkavit, 266/84, Jurispr. blz. 149, punt 21).

48. Wanneer de wetgever bijvoorbeeld bepaalt dat elke te late indiening van een aanvraag aanleiding geeft tot een verlaging met 1 % per werkdag van de aangevraagde steunbedragen waarop de exploitant recht zou hebben gehad indien hij de aanvraag tijdig had ingediend, zoals in het voor de verwijzende rechter ingeroepen artikel 8 van verordening nr. 3886/92, regelt hij niet in algemene zin welke sancties de niet-inachtneming van een termijn meebrengt, maar bepaalt hij welke rechtsgevolgen, variërend naar de datum van indiening van de aanvraag, in het concrete geval zijn verbonden aan de te late indiening van de aanvraag.

49. Verlaging van het toe te kennen bedrag in geval van te late indiening van een premieaanvraag is derhalve geen algemeen beginsel dat altijd van toepassing is wanneer de landbouwregeling een termijn stelt voor het indienen van een aanvraag, maar een doelbewuste keuze van de wetgever, die de inachtneming van een termijn niet van wezenlijk belang heeft geacht voor het beheer van een bepaalde premieregeling.

50. In casu moet worden getoetst of de gemeenschapswetgever een kennelijke beoordelingsfout heeft gemaakt door niet te voorzien in een graduele verlaging van het toe te kennen premiebedrag naar gelang van de datum van indiening van de aanvragen. Deze toetsing dient plaats te vinden aan de hand van het evenredigheidsbeginsel.

51. Volgens het evenredigheidsbeginsel, dat deel uitmaakt van de algemene beginselen van het gemeenschapsrecht, mogen handelingen van gemeenschapsinstellingen niet buiten de grenzen treden van wat geschikt en noodzakelijk is voor de verwezenlijking van de legitieme doelstellingen die met de betrokken regeling worden nagestreefd, met dien verstande dat, wanneer een keuze mogelijk is tussen meerdere geschikte maatregelen, die maatregel moet worden gekozen die de minste belasting met zich brengt en dat de veroorzaakte nadelen niet onevenredig mogen zijn aan het nagestreefde doel […].

52. Wat de rechterlijke toetsing van voormelde voorwaarden betreft, beschikt de gemeenschapswetgever op het gebied van het gemeenschappelijk landbouwbeleid over een discretionaire bevoegdheid, in overeenstemming met de hem bij de artikelen 34 EG tot en met 37 EG toegekende politieke verantwoordelijkheid. Een op dit gebied vastgestelde maatregel kan derhalve slechts onwettig zijn, wanneer de maatregel kennelijk ongeschikt is ter bereiking van het door de bevoegde instelling nagestreefde doel (zie reeds aangehaalde arresten Crispoltoni e.a., punt 42, en National Farmers' Union e.a., punt 61).

[…]

55. Gelet op de doelstellingen van controle op de regeling en van controle van de naleving van de voorwaarden voor toekenning van premies, heeft de wetgever het evenredigheidsbeginsel niet kennelijk geschonden door niet te voorzien in een graduele verlaging van het toe te kennen premiebedrag naar gelang van de datum van indiening van de aanvraag.”

Object van de evenredigheidsbeoordeling waren aldus alleen de termijnen (punt 54), niet de concrete gevolgen. Het HvJEU past geen strikte evenredigheidstoets toe, maar onderzoekt alleen of de Uniewetgever ‘een kennelijke beoordelingsfout’ had gemaakt (punt 50).

5.28

De zaak Maatschap Schonewille-Prins (2007) betrof een vergelijkbaar geval over een slachtpremie. Om in aanmerking te komen voor die slachtpremie, moest een rund geïdentificeerd en geregistreerd zijn volgens de Europese voorschriften inzake identificatie en registratie van runderen. Iedere houder van dieren moest de bevoegde autoriteit binnen een door de lidstaat vastgestelde termijn van tussen de drie en de zeven dagen in kennis stellen van alle verplaatsingen van en naar het bedrijf en van elke geboorte of sterfte van een dier op het bedrijf. Bij niet inachtneming van deze termijn zou de aanspraak op de slachtpremie komen te vervallen. De vraag was of het verval van de aanspraak op een slachtpremie als gevolg van de te late identificatie en registratie van de runderen onevenredig was en derhalve de ongeldigheid van de betreffende bepaling zou meebrengen.

5.29

Het HvJEU wees wederom op de discretionaire bevoegdheid op het gebied van het gemeenschappelijk landbouwbeleid en dat een op dit gebied vastgestelde maatregel slechts onwettig kan zijn, wanneer de maatregel kennelijk ongeschikt is (punt 46). Vervolgens overwoog het Hof:

“47. Daarenboven moet worden gepreciseerd dat, wanneer de gemeenschapswetgever voorwaarden vaststelt om voor een steunmaatregel in aanmerking te komen, de uitsluiting bij niet-vervulling van een van die voorwaarden geen sanctie is maar het normale gevolg van de niet-vervulling van die wettelijke voorwaarden (zie in die zin arrest van 11 november 2004, Toeters en Verberk, C-171/03, (…), punt 47).”

5.30

Tot slot van dit overzicht wijs ik erop dat ook in zaken die niet de toetsing aan het Unierechtelijk evenredigheidsbeginsel betroffen, is geoordeeld dat “wanneer de Uniewetgever voorwaarden stelt aan de toekenning van steun, de uitsluiting wegens niet-vervulling van één van die voorwaarden geen sanctie is, maar het normale gevolg van het feit dat niet is voldaan aan die wettelijke voorwaarden.”

Afronding

5.31

Binnen het Unierecht kan (oudere) rechtspraak op een ander terrein, zoals hier het gemeenschappelijk landbouwbeleid, aanknopingspunten bevatten voor de uitleg van Unierechtelijke maatregelen die vergelijkbare vragen doen rijzen. Kern van de voorliggende zaak is of het verval van het recht op de rentekorting bij overschrijding van de termijn uit het ECB Besluit moet worden aangemerkt als een sanctie of als een ongunstig besluit. In het laatstgenoemde geval vloeien de negatieve gevolgen (het ongunstige besluit) direct voort uit de dwingende aard van de termijn. Bij het overschrijden van de termijn is het in het geheel niet meer mogelijk om het recht waaraan de termijn is gekoppeld, uit te oefenen. Dat dit voor een marktdeelnemer negatieve gevolgen kan hebben staat vast: door het niet naleven van een gestelde termijn, voldoet hij niet aan een van de voorwaarden die de aanspraak doen ontstaan. Dat wil echter niet zeggen dat die negatieve gevolgen als een sanctie zijn aan te merken.

5.32

Indien een negatief gevolg niet als sanctie, maar als gevolg van de overschrijding van een dwingende termijn moet worden aangemerkt, hoeft alleen die termijn aan het evenredigheidsbeginsel worden getoetst. De dwingende aard van de termijn vormt dan een onderdeel van die beoordeling. Vervolgens is de vraag aan de orde of de termijn is opgenomen in een regeling op een beleidsgebied waar de EU-instelling in kwestie over een ruime discretionaire bevoegdheid beschikt. Unierechtelijke beleidskeuzes worden immers slechts marginaal getoetst aan het evenredigheidsbeginsel als het een beleidskeuze betreft op een terrein waarop de betreffende EU-instelling een ruime discretionaire bevoegdheid heeft om complexe politieke, economische of sociale keuzes te maken. De maatstaf is of sprake is van een kennelijke beoordelingsfout. Dat is ook de aan te leggen maatstaf bij de toetsing van monetaire maatregelen van de ECB aan het evenredigheidsbeginsel, zoals het hiervoor in 5.8 genoemde Outright Monetary Transactions-programma en het Public Sector Asset Purchase-programma. Ook die maatregelen zijn gebaseerd op complexe politieke en economische afwegingen.

5.33

In het licht van deze bevindingen kom ik nu toe aan de bespreking van onderdeel 2.

Bespreking van onderdeel 2

5.34

Het onderdeel 2 komt met verschillende rechts- en motiveringsklachten op tegen rov. 4.11 t/m 4.15 van het bestreden arrest. Ik citeer die overwegingen en neem daarbij de daaraan voorafgaande overweging (rov. 4.10) mee. De overwegingen luiden:

“Artikel 7 lid 1 sub d onder (ii) ECB Besluit is niet in strijd met het Unierechtelijk evenredigheidsbeginsel

4.10.

Meer subsidiair stelt BNG dat artikel 7 lid 1 sub d onder (ii) ECB Besluit, waarin kort gezegd is bepaald dat de deelnemer geen gebruik mag maken van de rentekorting indien de gegevens over de bijzondere referentieperiode niet uiterlijk binnen de Uitlooptermijn zijn ingediend, in strijd is met het Unierechtelijk evenredigheidsbeginsel.

4.11.

Het Unierechtelijk evenredigheidsbeginsel houdt in dat handelingen van de instellingen van de EU niet buiten de grenzen treden van wat geschikt en noodzakelijk is voor de verwezenlijking van de legitieme doelstellingen die met de betrokken regeling worden nagestreefd, met dien verstande dat, wanneer een keuze mogelijk is tussen meerdere geschikte maatregelen, die maatregel moet worden gekozen die de minste belasting met zich brengt, en dat de veroorzaakte nadelen niet onevenredig mogen zijn aan het nagestreefde doel. Het Unierechtelijk evenredigheidsbeginsel brengt met zich dat Unierechtelijke maatregelen geschikt en noodzakelijk moeten zijn ter verwezenlijking van het nagestreefde doel en dat de gevolgen van een maatregel in een evenredige verhouding moeten staan tot de daarmee nagestreefde doelen. Wanneer sprake is van (het opleggen van) een sanctie, verlangt het evenredigheidsbeginsel eveneens dat de veroorzaakte nadelen (in het concrete geval) niet onevenredig zijn aan het nagestreefde doel.

De Nederlandse rechter is bevoegd te beoordelen of de maatregel in strijd is met het evenredigheidsbeginsel en om eigenstandig te oordelen dat dit niet het geval is. Het (definitieve) oordeel dat sprake is van strijd met dit beginsel is echter voorbehouden aan het HvJEU.

4.12.

Artikel 7 lid 1 sub d onder (ii) ECB Besluit is onderdeel van de bepaling die de gevolgen van niet-naleving van de rapportagevoorschriften regelt. Daarbij is van belang dat ingevolge artikel 6 lid 3bis ECB Besluit de aanvraag voor rentekorting plaatsvindt via het indienen van een tweede template B gegevens over de bijzondere referentieperiode in het tweede verslag. Het gevolg van een te late indiening van die gegevens door het missen van de uiterste termijn, gevolgd door een overschrijding van de Uitlooptermijn, is dat de deelnemer geen gebruik mag maken van de rentekorting, zo volgt uit artikel 7 lid 1 sub d onder (ii) ECB Besluit. Dit laatste strookt met het gegeven dat hier in wezen sprake is van een termijn voor de aanvraag voor de rentekorting. Dat een overschrijding van een uiterste aanvraagtermijn leidt tot het niet ontstaan van een aanspraak, is in dat kader vanwege kort gezegd alle daarbij spelende belangen het normale en logische gevolg (zie hierna rov. 4.13). Hierbij ontbreekt het punitieve karakter, zodat er geen sprake is van een sanctie.

De bewoordingen van de considerans onder (5) van het Wijzigingsbesluit - waarin wordt gesproken van ‘de sancties', en 'het sanctieregime', in de Engelse taalversie 'the sanctions' en 'the sanctioning regime' - leiden niet ertoe dat de maatregel een sanctie is. Met het Wijzigingsbesluit is het gehele voordien geldende artikel 7 ECB Besluit vervangen, inclusief andere onderdelen van deze bepaling. De invoering van de Uitlooptermijn en de daaraan verbonden boete in het Wijzigingsbesluit heeft geen verandering gebracht in de systematiek van het ECB Besluit waarin de rentekorting wordt aangevraagd door tijdige indiening van de daarvoor vereiste rapportage. Omdat deelnemers ook kunnen kiezen om niet te opteren voor de rentekorting, is geen sanctie gesteld op het niet indienen van deze rapportage (zie artikel 6 lid 3bis ECB Besluit). Gelet hierop is, anders dan BNG betoogt, artikel 7 lid 1 sub d onder (ii) ECB Besluit geen onderdeel van een getrapte sanctiesystematiek waarin het een volgende, verderstrekkende, stap is na de volgens BNG evident als sanctie te kwalificeren boete in de Uitlooptermijn. Verordening (EG) nr. 2532/98 van de Raad van 23 november 1998 met betrekking tot de bevoegdheid van de ECB om sancties op te leggen, PB L 3 18 van 27 november 1998, blz. 4-7 (Verordening 2532/98) waarop BNG wijst, is niet van toepassing op artikel 7 lid 1 sub d onder (ii) ECB Besluit en is ook niet relevant voor de vraag of deze bepaling dient te worden gekwalificeerd als sanctie.

4.13.

De rapportageverplichting voor de rentekorting is naar het oordeel van het hof een hoofdverplichting waarvan de nakoming van fundamenteel belang is voor het goed functioneren van het ECB Besluit. Aan de niet tijdige nakoming daarvan kan daarom het gevolg worden verbonden dat geen gebruik kan worden gemaakt van de rentekorting. Het hof licht dit als volgt toe.

Besluiten van de ECB strekken tot vormgeving van een eenvormig monetair beleid (zie artikel 119 [lid 2] VWEU) en tot gelijke behandeling van alle deelnemers. Het ECB Besluit heeft ten doel te bewerkstelligen dat de deelnemers met bepaalde kredietverlening de economie in de Eurozone stimuleren, met gebruikmaking van de TLTRO-III gelden (zie de considerans onder (2) ECB Besluit). De TLTRO's-lll zijn bedoeld om de reële economie in de Eurozone op peil te houden. De rentekorting, waarvan alleen gebruik kan worden gemaakt als voldoende wordt doorgeleend, dient dit algemene doel.

De TLTRO's-lll hebben vaste startdata en een vaste looptijd van drie jaar. De gehele uitvoering van de TLTRO's-lll geschiedt overeenkomstig het ECB-tijdschema (artikel 2 lid 1 sub a ECB Besluit). Dat tijdschema bevat op elkaar afgestemde en met elkaar samenhangende termijnen ter uitvoering van het ECB Besluit. Het ECB-tijdschema bepaalt wanneer de deelnemers uiterlijk moeten rapporteren aan de NCB's en wanneer de NCB's uiterlijk de kennisgevingen van de toepasselijke rente aan de deelnemers moeten verstrekken. Deze termijnen zorgen ervoor dat de deelnemers voldoende tijd hebben om hun rapportages op te stellen. Het eind van de Uitlooptermijn is het door de ECB aanvaardbaar geachte laatste moment waarop de rapportage voor de rentekorting binnen het systeem van het ECB Besluit nog kan worden ingediend. De NCB's hebben de rapportages nodig (i) om te verifiëren of de TLTRO's-lll gelden daadwerkelijk en in voldoende mate zijn doorgeleend, (ii) om de rente vast te stellen, en (iii) om, indien een deelnemer daarvoor opteert, de rentekorting vast te stellen. Het ECB-tijdschema zorgt ook ervoor dat de NCB's voor dit een en ander voldoende tijd hebben. Tijdige kennisgeving van de toepasselijke rente conform het ECB-tijdschema stelt vervolgens de deelnemers in staat om hun leningenbeleid prospectief vorm te geven en beslissingen te nemen over bijvoorbeeld vroegtijdige aflossingen. DNB stelt onweersproken dat deze beslissingen van de deelnemers op hun beurt bepalend zijn voor het overall-niveau van de liquiditeit binnen het bankensysteem en de adequate monitoring van de werking van dat systeem.

Rapportage en de rentevaststelling geschieden achteraf, maar de deelnemers zullen hun doorleengedrag afstemmen op de op basis van het ECB Besluit te verwachten consequenties daarvan voor de rente en de rentekorting. Het doorleengedrag van de deelnemers bepaalt of de doelstellingen van het ECB Besluit worden gehaald. Het is daarom voor de deelnemers en de NCB's van belang dat snel duidelijkheid daarover bestaat overeenkomstig het ECB-tijdschema aan de hand waarvan het ECB Besluit wordt uitgevoerd.

Artikel 7 lid 1 sub d onder (ii) ECB Besluit strekt ertoe te verzekeren dat de deelnemers die gebruik willen maken van de rentekorting tijdig, uiterlijk voor het verstrijken van de Uitlooptermijn, de vereiste rapportage indienen, zodat de NCB's binnen de daarvoor gestelde termijn kunnen vaststellen of de rentekorting wordt toegepast. Zo worden de opvolgende deadlines van het ECB-tijdschema gehaald en blijft de systematiek van het ECB Besluit intact. Artikel 7 lid 1 sub d onder (ii) ECB Besluit draagt daarmee bij aan de eenvormige en goede werking van het ECB Besluit en dient aldus de doelstelling van het op peil houden van de reële economie in de Eurozone. Artikel 7 lid 1 sub d onder (ii) ECB Besluit draagt ook bij aan een gelijk speelveld met gelijke concurrentieverhoudingen binnen het Eurosysteem en gelijke behandeling van de deelnemers. Dat past bij de doelstelling van besluiten van de ECB ter zake van een eenvormig monetair beleid en gelijke behandeling van deelnemers en de aard van de TLTRO's-lll als tenders (zie artikel 2 lid 3 ECB Besluit) waar de deelnemers uit de EU gelijktijdig en onder dezelfde voorwaarden op inschrijven en aan deelnemen.

4.14.

Uit het voorgaande volgt voorts dat artikel 7 lid 1 sub d onder (ii) ECB Besluit geschikt en noodzakelijk is in het licht van de doelstelling van het ECB Besluit. Niet gebleken is dat de ECB, die een ruime mate van beoordelingsvrijheid heeft op het gebied van monetair beleid - waaraan technische keuzes, prognoses en complexe afwegingen ten grondslag liggen - en die een aanzienlijke beleidsvrijheid heeft bij het bepalen van de gevolgen van overschrijding van termijnen, met deze bepaling een kennelijk onjuiste beoordeling heeft gemaakt van de geschiktheid en noodzakelijkheid van artikel 7 lid 1 sub d onder (ii) ECB Besluit in het licht van de met het ECB Besluit nagestreefde doeleinden. Evenmin blijkt dat artikel 7 lid 1 sub d onder (ii) ECB Besluit kennelijk ongeschikt is ter bereiking van het door de ECB nagestreefde doel. Artikel 7 lid 1 sub d onder (ii) ECB Besluit is naar het oordeel van het hof dan ook niet in strijd met het Unierechtelijk evenredigheidsbeginsel.

4.15.

Ten overvloede wordt overwogen dat het hof het eens is met het oordeel van de rechtbank dat de door artikel 7 lid 1 sub d onder (ii) ECB Besluit in dit geval bij BNG veroorzaakte nadelen (in het concrete geval) niet onevenredig zijn aan het met deze maatregel nagestreefde doel.”

5.35

De klachten van onderdeel 2 kunnen als volgt worden onderverdeeld. Onderdelen 2.2-2.4 stellen de vraag aan de orde of het verlies op rentekorting kan worden aangemerkt als een sanctie. Onderdelen 2.5-2.10 zien op de vraag of de verplichting voor het tijdig rapporteren voor de rentekorting een nevenverplichting is, die niet met dezelfde strengheid moet worden gesanctioneerd als de niet-nakoming van een hoofdverplichting. Vervolgens behandelen onderdelen 2.11-2.16 de vraag of art. 7 lid 1 aanhef en sub d onder (ii) ECB Besluit een geschikte en noodzakelijke maatregel is in het licht van de doelstelling daarvan. Tot slot behandel ik in onderdelen 2.17-2.18, die zien op de vraag of art. 7 lid 1 aanhef en onder d sub (ii) ECB Besluit in strikte zin onevenredig is.

Onderdelen 2.2-2.4: Is het verlies op rentekorting een sanctie?

5.36

In onderdeel 2.2 wordt geklaagd dat het hof in rov. 4.11 t/m 4.12 blijk geeft van een onjuiste rechtsopvatting met het antwoord op de vraag wanneer in het licht van het Unierechtelijke evenredigheidsbeginsel sprake is van een sanctie. Het hof miskent dat zelfs indien ‘in wezen’ sprake zou zijn van overschrijding van een aanvraagtermijn voor de rentekorting, de regel van art. 7 lid 1 aanhef en sub d onder (ii) ECB Besluit toch kwalificeert als sanctie in het kader van de toetsing van de betreffende maatregel aan het evenredigheidsbeginsel. In dat verband miskent het hof voorts dat niet ter zake doet of sprake is van een punitief karakter.

5.37

Onderdeel 2.3 is gericht tegen rov. 4.12, en voor zover nodig ook rov. 4.8.6, en valt uiteen in zes subonderdelen.

5.38

Subonderdeel 2.3.1 bestrijdt met een rechtsklacht ’s hofs overweging dat art. 7 lid 1 aanhef en sub d onder (ii) ECB Besluit “in wezen” kan worden gezien als “een termijn voor de aanvraag voor de rentekorting.” Het middel voert aan dat art. 6 lid 3 bis ECB Besluit bepaalt dat deelnemers die voornemens zijn gebruik te maken van de rentevoet ex art. 5 lid 1 ECB Besluit, gegevens met betrekking tot de bijzondere referentieperiode evenals de resultaten van de beoordeling van deze gegevens door een accountant afzonderlijk moeten worden verstrekt. Indien niet aan deze voorwaarden wordt voldaan, bepaalt dit artikel dat de rentevoet op grond van art. 5 lid 2, lid 3 of lid 3 bis ECB Besluit wordt berekend. Volgens het middel doet het voor het voldoen aan de door art. 6 lid 3 bis ECB Besluit gestelde voorwaarde niet ter zake wanneer of binnen welke termijn de gegevens worden verstrekt. Art. 7 ECB Besluit regelt de gevolgen van niet-naleving van de rapportageverplichtingen. Art. 7 lid 1 aanhef en sub d onder (i) ECB Besluit stelt een boete op het verstrekken van de vereiste gegevens over de bijzondere referentieperiode binnen veertien dagen na het verstrijken van de uiterste termijn. Verder wordt aangevoerd dat art. 7 lid 1 aanhef en sub d onder (ii) ECB Besluit bepaalt dat geen gebruik mag worden gemaakt van de in art. 5 lid 1 ECB vastgelegde rentevoet als de gegevens na de uitlooptermijn van veertien dagen worden ingediend. Volgens het middel verbindt deze laatste bepaling slechts gevolgen aan tekortkomingen in de verplichting van banken om binnen een bepaalde termijn aan NCB’s te rapporteren. Een dergelijke tekortkoming is, anders dan het hof overweegt, niet op één lijn te stellen met een uiterste aanvraagtermijn die “leidt tot het niet ontstaan van een aanspraak” op rentekorting. Het middel betoogt dat het hof miskent dat ontzegging van een aanspraak op rentekorting geen normaal gevolg is van een overschrijding van de termijn voor de aanvraag van de rentekorting (als bedoeld in art. 6 lid 3 bis ECB Besluit), maar een speciaal in art. 7 van dat besluit geregeld, bijzonder ingrijpend gevolg van termijnoverschrijding dat er zonder art. 7 eenvoudigweg niet zou zijn. Meer in het bijzonder miskent het hof dat, in de door het hof voorgestane interpretatie van het ECB Besluit, art. 7 ECB Besluit geen enkele zelfstandige betekenis zou hebben en daarom zinledig zou zijn.

5.39

Subonderdeel 2.3.2 richt zich tegen dezelfde overweging als onderdeel 2.3.1. Het subonderdeel klaagt dat het hof miskent dat de formulering van art. 7 lid 1 aanhef en sub d onder (ii) ECB Besluit slechts de uitleg toelaat dat de deelnemende bank, hoewel deze mogelijk materieel voldoet aan de voorwaarden voor de rentekorting, toch geen gebruik van dat recht mag maken vanwege het enkele feit dat de termijn voor indiening van het tweede template B is overschreden. Alleen al op basis van de tekst is daarom geen sprake van het niet ontstaan van een aanspraak, maar van verlies van een recht, hetgeen onmiskenbaar als sanctie gekwalificeerd moet worden.

5.40

Subonderdeel 2.3.3 klaagt dat het hof miskent dat de ECB zelf heeft bevestigd dat het verlies van de mogelijkheid om gebruik te maken van de meest gunstige rentevoet als bedoeld in art. 7 lid 1 aanhef en sub d onder (ii) ECB Besluit een sanctie is. Tot 30 april 2021 was het in art. 7 lid 1 sub d onder (ii) ECB Besluit bepaalde nog opgenomen in art. 7 lid 1 sub e ECB Besluit (oud). Op grond van deze oude bepaling verloor de deelnemer de aanspraak op de rentekorting onmiddellijk na de termijnoverschrijding. Er was nog geen sprake van een boete in de uitloopperiode. In verband met de wijziging van het ECB Besluit heeft de ECB het verlies van de aanspraak op rentekorting aangeduid als sanctie(regeling) in verband met de niet-naleving van de uiterste termijnen voor het indienen van de verslagen.

5.41

Subonderdeel 2.3.4 klaagt dat het hof miskent dat de andere taalversies van het ECB Besluit evenmin enig misverstand laten bestaan over het algeheel sanctiedragende karakter van art. 7 ECB Besluit. Meer in het bijzonder wordt geklaagd dat de overweging van het hof, dat de bewoordingen van de considerans onder (5) van het Wijzigingsbesluit niet ertoe leiden dat de maatregel een sanctie is, omdat het Wijzigingsbesluit geen verandering zou hebben gebracht in de systematiek van het ECB Besluit. Deze overweging zou onjuist zijn om de in subonderdeel 2.3.1 genoemde redenen. Bovendien wordt betoogd dat die overweging geen adequate respons is op de omstandigheid dat het Wijzigingsbesluit een extra, minder verstrekkende ‘sanctie’ (in de woorden van de ECB) heeft toegevoegd en daarom ook art. 7 lid 1 onder d sub (ii) als een sanctie moet worden beschouwd. Het Wijzigingsbesluit heeft immers geen wijziging gebracht in de bewoordingen van de sanctie strekkende tot verlies van de aanspraak op rentekorting, maar is alleen met twee weken uitgesteld. In essentie is aldus sprake van een getrapte sanctiesystematiek, waarbij de sanctie in art. 7 lid 1 aanhef en sub d onder (ii) ECB Besluit slechts een uitgestelde sanctie is geworden, aldus het middel.

5.42

Volgens subonderdeel 2.3.5 heeft het hof miskend dat ontzegging van de rentekorting een sanctie is, omdat de bepaling dat ‘geen gebruik mag worden gemaakt’ van de rentekorting in art. 7 lid 1 aanhef en sub d volgt op de, minder verstrekkende, boetesanctie ex art. 7 lid 1 aanhef en sub d onder (i) ECB Besluit. Art. 7 lid 1 aanhef en sub d onder (ii) moet in het verlengde van de boetebepaling van art. 7 lid 1 sub d aanhef en onder (i) ECB Besluit (ook) als sanctie worden aangemerkt. Meer in het bijzonder wordt geklaagd dat ’s hofs oordeel dat geen sprake is van een getrapte sanctiesystematiek onjuist is.

5.43

Subonderdeel 2.3.6 richt zich met een rechts- en motiveringsklacht tegen ’s hofs overweging dat art. 7 lid 1 aanhef en sub d onder (ii) ECB Besluit geen onderdeel zou zijn van een uitgestelde, dan wel getrapte sanctiesystematiek, omdat deelnemers ook kunnen kiezen om niet te opteren voor de rentekorting. De klacht komt er kort gezegd op neer dat de enkele omstandigheid dat art. 6 lid 3 bis ECB Besluit de mogelijkheid zou bieden om niet te opteren voor een rentekorting en dat daarop geen sanctie is gesteld, nog niet, althans niet zonder nadere toelichting, betekent dat art. 7 lid 1 aanhef en sub d ECB Besluit geen uitgestelde sanctie c.q. getrapt sanctiesysteem bevat voor banken die in aanmerking willen komen voor een rentekorting.

5.44

Onderdeel 2.2 en de subonderdelen 2.3.1-2.3.6 lenen zich voor gezamenlijke behandeling. De klachten komen er, kort samengevat, op neer dat het hof blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting omtrent de vraag wanneer in het licht van het Unierechtelijke evenredigheidsbeginsel sprake is van een sanctie, althans dat zijn oordeel daaromtrent onbegrijpelijk is.

5.45

Deze vraag is van belang, omdat de kwalificatie van een negatief gevolg als sanctie van invloed is op de aan te leggen evenredigheidstoets (zie hiervoor onder 5.12, 5.13, 5.32 en zie eveneens het bestreden arrest, rov. 4.11, eerste alinea (slot)).

5.46

Het hof heeft in rov. 4.12 overwogen dat art. 7 lid 1 sub d onder (ii) ECB Besluit onderdeel is van de bepaling die de gevolgen van niet-naleving van de rapportageverplichtingen regelt. Deze rapportageverplichtingen zijn, zoals het hof heeft vastgesteld in rov. 3.6, geregeld in art. 6 ECB Besluit. Daarin staat welke gegevens moeten worden verstrekt (lid 1), de termijn waarbinnen moet zijn gerapporteerd (nl. het op de ECB-website bekendgemaakte indicatieve TLTRO-III-tijdschema; lid 2 onder a), en de wijze waarop de gegevens moeten worden verstrekt (voor de rentekorting: lid 3 bis). Al deze elementen vormen een onderdeel van de rapportageverplichting. Dat het hof in rov. 4.12 alleen verwijst naar de wijze waarop moet zijn voldaan aan de rapportageverplichting (nl. het indienen van een afzonderlijk tweede Template B), wil nog niet zeggen dat de termijn geen onderdeel vormt van de regeling inzake de rapportageverplichting. In zoverre kan subonderdeel 2.3.1 niet worden gevolgd. Het hof heeft het immers over “een te late indiening van die gegevens door het missen van de uiterste termijn (…)”, waarmee het hof kennelijk doelt op de uiterste termijn in het indicatieve TLTRO-III-tijdschema, zoals dat is gepubliceerd op de ECB-website en waarnaar art. 6 lid 2 ECB Besluit verwijst. Overigens heeft het hof het in dezelfde zin ook over ‘die gegevens’, waarmee het kennelijk doelt op de gegevens die worden genoemd in art. 6 lid 1 ECB Besluit.

5.47

Het hof overweegt voorts in rov. 4.12 dat art. 7 lid 1 sub d onder (ii) ECB Besluit de gevolgen van niet-naleving van de rapportagevoorschriften regelt. Dat de deelnemer geen gebruik mag maken van de rentekorting bij overschrijding van de termijn, strookt volgens het hof “met het gegeven dat hier in wezen sprake is van een termijn voor de aanvraag voor de rentekorting.” Kennelijk bedoelt het hof dat hier sprake is van een dwingende termijn om in aanmerking te kunnen komen voor de rentekorting. Bij het overschrijden van deze termijn is het volgens het hof niet meer mogelijk om het recht waaraan de termijn is gekoppeld (namelijk een lagere rente), uit te oefenen (vgl. hiervoor onder 5.31). Vervolgens overweegt het hof dat het niet ontstaan van een aanspraak het normale en logische gevolg is van de overschrijding van een uiterste aanvraagtermijn. Kennelijk bedoelt het hof dat het niet meer uit kunnen oefenen van het recht waaraan de termijn is gekoppeld (nl. de berekening van de rente aan de hand van een lagere rentevoet) weliswaar negatieve gevolgen kan hebben (i.c. het mislopen van € 56.791.667,00), maar dat deze gevolgen nog niet moeten worden aangemerkt als sanctie. Dat lijkt mij juist.

5.48

Het hof heeft hier kennelijk willen aansluiten bij de Europese rechtspraak over termijnen waarvan de overschrijding een ongunstig besluit tot gevolg heeft (Denkavit/FORMA, Toeters en Verberk, en Maatschap Schonewille-Prins, hiervoor onder 5.24 besproken). Dat getuigt niet van een onjuiste rechtsopvatting. In die zaken ging het, net als hier, om het overschrijden van een dwingende termijn, waardoor het niet meer mogelijk was om het recht dat was gekoppeld aan die termijn, uit te oefenen. Dat het in die zaken ging om een heel ander feitencomplex (zie schriftelijke toelichting zijdens BNG, punt 93 en 106-107), andere achterliggende belangen (schriftelijke toelichting zijdens BNG, punt 109) of dat het in het voorliggende geval gaat om een zwaar gereguleerde sector, waarin de NCB en de deelnemende banken bovendien in een contractuele relatie met elkaar staan (schriftelijke toelichting zijdens BNG, punt 107) is allemaal waar, maar voor de beoordeling niet relevant. De gedachte dat het hof het doel van de rapportagetermijn in het ECB Besluit had moeten vaststellen, alvorens het de lijn uit Denkavit/FORMA had kunnen volgen dat geen sprake was van een sanctie (schriftelijke toelichting zijdens BNG, punt 108), kan ook niet worden gevolgd. De kwalificatie van een bepaling als sanctie hangt niet af van de doelstelling van de regeling waarin die bepaling voorkomt.

5.49

Niet valt in te zien, zoals door het middel wordt bepleit, dat het hof had moeten aansluiten bij de lijn van het HvJEU in (onder meer) het arrest Buitoni (zie hiervoor onder 5.15 e.v.). Deze rechtspraak ziet op een andere situatie, namelijk op het verval van een waarborg. Als een marktdeelnemer een recht heeft en dat vervolgens kwijt raakt, is er in beginsel sprake van een sanctie. Hier is dat anders: om een recht op rentekorting (feitelijk: extra geld te krijgen moest een deelnemende bank aan bepaalde voorwaarden voldoen. BNG heeft, zoals feitelijk vaststaat, niet (tijdig) aan alle gestelde voorwaarden voldaan. Anders dan BNG betoogt (schriftelijke toelichting zijdens BNG, onder 112-113), meen ik dat er geen redelijke twijfel kan bestaan over de toepassing van de rechtspraak van het HvJEU met betrekking tot de vraag of sprake is van een sanctie. Ik zie dan ook geen aanleiding uw Raad te adviseren om daarover aan het HvJEU prejudiciële vragen te stellen.

5.50

In zoverre faalt onderdeel 2.2 en falen de subonderdelen 2.3.1, 2.3.2 en 2.3.4 (voor zover dat laatste onderdeel voortbouwt op subonderdeel 2.3.1).

5.51

Voor zover onderdeel 2.2 nog klaagt dat het hof heeft miskend dat niet ter zake doet of sprake is van een punitief karakter, merk ik het volgende op. Aan het middel moet worden toegegeven dat het al dan niet punitieve karakter van een maatregel nog niet maakt dat sprake is van een sanctie (zie hiervoor onder 5.9). Bij de klacht bestaat echter geen belang, omdat het hof op de hiervoor besproken gronden met juistheid heeft geoordeeld dat geen sprake was van een sanctie.

5.52

Dat in het Wijzigingsbesluit – waarbij art. 7 ECB Besluit is gewijzigd (zie hiervoor onder 2.22) – de term ‘sancties’ wordt gebruikt (in de Engelse taalversie ‘the sanctions’ en ‘the sanctioning regime’) maakt het voorgaande niet anders. Dat heeft het hof met juistheid onderkend in rov. 4.12, tweede alinea. Ik licht dat nader toe.

5.53

De bijzondere referentieperiode en de bijzondere renteperiode zijn bij Besluit (EU) 2020/614 opgenomen in het ECB-Besluit. Toen is art. 6 lid 3 bis ECB Besluit ingevoerd. Vervolgens is bij Besluit (EU) 2021/124 art. 7 lid 1 sub e ingevoerd, dat als volgt luidde:

“Indien een deelnemer in een van de eerste zeven TLTRO’s-III de gegevens over de bijzondere referentieperiode of de resultaten van de beoordeling door de accountant van de gegevens over de bijzondere referentieperiode in het tweede verslag niet binnen de in het op de ECB-website bekendgemaakte voor TLTRO’s-III opgenomen relevante uiterste termijn ter beschikking stelt aan de betrokken NCB, wordt zijn in aanmerking komend vorderingenoverschot gedurende de bijzondere referentieperiode geacht lager te zijn dan zijn vorderingenoverschotbenchmark en mag de deelnemer geen gebruik maken van de in artikel 5, lid 1, vastgelegde rentevoet.”

Met het Wijzigingsbesluit (Besluit (EU) 2021/752) is art. 7 ECB Besluit in zijn geheel gewijzigd. Daarbij is onder meer de uitlooptermijn en de daaraan verbonden boete (art. 7 lid 1 sub d onder ii ECB Besluit) ingevoerd. Ook is art. 7 lid 1 sub e vervangen door art. 7 lid 1 sub d onder ii ECB Besluit.

5.54

Gelet ook op punt 5 in de considerans (zie hiervoor onder 2.22), kan niet worden volgehouden dat met het Wijzigingsbesluit is beoogd de aard van het verval van de aanspraak op rentekorting te wijzigen in een sanctie. Uit de considerans volgt immers dat alleen is beoogd de regeling evenrediger te maken. Dat heeft het hof met juistheid tot uitgangspunt genomen.

5.55

Aan de termen ‘sancties’ en ‘sanctieregeling’ in punt 5 van de considerans moet ook niet te veel gewicht worden toegekend. Er wordt verwezen naar de regeling van art. 7 ECB Besluit als geheel, dat ook daadwerkelijk sancties bevat (zoals de boete bij aanvraag van de rentekorting in de uitloopperiode, opgenomen in art. 7 lid 1 sub d onder (i)). Daarbij komt dat de omstandigheid dat de ECB het juridisch begrip ‘sanctie’ mogelijk onnauwkeurig heeft gebruikt in de considerans nog niet automatisch betekent dat art. 7 lid 1 sub d onder (ii) ECB Besluit in het kader van de evenredigheidstoets moet worden aangemerkt als sanctie.

5.56

In zoverre falen subonderdelen 2.3.3 en 2.3.4.

5.57

Voor zover subonderdelen 2.3.4, 2.3.5 en 2.3.6 tot uitgangspunt nemen dat sinds het Wijzigingsbesluit sprake is van een uitgestelde, dan wel getrapte sanctiesystematiek, falen deze klachten. Zoals gezegd is met het Wijzigingsbesluit de aard van het verval van de aanspraak op rentekorting niet gewijzigd. Het hof heeft derhalve terecht tot uitgangspunt genomen dat (het in deze zaak temporeel toepasselijke) art. 7 lid 1 sub d onder (ii) ECB Besluit geen onderdeel vormt van een getrapte sanctiesystematiek. Dat art. 7 lid 1 sub d onder (i) ECB Besluit bij het Wijzigingsbesluit is ingevoerd en dat de daarin vervatte boete wel als sanctie kan worden aangemerkt, betekent niet dat het verlies van aanspraak op rentekorting in art. 7 lid 1 sub d onder (ii) óók als sanctie moet worden gekwalificeerd.

5.58

Voorts moet met betrekking tot subonderdeel 2.3.6 worden vooropgesteld dat art. 6 lid 3 bis ECB Besluit ziet op de wijze waarop de rentekorting wordt aangevraagd. De laatste volzin van dat lid moet aldus worden begrepen dat geen sanctie wordt gesteld op het niet aanleveren van de gegevens op de wijze die is voorgeschreven. Daarin verschilt art. 6 lid 3 bis ECB Besluit van art. 7 lid 1 onder d sub (ii) ECB Besluit, dat ziet op het te laat indienen van de rentekortingsaanvraag. Met de zinsnede dat geen sanctie is gesteld op het niet indienen van de optionele rapportage en de verwijzing naar art. 6 lid 3 bis ECB Besluit, heeft het hof een parallel willen trekken tussen deze twee gevallen. Het hof heeft kennelijk het geval dat geen aanvraag is ingediend op de voorgeschreven wijze op één lijn willen stellen met het geval dat een aanvraag te laat (want: na de deadline en zelfs buiten de uitlooptermijn) is ingediend. Dat is noch onjuist, noch onbegrijpelijk. Een andere interpretatie zou meebrengen dat bij het niet (op de voorgeschreven wijze) indienen van een rentekortingsaanvraag het hanteren van de normale rentevoet geen sanctie zou inhouden, en dat bij het te laat indienen van een rentekortingsaanvraag het hanteren van dezelfde rentevoet wel als sanctie zou worden aangemerkt. Dat lijkt mij moeilijk vol te houden. Subonderdeel 2.3.6 faalt mitsdien.

5.59

In het licht van het voorgaande falen de onderdelen 2.2 en 2.3 in hun geheel.

5.60

Onderdeel 2.4 klaagt over de overweging van het hof (aan het slot van rov. 4.12) dat Verordening nr. 2532/98 niet van toepassing is op art. 7 lid 1 sub d onder (ii) ECB Besluit en daarom niet relevant is voor de beantwoording van de vraag of deze bepaling dient te worden aangemerkt als sanctie. Het hof zou daarmee hebben miskend dat Verordening 2532/98 dwingende kaders voorschrijft voor de ECB bij het uitoefenen van haar bevoegdheid om sancties in de vorm van boetes en dwangsommen te verbinden aan verplichtingen in door haar uitgevaardigde verordeningen en beschikkingen. Deze verordening zou van toepassing zijn op art. 7 lid 1 sub d ECB Besluit als geheel, omdat de boetesanctie (onder (i)) niet kan worden losgezien van het verval van recht (onder ii) en het, omwille van de volle werking van de verordening, noodzakelijk is dat de sanctie onder (ii), die verder reikt dan de boetesanctie onder (i), onder de reikwijdte van de verordening valt. Het in die verordening opgenomen proportionaliteitsbeginsel (art. 2 lid 2) en de in ogenschouw te nemen omstandigheden bij het vaststellen van sancties (art. 2 lid 3) zouden wel degelijk relevant zijn. In dat kader wordt ook aangevoerd dat BNG heeft gesteld dat zij zich te goeder trouw heeft vergist en dat de te late indiening geen nadelig gevolg heeft gehad. Het hof zou zijn oordeel in ieder geval ontoereikend hebben gemotiveerd, door de richtsnoeren uit de verordening en de in dat kader relevante stellingen van BNG niet mee te wegen in zijn evenredigheidsoordeel.

5.61

Vooropgesteld wordt dat Verordening nr. 2532/98 met het oog op de uniforme toepassing van sancties algemene regels geeft voor de gevallen waarin de ECB bevoegd is om sancties op te leggen (considerans, punt 4). In deze verordening worden ‘sancties’ gedefinieerd als: “de boeten en dwangsommen die als gevolg van niet-naleving zijn opgelegd” (art. 1 lid 7). Het hof heeft terecht overwogen dat Verordening nr. 2532/98 niet van toepassing is, nu het verval van een aanspraak op rentekorting niet gekwalificeerd kan worden als ‘sanctie’ in de zin van art. 1 lid 7 van die verordening. Dat art. 7 lid 1 onder d (i) ECB Besluit wel een boete bevat, betekent niet dat Verordening nr. 2532/98 van toepassing is op art. 7 lid 1 onder d als geheel. De bepalingen onder d (i) en onder d (ii) zijn ook niet onlosmakelijk met elkaar verbonden. Het hof kon aldus voorbij gaan aan de stellingen over art. 2 leden 2 en 3 van de genoemde verordening.

5.62

Onderdeel 2.4 faalt.

Onderdelen 2.5-2.10: Is de verplichting voor het tijdig rapporteren voor de rentekorting een hoofdverplichting of een nevenverplichting?

5.63

Onderdelen 2.5-2.10 zijn gericht tegen rov. 4.13 van het bestreden arrest en betogen, kort gezegd, dat – anders dan het hof overweegt – de verplichting tot het tijdig rapporteren voor de rentekorting geen hoofdverplichting is. Ik belicht de verschillende onderdelen in de volgende randnummers en behandel de onderdelen daarna gezamenlijk.

5.64

Onderdeel 2.5 bevat de rechtsklacht dat het hof in rov. 4.13 een onjuiste maatstaf heeft aangelegd voor de beoordeling van de vraag of de tijdige rapportage voor de rentekorting een hoofdverplichting of een nevenverplichting is. Daartoe wordt aangevoerd dat van een hoofdverplichting pas sprake kan zijn als nakoming ervan noodzakelijk is om het gestelde doel te bereiken. Nevenverplichtingen van overwegend administratieve aard zijn niet even belangrijk als de hoofdverplichtingen voor het behalen van de doelstellingen van de betreffende regeling. De niet-nakoming van een nevenverplichting behoeft niet met dezelfde gestrengheid te worden gesanctioneerd als de niet-nakoming van een hoofdverplichting. Het hof heeft dat miskend, aldus het middel.

5.65

Hierop voortbouwend, betoogt onderdeel 2.6 dat het oordeel (in rov. 4.13) dat het vóór de door art. 7 lid 1 sub d onder (ii) ECB Besluit aangewezen termijn aanleveren van documentatie van fundamenteel belang is voor het goed functioneren van het ECB Besluit, althans dat dit oordeel getuigt van een onjuiste interpretatie van het ECB Besluit. Er wordt bepleit dat de rapportageverplichting niet even belangrijk is als de aan de rentekorting verbonden (materiële) verplichting voor de deelnemende bank om de door haar uitgezette leningen de toepasselijke benchmark te laten overstijgen. De rapportage was slechts een bijkomende administratieve handeling op basis waarvan achteraf het recht op de rentekorting nog eens werd bevestigd. Het hof ziet er ten onrechte aan voorbij dat het evenredigheidsbeginsel meebrengt dat de niet-nakoming van de rapportageverplichting (zijnde een nevenverplichting) niet met dezelfde gestrengheid behoeft te worden gesanctioneerd als de niet-nakoming van een hoofdverplichting.

5.66

Het middel vervolgt in onderdeel 2.7 dat het hof in zijn oordeel dat de rapportageverplichting een hoofdverplichting is ten onrechte, mede gelet op de door BNG ingenomen stellingen (genoemd in onderdeel 2.8), niet meegewogen heeft dat een met tien dagen vertraagde kennisgeving van de toepasselijke rentevoet aan BNG, als gevolg van de termijnoverschrijding door BNG bij het aanleveren van het tweede template B, niet in de weg zou hebben gestaan aan realisatie van de doelstellingen van het ECB Besluit.

5.67

Onderdeel 2.8 klaagt in het verlengde van het vorige onderdeel dat het hof in rov. 4.13 ten onrechte heeft overwogen dat het voor deelnemende banken en de NCB’s van belang is dat snel duidelijkheid bestaat over de toepasselijke rentevoet overeenkomstig het ECB-tijdschema. Onder verwijzing naar verschillende stellingen van BNG in eerdere instanties, betoogt het middel dat overschrijding van de termijn van art. 7 lid 1 onder d sub (i) ECB Besluit geen invloed had op de voor andere banken beschikbare gelden. De rentevoeten waren al van tevoren vastgesteld en zij waren kenbaar voor de deelnemende banken en er bestond dus op geen enkele wijze samenhang met de aan BNG toe te kennen rentevoet. Bovendien heeft BNG in hoger beroep gesteld dat het exacte tijdstip van kennisgeving van de rentevoet evenmin beslissende invloed had op het prospectieve leningbeleid van BNG zelf en op beslissingen over eventuele vervroegde aflossing, omdat BNG aan de hand van de geanticipeerde rente de beoogde rentekorting al had doorberekend aan haar klanten. Volgens het middel kon het hof op dit punt dus niet volstaan met de algemene overweging dat tijdige kennisgeving conform het ECB-tijdschema de deelnemers in staat stelt om hun leningbeleid prospectief vorm te geven, omdat de praktijk zo niet werkt. Daarom is het oordeel dat de rapportageverplichting een hoofdverplichting is, rechtens onjuist, aldus het middel.

5.68

Onderdeel 2.9 richt een rechts- en een motiveringsklacht tegen het in rov. 4.13 vervatte oordeel dat art. 7 lid 1 sub d onder (ii) ECB Besluit bijdraagt aan een gelijk speelveld met gelijke concurrentieverhoudingen binnen het Eurosysteem en gelijke behandeling van de deelnemers. Volgens het middel valt niet zonder meer in te zien dat een minder strikte omgang met termijnen de eenvormigheid van het monetaire beleid of het gelijke speelveld voor deelnemende banken geweld zou aandoen. De overschrijding van de termijn door BNG heeft geen invloed op de voor andere deelnemende banken beschikbare gelden, noch op de kennisgeving van de toepasselijke rentevoet aan deze banken en evenmin op de rentevoet zelf. Er wordt aangevoerd dat een vertraagde kennisgeving van de toepasselijke rentevoet aan BNG de andere deelnemende banken geen kansen zou hebben ontnomen, noch nadelen hebben opgeleverd voor de andere deelnemende banken. Gelet op het voorgaande, is het oordeel van het hof dat het uitgangspunt van gelijke behandeling van deelnemers zonder meer zou meebrengen dat de rapportageverplichting als hoofdverplichting kwalificeert, rechtens onjuist.

5.69

Onderdeel 2.10 klaagt dat het oordeel in rov. 4.13 onjuist is, omdat het onverenigbaar is met het zeer vergelijkbare geval waarin aanvulling van een eerder ingediend onvolledig rapportageformulier onder art. 7 aanhef en lid 1 onder h ECB Besluit niet indruist tegen de goede werking van dat besluit en kennelijk niet als hoofdverplichting kwalificeert. Indien dit oordeel niet getuigt van een onjuiste rechtsopvatting, is ’s hofs oordeel innerlijk tegenstrijdig. Daartoe wordt het volgende aangevoerd. In rov. 4.8 ligt besloten ligt dat art. 7 aanhef en lid 1 onder h ECB Besluit wel van toepassing zou zijn in het geval dat de bank buiten de uitlooptermijn overgaat tot (de correcte) aanvulling van een eerder en tijdig ingediend blanco rapportageformulier. Kennelijk valt het herstel van een (tijdige) omissie wel binnen de goede werking van het ECB Besluit, terwijl een niet-tijdige correcte rapportageverplichting leidt tot het verlies van de aanspraak op rentekorting.

5.70

Bij de bespreking van de onderdelen 2.5-2.10 stel ik het volgende voorop.

5.71

Het hof overweegt in rov. 4.11 terecht dat de nationale rechter bevoegd is te beoordelen of de maatregel in strijd is met het evenredigheidsbeginsel en om eigenstandig te oordelen dat dit niet het geval is. Het oordeel dat wel sprake is van strijd met dit beginsel is echter voorbehouden aan het HvJEU op grond van de Foto Frost-rechtspraak. Indien de nationale rechter twijfel heeft over de rechtsgeldigheid van een Unierechtelijke handeling, dan dient hij daarover een prejudiciële beslissing te vragen aan het HvJEU. Die situatie deed zich hier niet voor omdat het hof die twijfel klaarblijkelijk niet had.

5.72

In rov. 4.11 heeft het hof – en dat wordt in cassatie niet bestreden – overwogen dat het Unierechtelijk evenredigheidsbeginsel met zich brengt dat Unierechtelijke maatregelen geschikt en noodzakelijk moeten zijn ter verwezenlijking van het nagestreefde doel en dat de gevolgen van een maatregel in een evenredige verhouding moeten staan tot de daarmee nagestreefde doelen. Omdat het hof heeft geoordeeld dat het verval van de aanspraak op rentekorting geen sanctie is (en zoals we hiervoor zagen de tegen dit oordeel gerichte klachten falen), hoeft het hof niet te onderzoeken of de veroorzaakte nadelen (in het concrete geval) onevenredig zijn aan het nagestreefde doel (zie ook rov. 4.11).

5.73

Met de overweging dat de rapportageverplichting voor de rentekorting “een hoofdverplichting [is] waarvan de nakoming van fundamenteel belang is voor het goed functioneren van het ECB Besluit”, heeft het hof kennelijk aansluiting gezocht bij de rechtspraak van het HvJEU over de evenredigheidstoetsing van ongedifferentieerde sanctieregelingen (zie het juridisch kader, hiervoor onder 5.10-5.11, 5.14 e.v.). Waarom het hof dat heeft gedaan, blijkt niet zonder meer uit het arrest. Zoals het hof echter (terecht) in rov. 4.12 overweegt, is in casu geen sprake van een sanctieregeling. Het hof hoefde daarom niet te onderzoeken of sprake was van een hoofdverplichting (die van fundamenteel belang is voor het goed functioneren van de regelgeving) of van een nevenverplichting (die niet met dezelfde strengheid hoeft te worden gesanctioneerd). Wat daar ook van zij, onderdelen 2.5-2.10 kunnen wegens gebrek aan belang niet tot cassatie leiden. Ik licht dat toe.

5.74

Ook de steller van het middel neemt (terecht) tot uitgangspunt dat de vraag of sprake is van een hoofd- of nevenverplichting slechts relevant is voor de beoordeling van sancties. Omdat het middel in de eerdere onderdelen heeft betoogd dat wel degelijk sprake is van een sanctie, zien onderdelen 2.5-2.10 er niet op dat het hof ten onrechte in zijn beoordeling heeft betrokken of sprake is van een hoofd- of nevenverplichting. De klachten komen er daarentegen op neer dat geen sprake is van een hoofdverplichting, maar van een nevenverplichting. Deze klachten missen belang.

5.75

Het hof heeft in rov. 4.14 onderzocht of art. 7 lid 1 sub d onder (ii) ECB Besluit geschikt en noodzakelijk is in het licht van de doelstelling van het ECB Besluit. Bij de beoordeling van de evenredigheid heeft het hof onderzocht of de ECB een kennelijke beoordelingsfout heeft gemaakt, dan wel of art. 7 lid 1 sub d onder (ii) ECB Besluit kennelijk ongeschikt is ter bereiking van het door de ECB met dat besluit nagestreefde doel (zie rov. 4.14). Daarbij heeft het hof verwezen naar de ruime mate van beoordelingsvrijheid van de ECB op het gebied van het monetaire beleid, waaraan technische keuzes, prognoses en complexe afwegingen ten grondslag liggen. Dat getuigt niet van een onjuiste rechtsopvatting, mede in het licht van de principiële HvJEU-arresten in de zaken Gauweiler en Weiss, die beide over monetaire maatregelen gaan (zie hiervoor onder 5.8 en 5.32).

5.76

Ter toelichting waarom art. 7 lid 1 sub d onder (ii) ECB Besluit geschikt en noodzakelijk is in het licht van de doelstelling van het ECB Besluit, verwijst het hof terug naar de argumenten in rov. 4.13 (zie ook rov. 4.14, eerste volzin).

5.77

De redenering van het hof in rov. 4.14 in samenhang met rov. 4.13 kan mijns inziens overeind blijven. Die redenering vormt een zelfstandig dragende grond voor het oordeel dat art. 7 lid 1 sub d onder (ii) ECB Besluit niet in strijd is met het Unierechtelijke evenredigheidsbeginsel. Dat het hier gaat om een zelfstandig dragende grond wordt overigens bevestigd door het woord ‘voorts’ in de eerste volzin van rov. 4.14.

5.78

Onderdelen 2.5-2.10 slagen daarom niet.

Onderdelen 2.11-2.16: is art. 7 lid 1 aanhef en sub d onder (ii) ECB Besluit een geschikte en noodzakelijke maatregel?

5.79

Onderdeel 2.11-2.16 komen op tegen het in rov. 4.14 gegeven oordeel dat art. 7 lid 1 sub d onder (ii) ECB Besluit geschikt en noodzakelijk is in het licht van de doelstelling van het ECB Besluit.

5.80

Onderdeel 2.11 klaagt dat dit oordeel onjuist, althans onbegrijpelijk is, voor zover het hof daarbij verwijst naar de overwegingen in rov. 4.13 van het bestreden arrest. Dat zou reeds volgen uit subonderdelen 2.5-2.10. Ik merk op dat Onderdelen 2.5 en 2.6 specifiek zijn gericht tegen ’s hofs oordeel dat de rapportageverplichting een hoofdverplichting is, en niet tegen de argumenten (uit het vervolg van rov. 4.13) die het hof ten grondslag heeft gelegd aan zijn oordeel in rov. 4.14. Ik lees de klacht aldus dat ’s hofs overweging in rov. 4.14 in samenhang met rov. 4.13 onjuist, dan wel onbegrijpelijk is, gelet op het betoog dat in onderdelen 2.7-2.10 is gevoerd.

5.81

Bij de bespreking van dit onderdeel moet het volgende worden vooropgesteld.

5.82

Het hof is in rov. 4.14 tot de conclusie gekomen dat art. 7 lid 1 sub d onder (ii) ECB Besluit geschikt en noodzakelijk is in het licht van de doelstelling van het ECB Besluit. Daartoe borduurt het voort op rov. 4.13.

5.83

In rov. 4.13 (tweede alinea) heeft het hof achtereenvolgens de doelstelling van 1) ECB Besluiten in het algemeen, 2) het hier van toepassing zijnde ECB Besluit, 3) TLTRO-III, en 4) de rentekorting vastgesteld. Het heeft samengevat het volgende overwogen:

- Besluiten van de ECB strekken tot vormgeving van een eenvormig monetair beleid (art. 119 VWEU) en tot gelijke behandeling van alle deelnemers;

- Het ECB Besluit heeft ten doel te bewerkstelligen dat de deelnemers met bepaalde kredietverlening de economie in de Eurozone stimuleren, met gebruikmaking van de TLTRO-III gelden (considerans onder 2, ECB Besluit);

- De TLTRO’s-III zijn bedoeld om de reële economie in de Eurozone op peil te houden;

- De rentekorting dient dit algemene doel.

Deze overweging wordt in cassatie niet bestreden.

5.84

Vervolgens bespreekt het hof in rov. 4.13 dat de uitvoering van de TLTRO’s-III geschiedt overeenkomstig het ECB-tijdschema (art. 2 lid 1 sub a ECB Besluit), dat “op elkaar afgestemde en met elkaar samenhangende termijnen ter uitvoering van het ECB Besluit” bevat. In rov. 4.13 (vijfde alinea) ligt besloten dat het hof van mening is dat de rapportagetermijn een eerste en beslissende schakel is om de doelstellingen van het ECB Besluit te bereiken. Het hof heeft in dat kader (in de derde en vierde alinea) samengevat het volgende overwogen:

- De rapportagetermijn zorgt ervoor dat de deelnemers voldoende tijd hebben om hun rapportages op te stellen.

- Na het verkrijgen van de rapportages krijgen de NCB’s volgens het tijdschema een termijn om (i) te verifiëren of de TLTRO’s-III gelden daadwerkelijk en in voldoende mate zijn doorgeleend, (ii) de rente vast te stellen, en (iii) de rentekorting vast te stellen (indien een deelnemer daarvoor opteert en aan de voorwaarden voldoet). Vervolgens stellen de NCB’s de deelnemers daarvan in kennis.

- Tijdige kennisgeving van de toepasselijke rente (conform het ECB-tijdschema) stelt de deelnemers in staat om hun leningenbeleid prospectief vorm te geven en beslissingen te nemen over bijvoorbeeld vroegtijdige aflossingen. Met andere woorden, het doorleengedrag van de deelnemers wordt (mede) afgestemd op de toepasselijke rente.

- DNB stelt onweersproken dat deze beslissingen van de deelnemers bepalend zijn voor het overall-niveau van de liquiditeit binnen het bankensysteem en de adequate monitoring van de werking van dat systeem.

5.85

Het hof overweegt vervolgens in rov. 4.13, vierde alinea, dat het doorleengedrag van de deelnemers bepaalt of de doelstellingen van het ECB Besluit worden gehaald. Daarom is het “voor de deelnemers en de NCB’s van belang dat snel duidelijkheid bestaat [over de rente en de rentekorting] overeenkomstig het ECB-tijdschema aan de hand waarvan het ECB Besluit wordt uitgevoerd.” Daarmee heeft het hof kennelijk beoogd te zeggen dat het niet dwingend hanteren van de termijnen uit het ECB-tijdschema leidt tot onduidelijkheid en onzekerheid over de toepasselijke rente, hetgeen van invloed is op het doorleengedrag van deelnemers. Bij een dergelijke onzekerheid kan de doelstelling van het ECB Besluit (het op peil houden van de reële economie) in het geding komen.

5.86

Vervolgens overweegt het hof in de laatste alinea van rov. 4.13 dat art. 7 lid 1 sub d onder (ii) ECB Besluit ertoe dient dat de termijnen uit het ECB-tijdschema worden gehaald en de systematiek van het ECB Besluit intact blijft. Art. 7 lid 1 sub d onder (ii) ECB Besluit draagt aldus bij aan enerzijds het op peil houden van de reële economie in de Eurozone (de doelstelling van het hier in geding zijnde ECB Besluit), en anderzijds aan de gelijke behandeling van de deelnemers (de doelstelling van ECB Besluiten in het algemeen).

5.87

Voor zover het middel in onderdeel 2.11, in samenhang met onderdeel 2.7, betoogt dat het hof ten onrechte niet heeft meegewogen dat een met tien dagen vertraagde kennisgeving van de toepasselijke rentevoet aan BNG, als gevolg van de termijnoverschrijding door BNG bij het aanleveren van het tweede template B, niet in de weg zou hebben gestaan aan realisatie van de doelstellingen van het ECB Besluit, faalt het. In ’s hofs overweging, zoals ik dat in de voorgaande randnummers heb uiteengezet, ligt besloten dat de niet-naleving van de termijnen in het ECB-tijdschema wel degelijk in de weg zou staan aan het bereiken van de doelstellingen van het ECB-Besluit. Dat is dan wellicht niet het geval als de vertraging bij BNG geïsoleerd wordt beschouwd, waar het uiteraard om gaat is dat voor iedere (potentiële) deelnemer dezelfde regels gelden, dat die regels worden nageleefd en de centrale bank dat controleert.

5.88

Voor zover onderdeel 2.11 in samenhang met onderdeel 2.8 klaagt dat het hof in rov. 4.14 in samenhang met 4.13 ten onrechte heeft meegewogen dat tijdige kennisgeving conform het ECB-tijdschema de deelnemers in staat stelt om hun leningbeleid prospectief vorm te geven, althans dat zijn oordeel onbegrijpelijk is, faalt het eveneens. Het middel verwijst naar stellingen, waaruit zou volgen dat het exacte tijdstip van kennisgeving van de rentevoet niet van invloed was op het leningbeleid van BNG. Voor zover dit al in de gedingstukken terug te vinden is, heeft het hof kennelijk deze stellingen onder ogen gezien en verworpen met de overweging dat “het ECB-tijdschema […] vervolgens de deelnemers in staat [stelt] om hun leningenbeleid prospectief vorm te geven en beslissingen te nemen over bijvoorbeeld vroegtijdige aflossingen.” Kennelijk heeft het hof niet doorslaggevend geacht wat de implicatie van de kennisgevingen voor het leningenbeleid van BNG zelf was, maar voor de deelnemers en het systeem als geheel. Dat is niet onjuist, en ook niet onbegrijpelijk, gelet op de gedingstukken en ’s hofs overweging dat het tijdschema niet alleen de belangen van BNG dient, maar van alle deelnemers, de NCB’s en het systeem als geheel.

5.89

Voor zover in onderdeel 2.11 in samenhang met onderdeel 2.9 wordt geklaagd dat ’s hofs oordeel in rov. 4.14 in samenhang met 4.13 onjuist, dan wel onbegrijpelijk is, omdat niet zonder meer valt in te zien dat een minder strikte omgang met termijnen de eenvormigheid van het monetaire beleid of het gelijke speelveld voor deelnemende banken geweld zou aandoen, faalt het. De klacht mist feitelijke grondslag en gaat uit van een onjuiste interpretatie van het gelijkheidsbeginsel. Het hof heeft niet relevant geacht of andere deelnemers (die hun rapportages wel tijdig hebben ingediend) nadeel zouden hebben ondervonden van de overschrijding van de termijn door BNG. Het gaat er echter om of deelnemers die in een vergelijkbare positie verkeerden als BNG (en die dus de rapportages ook niet tijdig hadden ingediend) ten onrechte anders zouden worden behandeld dan BNG. ’s Hofs overweging komt er aldus op neer dat een dergelijke ongelijke behandeling dient te worden voorkomen. Dat is noch onjuist in het licht van het gelijkheidsbeginsel, noch onbegrijpelijk in het licht van de stellingen van DNB.

5.90

Voor zover onderdeel 2.11 in samenhang met onderdeel 2.10 klaagt dat ’s hofs oordeel dat een overschrijding van de termijn voor het indienen van een tweede Template B niet past binnen de goede werking van het systeem van het ECB Besluit onbegrijpelijk is, omdat het tegenstrijdig zou zijn met de in rov. 4.8 besloten overweging dat de (op grond van art. 7 aanhef en lid 1 onder h ECB Besluit) aanvulling van een afzonderlijk en tijdig ingediend blanco rapportageformulier wel binnen de goede werking van het systeem zou passen, faalt de klacht evenzeer. Het middel neemt tot uitgangspunt dat het hier gaat om “zeer vergelijkbare [gevallen]”. Het hof heeft echter in rov. 4.8.3 onderscheid gemaakt tussen gevallen (i) waarin een deelnemer een rapportage niet of niet tijdig indient of niet voldoet aan de auditvoorschriften, en (ii) waarin fouten worden vastgesteld in de gerapporteerde gegevens. Het voorliggende geval ziet op categorie (i), terwijl het hof overweegt dat art. 7 lid 1 aanhef en sub h ECB Besluit ziet op het tweede geval. Deze overweging wordt in cassatie niet bestreden. De beslissing van het hof is bovendien begrijpelijk in het licht van de gedingstukken, waarin DNB heeft betoogd dat het indienen van een geheel blanco formulier moet worden aangemerkt als niet-tijdige indiening van de gegevens en niet, zoals BNG betoogt, als een gebrekkige indiening van de gegevens.

5.91

In onderdeel 2.12 wordt betoogd dat het bovenstaande oordeel in rov. 4.14 ook op zichzelf beschouwd rechtens onjuist is. Daartoe wordt aangevoerd dat de ontzegging van rentekorting in het geheel de kans aan de betreffende deelnemers ontneemt om dat geld door te lenen. De sanctie gaat derhalve ten koste van de beschikbare gelden van de deelnemende bank en (dus) de beschikbaarheid van gunstige voorwaarden voor het verkrijgen van bankkredieten. Het doel van art. 7 lid 1 sub d onder (ii) ECB Besluit kan daarom ten principale niet het behalen van de termijn an sich behelzen en is daarom welhaast per definitie ongeschikt.

5.92

Anders dan het middel in onderdeel 2.12 veronderstelt, is geen sprake van een sanctie en heeft het hof niet overwogen dat het doel van art. 7 lid 1 sub d onder (ii) ECB Besluit het behalen van de termijn an sich is. Zoals gezegd ligt in ’s hofs oordeel besloten dat de rapportagetermijn een eerste en beslissende schakel is om de doelstellingen van het ECB Besluit te behalen. Art. 7 lid 1 sub d onder (ii) ECB Besluit strekt ertoe te verzekeren dat de opvolgende deadlines van het ECB-tijdschema worden gehaald en dat de systematiek van het ECB Besluit intact blijft. In zoverre faalt de klacht. Voor zover wordt bepleit dat het niet verkrijgen van de rentekorting er toe leidt dat BNG minder gelden doorleent of tegen een hogere rente en dat daarmee de doelstelling van het ECB Besluit in het gedrang komt, faalt de klacht eveneens. Dat BNG, door het mislopen van de rentekorting, in dit geval financiële nadelen ondervindt en het gevolgen kan hebben voor de liquiditeit, betekent nog niet dat art. 7 lid 1 onder d sub (ii) ECB Besluit per definitie ongeschikt is. Het alternatief – waarbij de Uitlooptermijn niet meer fataal is en er uitzonderingen worden toegelaten – zorgt voor grotere problemen voor het overall-niveau van de liquiditeit binnen het bankensysteem en de adequate monitoring van de werking van dat systeem, zo lees ik ’s hofs overweging. Daarbij moet wederom in gedachten worden gehouden dat het hof heeft overwogen dat art. 7 lid 1 onder d sub (ii) ECB niet alleen het belang van de deelnemers dient, maar ook die van de NCB’s en het systeem als geheel, waarbij ook relevant is dat uitzonderingen zouden leiden tot een ongelijk speelveld.

5.93

Onderdeel 2.13 klaagt dat het hof ten onrechte geen aandacht heeft besteed aan het onweersproken gegeven dat vertraagde rapportage niet heeft afgedaan aan het feit dat BNG aan de materiële voorwaarden voor de rentekorting heeft voldaan en dus volledig heeft bijgedragen aan de verwezenlijking van de doelstelling van het ECB Besluit. Er wordt betoogd dat BNG immers de benchmarks voor de door haar door te lenen TLRO-III-gelden volledig heeft gehaald. De rapportageverplichting na afloop van de periode waarin de toepasselijke benchmarks behaald dienden te worden, is daarom per definitie niet onontbeerlijk en dus niet noodzakelijk voor de verwezenlijking van deze doelstelling.

5.94

Het onderdeel gaat er aan voorbij dat in rov. 4.13 besloten ligt dat niet alleen het materieel behalen van de benchmarks door de deelnemers van belang is voor de realisatie van de doelstellingen van het ECB Besluit, maar ook het naleven van de termijnen uit het ECB-tijdschema. Als op zichzelf bepalend en voldoende zou zijn dat aan de materiële voorwaarden van het ECB Besluit is voldaan, dan zouden de bepalingen over de in acht te nemen termijnen zinledig zijn. De klacht faalt.

5.95

Onderdeel 2.14 betoogt dat het hof heeft verzuimd te onderzoeken of niet met een minder verstrekkende maatregel had kunnen worden volstaan. Aan de noodzaak tot het uitvoeren van deze toets doet niet af in hoeverre de ECB beoordelingsvrijheid zou hebben op het gebied van monetair beleid. Meer in het bijzonder is dit oordeel onjuist omdat met een minder verstrekkende maatregel had kunnen worden volstaan om de doelen van de rapportageverplichting te bereiken (zoals het doorlopen van de boete ex art. 7 lid 1 sub d (i) ECB Besluit), of als DNB in overleg met, in dit geval, BNG een aanvullende termijn voor het indienen van de rapportage had vastgesteld. Van de noodzaak om de aanspraak op rentekorting te laten vervallen wegens een korte overschrijding van de uiterste termijn, is niet gebleken, aldus het middel.

5.96

Vooropgesteld wordt dat het hof terecht tot uitgangspunt heeft genomen dat de ECB een ruime beoordelingsvrijheid heeft. De maatstaf is of de beoordeling van de ECB kennelijk onjuist is. Het is aldus niet relevant of de maatregel de enig mogelijke of best mogelijke maatregel is. Of kon worden volstaan met een minder verstrekkende maatregel vormt aldus wel onderdeel van de toetsingsmaatstaf, maar dit moet terughoudend worden getoetst (op kennelijk onjuistheid). In ’s hofs overwegingen 4.13 en 4.14 ligt besloten dat het hof heeft meegewogen of een minder vergaande maatregel noodzakelijk was, maar dat het tot het oordeel is gekomen dat dit niet het geval is. Dat oordeel is noch onjuist, noch onbegrijpelijk. Het hof heeft immers in rov. 4.13 overwogen dat het eind van de uitlooptermijn het door de ECB aanvaardbaar geachte laatste moment is waarop de rapportage voor de rentekorting binnen het systeem van het ECB Besluit nog kan worden ingediend en dat het ECB-tijdschema “op elkaar afgestemde en met elkaar samenhangende termijn ter uitvoering van het ECB Besluit” bevat. Zoals gezegd, was de naleving van de termijnen noodzakelijk voor de beoordeling van de NCB van de rapportages en liquiditeit, waarop de deelnemers hun doorleengedrag afstemmen, en die van belang zijn voor de liquiditeit binnen het bankensysteem en de monitoring van de werking van het bankensysteem. Daarbij speelde volgens het hof ook mee dat art. 7 lid 1 sub d onder (ii) ECB Besluit bijdraagt aan een gelijk speelveld met gelijke concurrentieverhoudingen. In dit oordeel ligt besloten dat het hof van oordeel was dat het maken van uitzonderingen (zoals het toekennen van een boete of het bieden van een aanvullende termijn) de doelstelling van het op peil houden van de reële economie zou ondergraven. Het onderdeel faalt.

5.97

Onderdeel 2.15 klaagt dat het bestreden oordeel (rov. 4.14) innerlijk tegenstrijdig is. De motivering van het hof dat de tijdige kennisgeving van de toepasselijke rentevoet door de NCB’s van belang is voor de verwezenlijking van de doelstelling van het ECB Besluit (het op peil houden van de reële economie door de TLTRO-III-gelden onder gunstige voorwaarden door te lenen) is in tegenspraak met zichzelf, omdat deze kennisgeving achteraf geen invloed kan hebben op het daarvóór vertoonde doorleengedrag (en dus niet op de verwezenlijking van doelstelling van het ECB Besluit).

5.98

Het onderdeel faalt in het verlengde van onderdeel 2.11, in samenhang met onderdeel 2.8.

5.99

Onderdeel 2.16 klaagt dat het oordeel in rov. 4.14 onjuist, althans onbegrijpelijk is, omdat het hof niet concreet maakt waarom een beperkte overschrijding van de termijn zo problematisch zou zijn dat algeheel verlies van het recht op rentekorting noodzakelijk zou zijn, een minder verstrekkende sanctie niet zou volstaan en de ECB hier geen kennelijk onjuiste afweging heeft gemaakt. In dat verband heeft BNG aangevoerd dat de rapportage maar één A4 besloeg en de ingevulde gegevens reeds door de accountant waren gecontroleerd. DNB controleerde de inhoud van het formulier niet en hoefde slechts (ten aanzien van achttien banken) te beoordelen of de drempelwaarden voor de rentekorting waren gehaald. Niet is gebleken in wat voor concrete problemen een overschrijding van de rapportagetermijn zou opleveren voor de goede werking van het ECB Besluit.

5.100 Zoals gezegd en zoals het hof terecht tot uitgangspunt neemt in rov. 4.14, hield de evenredigheidstoetsing in of de ECB met art. 7 lid 1 sub d onder (ii) ECB Besluit een kennelijk onjuiste beoordeling heeft gemaakt. Onderdeel van de toetsingsmaatstaf was aldus niet wat de concrete nadelige gevolgen van de maatregel waren voor een individueel geval. Het hof heeft dus niet hoeven onderzoeken wat voor concrete problemen voor BNG en DNB een overschrijding van de rapportagetermijn zou opleveren. In dat kader is niet relevant dat het rapportageformulier slechts één A4 besloeg en de ingevulde gegevens reeds door de accountant waren gecontroleerd. Bovendien is de beslissing van het hof begrijpelijk in het licht van de stellingen van DNB, die er op neer komen dat het belang van tijdige nakoming van de rapportagetermijnen niet alleen gevolgen hadden voor (een beperkt aantal) Nederlandse banken, maar voor een groot aantal banken in de Eurozone. Voor zover wordt geklaagd dat niet is gebleken wat voor concrete problemen een overschrijding van de rapportagetermijn zou opleveren voor de goede werking van het ECB Besluit, miskent het onderdeel dat uit rov. 4.13 wel degelijk volgt welke gevolgen het maken van een uitzondering op de termijnen uit het ECB-tijdschema heeft (namelijk: gevolgen voor het overall-niveau van de liquiditeit, de monitoring van het TLTRO-III systeem en het ontstaan van een ongelijk speelveld). Voor het overige faalt de klacht in het voetspoor van de voorgaande klachten.

Is art. 7 lid 1 aanhef en onder d sub (ii) ECB Besluit onevenredig in strikte zin?

5.101 Onderdeel 2.17 is gericht tegen rov. 4.15, waar het hof ten overvloede overweegt dat het hof het eens is met het oordeel van de rechtbank dat de door art. 7 lid 1 sub d onder (ii) ECB Besluit in dit geval bij BNG veroorzaakte nadelen (in het concrete geval) niet onevenredig zijn aan het met deze maatregel nagestreefde doel.

5.102 Het onderdeel klaagt dat dit oordeel onjuist en/of onbegrijpelijk is. Volgens het middel wordt het oordeel reeds aangetast indien (een van) de klacht(en) van subonderdelen 2.2-2.4 doel treft. Daartoe wordt aangevoerd dat, als niet langer tot uitgangspunt kan worden genomen dat art. 7 lid 1 aanhef en d sub (ii) ECB Besluit geen sanctie is, indringender dient te worden getoetst of sprake is van een schending van het evenredigheidsbeginsel in dit concrete geval, dan het hof in rov. 4.15 heeft gedaan.

5.103 Onderdeel 2.18 richt verschillende rechts- en motiveringsklachten tegen rov. 4.15 van het bestreden arrest. Het onderdeel bevat zeven subonderdelen (2.18.1-2.18.7).

5.104 Subonderdeel 2.18.1 klaagt dat het hof miskent dat het gevolg van art. 7 lid 1 sub d onder (ii) ECB Besluit in dit geval, bestaande uit een schadepost van € 56.791.667, onevenredig is met het met deze maatregel nagestreefde doel, te weten de ondersteuning van de reële economie door de beschikbaar van kredietverlening voor het midden- en kleinbedrijf en huishoudens op peil te houden, zoals het hof in rov. 4.13 heeft vastgesteld.

5.105 Subonderdelen 2.18.2-2.18.7 (zie ook de procesinleiding, p. 17-21) klagen – kort gezegd – dat het hof niet heeft gerespondeerd op verschillende stellingen.

5.106 Onderdeel 2.17 en subonderdeel 2.18.1-2.18.7 lenen zich voor gezamenlijke behandeling.

5.107 De onderdelen zijn gericht tegen een overweging ten overvloede en missen om die reden belang. Verder bouwt onderdeel 2.17 voort op onderdelen 2.2-2.4. Omdat die onderdelen geen doel treffen, faalt ook onderdeel 2.17.

Slotsom

5.108 De slotsom is dat alle (sub)onderdelen van het middel falen.

6 Conclusie

De conclusie strekt tot verwerping van het cassatieberoep.

De Procureur-Generaal bij de

Hoge Raad der Nederlanden

A-G

Zie het bestreden arrest van hof Amsterdam van 27 mei 2025, ECLI:NL:GHAMS:2025:1393, rov. 3.1 e.v. Besluit 2019/1311 van de ECB van 22 juli 2019 betreffende een derde reeks gerichte langerlopende herfinancieringstransacties, PB L 2014 van 2.8.2019, blz. 100, nadien diverse keren is gewijzigd. De geconsolideerde tekst is overgelegd door DNB als productie 7 bij memorie van antwoord. Zoals gedefinieerd in art. 1, punt 1, ECB Besluit. Zie art. 1, punt 20, ECB Besluit. PB van 4.5.2021, L 161, blz. 1. Rb. Amsterdam 31 mei 2023, zaaknummer / rolnummer: C/13/721024 / HA ZA 22-594, JOR 2024/67, m.nt. R. Theissen. Hof Amsterdam 27 mei 2025, ECLI:NL:GHAMS:2025:1393, JOR 2025/238, m.nt. E.P.M. Joosen. De situatie lijkt op subsidievoorwaarden. Ook die worden eenzijdig vastgesteld in een publiekrechtelijke maatregel van algemene strekking. Zij worden vervolgens in veel gevallen ‘doorgelegd’ in een subsidieovereenkomst met partijen aan wie subsidie wordt toegekend. Die zijn dan aan de subsidievoorwaarden gebonden. Zie de ‘typology’ in: D. Samiento, The Law of the European Union, Oxford, Hart – 2026, p. 220 e.v. Zie B. de Witte & B. Smulders, in P.J. Kuijper e.a. (red.): The Law of the European Union, Alphen a/d Rijn: Kluwer Law International – 2018, p. 212. Zie ook D. Samiento, The Law of the European Union, Oxford, Hart – 2026, p. 227/228. Zie ook de repliek van BNG, onder 4 en voetnoot 12. Die voetnoot ziet op de toezichthoudende taken van de ECB en niet op haar monetaire taken, maar voor beide geldt dat algemene besluiten primair een interne verbindende werking hebben. D. Samiento, The Law of the European Union, Oxford, Hart – 2026, p. 228. Onder verwijzing naar D. Gallo, Direct effect in EU Law, Oxford University Press 2025, p. 72. Zie Besluit (EU) 2019/311 van 22 juli 2019 (PB L 204/100 van 2.8.2019). De aanhef van dat besluit verwijst naar de (materiële) rechtsgrondslag (art. 129 lid 2 VWEU) en naar enkele bepalingen uit de statuten van het ESCB, waaronder art. 12.1. Richtsnoer (EU) 2015/510 van de Europese Centrale Bank van 19 december 2014 betreffende de tenuitvoerlegging van het monetair beleidskader van het Eurosysteem (herschikking), PB L 91/3 van 2 april 2015. Zie over de verschillende functies en de daarmee samenhangende toetsingsintensiteit van het Unierechtelijke evenredigheidsbeginsel: T.T. Tridimas, ‘The Principle of Proportionality’, in: R. Schütze & T.T. Tridimas, Oxford Principles of European Union Law, Oxford University Press 2018 (een nieuwe druk is aangekondigd voor 1 december 2026), p. 244-245; T.T. Tridimas, The General Principles of EU Law (Second edition), Oxford University Press 2006, p. 137-138. Zie eerder mijn conclusie, ECLI:NL:PHR:2024:377, onder 4.91-92, bij: HR 12 juli 2024, ECLI:NL:HR:2024:1061, NJ 2024/308 m.nt. L.A.D. Keus, M en R 2024/103 m.nt. B. Arentz, JBPr 2025/2 m.nt. N.E. Groeneveld-Tijssens & N.D. Niederer. Protocol betreffende de toepassing van de beginselen van subsidiariteit en evenredigheid, Trb. 2008/11. Zie over deze drie stappen: T.T. Tridimas, The General Principles of EU Law (Second edition), Oxford University Press 2006, p. 139. In de literatuur wordt soms nog een vierde stap genoemd, namelijk het vereiste dat de bestreden bepaling of het besluit een legitiem doel dient. Zie bijvoorbeeld: I.V. Aronstein, ‘The Principle of Proportionality in Legal Relationships between Private Parties: its Versatility and its Bottlenecks’, in: A.S. Hartkamp e.a., The Influence of EU Law on National Private Law, Vol. I, General Part (Onderneming en Recht nr. 81-I), Deventer: Kluwer 2014/I.A.10.2.1. Het HvJEU maakt niet altijd nauwkeurig onderscheid tussen deze drie stappen. Zie: T.T. Tridimas, ‘The Principle of Proportionality’, in: R. Schütze & T.T. Tridimas (red.), Oxford Principles of European Union Law, Oxford University Press 2018, p. 247. HvJEG 13 november 1990, C-331/88, ECLI:EU:C:1990:391 (Fedesa), punt 13. Zie met betrekking tot de laatste stap bijvoorbeeld: HvJEU 8 juni 2010, C-58/08, ECLI:EU:C:2010:321 (Vodafone), punt 53; HvJEU 17 oktober 2013, C-203/12, ECLI:EU:C:2013:664 (Billerud Karlsborg), punt 35; HvJEU 4 mei 2016, C-358/14, ECLI:EU:C:2016:323 (Polen/Parlement en Raad), punt 97-98; HvJEU 3 december 2019, C-482/17, ECLI:EU:C:2019:1035 (Tsjechische Republiek/Parlement en Raad), punt 79. Concl. A-G H. Saugmandsgaard Øe van 19 juli 2016, ECLI:EU:C:2016:572, onder 248, voor: HvJEU 21 december 2016, ECLI:EU:C:2016:970, C-203/15 en C-698/15 (Tele2 Sverige e.a.). P. Craig & G. De Búrca, EU Law: Texts, Cases & Materials (achtste druk), Oxford University Press 2024, p. 582 e.v. HvJEG 13 november 1990, C-331/88, ECLI:EU:C:1990:391 (Fedesa). Zie ook onder meer: HvJEG 17 januari 2008, C-37/06, ECLI:EU:C:2008:18 (Viamex); HvJEU 17 oktober 2013, C-203/12, ECLI:EU:C:2013:664 (Billerud Karlsborg), punt 35. Zie hierover ook: P. Craig & G. De Búrca, EU Law: Texts, Cases & Materials (achtste druk), Oxford University Press 2018, p. 251; T.T. Tridimas, ‘The Principle of Proportionality’, in: R. Schütze & T.T. Tridimas (red.), Oxford Principles of European Union Law, Oxford University Press 2018, p. 251; T.T. Tridimas, The General Principles of EU Law (Second edition), Oxford University Press 2006, p. 137-138, 143; J. Bast & K. Wetz, ‘System of Competences’, in: P.J. Kuijper e.a. (red.), The Law of the European Union, Wolters Kluwer 2018, p. 84. T.T. Tridimas, ‘The Principle of Proportionality’, in: R. Schütze & T.T. Tridimas (red.), Oxford Principles of European Union Law, Oxford University Press 2018, p. 251. HvJEU 11 december 2018, C-493/17, ECLI:EU:C:2018:1000 (Weiss), punt 73; HvJEU 16 juni 2015, C-62/14, ECLI:EU:C:2015:400 (Gauweiler), punt 68 en 75. HvJEU 11 december 2018, C-493/17, ECLI:EU:C:2018:1000 (Weiss), punt 24, 78, 91, 93; HvJEU 16 juni 2015, C-62/14, ECLI:EU:C:2015:400 (Gauweiler), punt 74, 81, 91. Zie hierover ook: W. Bovenschen, C. Oudhuis & A. van Toor, ‘De ECB in crisistijd: juridische aandachtspunten bij onconventionele maatregelen’, AA20210692, p. 700; E.P.M. Joosen, Proportionaliteit in het Europese financieel toezichtrecht (ZIFO nr. 28) (oratie VU Amsterdam), Deventer: Kluwer 2019/4.6. Buiten beschouwing blijven hier civielrechtelijke remedies in geval van schending van bepalingen uit Europese richtlijnen op het gebied van het consumentenrecht, zoals Richtlijn 93/13/EEG betreffende oneerlijke bedingen in consumentenovereenkomsten. Ook daar kan het Unierechtelijke evenredigheidsbeginsel grenzen stellen aan de aan de verkoper op te leggen sancties. Zie HR 4 oktober 2024, ECLI:NL:HR:2024:1355, NJ 2025/87, m.nt. M.B.M. Loos (Bol.com), rov. 4.8.7. T.T. Trimidas, The General Principles of EU Law (Second edition), Oxford University Press 2006, p. 156. P. Craig & G. De Búrca, EU Law: Texts, Cases & Materials (achtste druk), Oxford University Press 2024, p. 586; vgl. T.T. Tridimas, The General Principles of EU Law (Second edition), Oxford University Press 2006, p. 156. Zo ook: Concl. R.J.G.M. Widdershoven en P.J. Wattel, ECLI:NL:RVS:2021:1468, NLF 2021/1687 m.nt. D. Barmentlo, NTFR 2021/2588, m.nt. W.E. Nent-Vroomen, onder 7.3.3. Concl. R.J.G.M. Widdershoven en P.J. Wattel, ECLI:NL:RVS:2021:1468, NLF 2021/1687, m.nt. D. Barmentlo, NTFR 2021/2588 m.nt. W.E. Nent-Vroomen, onder 7.3.3. HvJEG 5 juni 2008, C-534/06, ECLI:EU:C:2008:319 (Industria Lavorazione Carni Ovine), punt 26; HvJEG 24 september 1985, C-181/84, ECLI:EU:C:1985:359 (Man (Sugar)/IBAP), punt 20; HvJEG 27 november 1986, C-21/85, ECLI:EU:C:1986:449 (Maas), punt 15. Zo ook: T.T. Tridimas, The General Principles of EU Law (Second edition), Oxford University Press 2006, p. 158. Zie ook: Concl. A-G Poiares Maduro, C-171/03, ECLI:EU:C:2004:341, punt 39, bij: HvJEG 11 november 2004, C-171/03, ECLI:EU:C:2004:714 (Toeters en Verberk). Annotatie R.J.G.M. Widdershoven, AB 2005, 66, onder 5, bij: HvJEG 11 november 2004, C-171/03, ECLI:EU:C:2004:714 (Toeters en Verberk). Concl. A-G Poares Maduro, C-171/03, ECLI:EU:C:2004:341, punt 39-40. Daarnaast wordt in de literatuur nog twee categorieën genoemd, waarin het gaat om de evenredigheid van sancties: 1) de evenredigheid van sancties opgelegd door de Commissie in het kader van het mededingingsrecht; 2) de evenredigheid van door de lidstaten vastgestelde sancties op niet-naleving van een bepaling uit een verordening of richtlijn, waarin is opgenomen dat de lidstaten ‘alle noodzakelijke maatregelen moeten nemen.’ Zie bijvoorbeeld: J.E. van den Brink, L. Hillary, S. Prechal & M. van Zanten, 'Rechtsbeginselen en fundamentele rechten', in: S. Prechal e.a. (red.), Inleiding tot het Europees bestuursrecht, Nijmegen: Ars Aequi Libri, p. 203 e.v.; HvJEU 27 maart 2014, C-565/12, ECLI:EU:C:2014:190 (LCL Le Crédit Lyonnais); HvJEU 9 november 2016, C-42/15, ECLI:EU:C:2016:842 (Home Credit Slovakia); HvJEU 9 september 2021, C-33/20, ECLI:EU:C:2021:736 (VK/Volkswagen Bank); HvJ EU 11 januari 2024, C-755/22, ECLI:EU:C:2024:10 (Nárokuj). Deze categorieën zijn echter dusdanig anders dan het voorliggende geschil, dat ik deze buiten beschouwing laat. De eerste categorie is namelijk een voorbeeld van ‘directe handhaving of sanctionering’ door een EU-instelling van het Unierecht. Zie hierover ook: A.J.C. de Moor-van Vugt, Maten en gewichten: het evenredigheidsbeginsel in Europees perspectief (diss.), Zwolle: W.E.J. Tjeenk Willink 1995, p. 76. Verder verschilt het voorliggende geval van de derde categorie, omdat het hier niet gaat om een nationaalrechtelijke sanctie, maar om een Unierechtelijke sanctie. Zie over de waarborg als sanctie op het terrein van het gemeenschappelijk landbouwbeleid: R. Barents, The Agricultural Law of the EU (European Monographs, nr. 9), Alphen aan den Rijn: Wolters Kluwer 2022, p. 327, 330 e.v. HvJEG 20 februari 1979, C-122/78, ECLI:EU:C:1979:43 (Buitoni/FORMA). HvJEG 21 juni 1979, C-240/78, ECLI:EU:C:1979:160 (Atalanta). HvJEG 21 juni 1979, C-240/78, ECLI:EU:C:1979:160 (Atalanta), punt 15. HvJEG 24 september 1985, C-181/84, ECLI:EU:C:1985:359 (Man (Sugar)/IBAP). HvJEG 27 november 1986, C-21/85, ECLI:EU:C:1986:449 (Maas), punt 15. HvJEG 21 januari 1992, C-319/90, ECLI:EU:C:1992:28 (Pressler), punt 11. HvJEG 22 januari 1986, C-266/84, ECLI:EU:C:1986:23 (Denkavit/FORMA). R. Barents, The Agricultural Law of the EU (European Monographs, nr. 9), Alphen aan den Rijn: Wolters Kluwer 2022, p. 22; A.J.C. de Moor-van Vugt, Maten en gewichten: het evenredigheidsbeginsel in Europees perspectief (diss.), Zwolle: W.E.J. Tjeenk Willink 1995, p. 136-137. HvJEG 11 november 2004, C-171/03, ECLI:EU:C:2004:714 (Toeters en Verberk). HvJEG 24 mei 2007, C-45/05, ECLI:EU:C:2007:296 (Maatschap Schonewille-Prins). Art. 21 Verordening nr. 1254/1999 (niet meer in werking). Art. 7 lid 1, tweede streepje, Verordening (EG) nr. 1760/2000 van het Europees Parlement en de Raad van 17 2000 tot vaststelling van een identificatie- en registratieregeling voor runderen en inzake de etikettering van rundvlees en rundvleesproducten en tot intrekking van Verordening (EG) nr. 820/97 van de Raad, PB L 204. HvJEU 29 februari 2024, C-437/22, ECLI:EU:C:2024:176 (Eesti Vabariik), punt 56; Gerecht EU 4 september 2015, T-245/13, ECLI:EU:T:2015:595 (Verenigd Koninkrijk/Commissie), punt 105; HvJEU 13 december 2012, C-670/11, ECLI:EU:C:2012:807 (FranceAgriMer), punt 64; HvJEU 24 mei 2012, C-188/11, ECLI:EU:C:2012:312 (Hehenberger), punt 37. Procesinleiding, p. 8, voetnoot 2. Anders: schriftelijke toelichting zijdens BNG, onder 117 e.v., waar wordt betoogd dat het in Denkavit/FORMA en Toeters en Verberk weliswaar ging om een termijn waaraan direct het gevolg van verval van recht was verbonden. In het ECB Besluit zou de ontzegging van de rentekorting echter niet direct in verband worden gebracht met de aanvraag ervan als bedoeld in art. 6 lid 3 bis ECB Besluit. Zie ook: schriftelijke dupliek zijdens DNB, onder 3.6, p. 10. Zo ook: schriftelijke toelichting zijdens DNB, onder 4.2.2-4.2.3. Met de term ‘evenrediger’ is vermoedelijk geprobeerd de suggestie te vermijden dat de voordien bestaande regeling niet evenredig was. Die regeling was volgens de ECB kennelijk al evenredig, maar het werd wenselijk gevonden die nog ‘evenrediger’ te maken. Vgl. ook de schriftelijke toelichting zijdens DNB, onder 4.3.20. Verordening (EG) nr. 2532/98 van de Raad van 23 november 1998 met betrekking tot de bevoegdheid van de ECB om sancties op te leggen, PB 1998, L 318. Het middel verwijst naar de memorie van grieven zijdens BNG, nr. 94 en 127. Zie ook schriftelijke toelichting DNB, onder 4.1.6. Memorie van grieven zijdens BNG, nr. 103, 107, 123-124. Onder verwijzing naar memorie van grieven zijdens BNG, nr. 125. Volgens het middel zou de kennisgeving van de toepasselijke rentevoet door DNB aan dit leningbeleid niets meer veranderen. Het middel verwijst naar de inleidende dagvaarding, nr. 137. Het middel verwijst naar de memorie van grieven, nr. 123. HvJEG 22 oktober 1987, C-314/85, ECLI:EU:C:1987:452 (Foto-Frost), punt 14-15. Zie ook HvJEG 21 maart 2000, C-6/99, ECLI:EU:C:2000:148 (Greenpeace France), punt 54 en HvJEG 10 januari 2006, C-344/04, ECLI:EU:C:2006:10 (IATA), punt 27. Repliek, onder 17 en (duidelijker) onder 32. Schriftelijke toelichting zijdens BNG, punt 169, 170. Zo wordt verwezen naar verwezen naar de memorie van grieven, nr. 125, waarin volgens BNG zou zijn opgenomen dat BNG heeft gesteld dat het exacte tijdstip van kennisgeving van de rentevoet evenmin beslissende invloed had op het prospectieve leningbeleid van BNG zelf en op beslissingen over eventuele vervroegde aflossing. In dit randnummer is echter alleen het volgende opgenomen: “Wat gaat er dan fundamenteel fout met de werking van dit systeem als één deelnemer die in aanmerking wil komen voor de meest gunstige rente abusievelijk 10 dagen later rapporteert? Volgens BNG Bank gaat er dan helemaal niets fout, en ondervindt ook niemand enig nadeel van een iets verlate rapportage.” Bijvoorbeeld: memorie van antwoord zijdens DNB, nr. 2.4.18, p. 18: “BNG miskent verder dat de (tijdige) mededeling van die rentepercentages ook nodig is om TLTRO-deelnemers in staat te stellen hun leningenbeleid prospectief vorm te geven, beslissingen te nemen over vroegtijdige aflossingen, etcetera, alsmede dat die commerciële beslissingen van de TLTRO-deelnemers op hun beurt weer bepalend zijn voor het overall-niveau van de liquiditeit binnen het bankensysteem. (…).” Zie ook de conclusie van antwoord nr. 3.14: “(…) Indien DNB voor BNG een uitzondering zou maken zou sprake zijn van een ongelijke behandeling van deelnemende banken, tenzij alle banken die in een vergelijkbare situatie zouden verkeren ook voor een uitzondering in aanmerking konden komen. Dat geldt niet alleen voor Nederlandse banken die in een vergelijkbare situatie verkeren, maar ook voor banken in andere lidstaten, die hun NCB mogelijk ook om een uitzondering hebben verzocht, maar waarop direct afwijzend is gereageerd. Dit illustreert de praktische onmogelijkheden binnen het Eurosysteem om bij de uitvoering van monetaire instrumenten op nationaal niveau individuele uitzonderingen te maken, zonder de belangrijke doelstellingen van het Eurosysteem, namelijk het zorgen voor een gelijk speelveld en de gelijke behandeling van alle onder toezicht staande instellingen, te ondergraven. Dat zou eveneens ten koste gaan van de gemeenschappelijkheid van het monetair beleid, hetgeen een belangrijke op zichzelf staande doelstelling is van het economisch en monetair beleid van de Europese Unie op basis van artikel 119 lid 2 VWEU dat voorschrijft dat sprake moet zijn van “één” beleid.” Zie ook conclusie van antwoord, nr. 6.5.8-6.5. 10 en memorie van antwoord, nr. 2.4.18. Memorie van antwoord, nr. 2.2.6. Er wordt verwezen naar memorie van grieven, nr. 103. Er wordt verwezen naar memorie van grieven, nr. 106; inleidende dagvaarding, nr. 33-38 en 132-134. Pleitnota eerste aanleg, onder 3.2, 4.5; pleitnota in hoger beroep, onder 4.25. Er wordt verwezen naar memorie van grieven, nr. 103, 107, 116, 121, 123, 124, 125, 127-128; inleidende dagvaarding, nr. 137 en 155; spreekaantekeningen zijdens BNG d.d. 17 april 2023, nr. 2.7.