Strafrecht overig

Conclusie AG. Veroordeling moeder wegens mishandeling van haar kind, art. 300 en 304 lid 1 onder 1 Sr…

Parket bij de Hoge Raad, 27 oktober 2026

Zaakgegevens

Op 27 oktober 2026 heeft het Parket bij de Hoge Raad een conclusie genomen in een zaak over strafrecht.

Instantie
Parket bij de Hoge Raad
Datum uitspraak
27 oktober 2026
Datum publicatie
26 oktober 2026
Zaaknummer
25/00065
ECLI
ECLI:NL:PHR:2026:1038
E-mail
Inhoud van deze uitspraak

Samenvatting

Conclusie AG. Veroordeling moeder wegens mishandeling van haar kind, art. 300 en 304 lid 1 onder 1 Sr. Ondervragingsrecht art. 6 lid 3 onder d EVRM. Middelen klagen over schending van het ondervragingsrecht van de moeder als getuige en het door het hof niet compenseren van de inbreuk daarop. Binnen het beschermingsbereik van art. 6 lid 3 onder d EVRM moet elke getuige wiens verklaring aan een veroordeling ten grondslag wordt gelegd of kan worden gelegd worden aangemerkt als een getuige à charge. Dat is het geval als het getuigenverzoek wordt gedaan om bij een beroep op noodweer aan te vechten wat die getuige over de aan het delict voorafgaande toedracht heeft verklaard; de verwerping van dat beroep op noodweer berust dan (mede) op deze verklaring. Het oordeel van het hof dat de verdediging “volop in de gelegenheid geweest” is “vragen te stellen die ook door de getuige zijn beantwoord” is feitelijk en niet onbegrijpelijk. Nu geen inbreuk was gemaakt op het ondervragingsrecht was het ook niet nodig het stappenplan te volgen. Strekt tot verwerping (art. 81 lid 1 RO).

Conclusie

PROCUREUR-GENERAAL

BIJ DE

HOGE RAAD DER NEDERLANDEN

Nummer25/00065

Zitting 27 oktober 2026

CONCLUSIE

D.J.C. Aben

In de zaak

[verdachte] ,

geboren in [geboorteplaats] op [geboortedatum] 1977,

hierna: de verdachte

Inleiding

1. De verdachte is bij arrest van 30 december 2024 (parketnummer 21-005360-22) door het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden, zittingsplaats Arnhem, wegens "mishandeling, begaan tegen zijn kind" veroordeeld tot een taakstraf van veertig uren, indien niet naar behoren verricht te vervangen door twintig dagen hechtenis, geheel voorwaardelijk met een proeftijd van twee jaren.

2. Het cassatieberoep is ingesteld namens de verdachte. M. Berndsen, advocaat in Amsterdam, heeft twee middelen van cassatie voorgesteld.

De zaak

3. De verdachte is veroordeeld wegens het mishandelen van haar dochter, namelijk door die dochter, [benadeelde] , in haar been en arm te bijten en aan haar haren te trekken. De verdachte heeft het bijten en aan de haren trekken bekend en zich beroepen op noodweer. Onbetwist is verder dat de dochter kort voor de mishandeling in de woning van de verdachte was gearriveerd en dat de verdachte en haar dochter aldaar op de bank zaten, terwijl in de woonkamer enkele tanks met lachgas lagen. Over wat vervolgens is gebeurd lopen de meningen uiteen. In de versie van de verdachte heeft haar dochter geweigerd een tank met lachgas aan haar te geven, en heeft de verdachte vervolgens geprobeerd om voor haar dochter langs op de bank een tank met lachgas te pakken. Op dat moment zou de dochter haar op haar been hebben getrapt waarna de verdachte haar dochter aan de haren heeft getrokken en heeft gebeten. Het hof is uitgegaan van de versie van de dochter, die erop neerkomt dat de moeder met het geweld is begonnen toen de dochter haar ervan weerhield nogmaals lachgas te inhaleren. Het hof heeft het beroep op noodweer verworpen.

4. In cassatie gaat het om de uitoefening van het recht om de dochter als getuige te ondervragen. Tijdens de behandeling van de zaak in eerste aanleg is de dochter door de rechter-commissaris als getuige gehoord in het bijzijn van haar vader. De raadsman van de verdachte, N.R. Coffi, heeft toen aan de getuige vragen gesteld die de getuige heeft beantwoord. Op enig moment is het verhoor onderbroken en uiteindelijk beëindigd. Naar het oordeel van het hof is het verhoor beëindigd “door de wijze waarop de raadsman zijn ondervragingsrecht heeft uitgeoefend.” In hoger beroep heeft de raadsman verzocht de getuige opnieuw te horen. Het hof heeft dit verzoek afgewezen.

De cassatiemiddelen

5. Het eerste middel bevat de klacht dat de verdachte de getuige (de dochter) niet effectief heeft kunnen ondervragen, en het tweede middel dat de verdachte daardoor geen eerlijk proces heeft gehad.

De relevante delen van de processtukken

6. Het hof heeft ten laste van de verdachte bewezen verklaard dat:

“zij op 16 mei 2022 te [plaats 1] haar kind [benadeelde] heeft mishandeld door

- die [benadeelde] te trekken aan de haren en

- die [benadeelde] te bijten in de hand en het been”.

7. De bewezenverklaring berust op de volgende bewijsmiddelen:

“1. Het proces-verbaal van aangifte (pagina’s 3-5 van het politiedossier), voor zover inhoudende als verklaring van aangeefster [benadeelde] :

Op 16 mei 2022 kreeg ik WhatsApp-berichtjes van mijn zusje [betrokkene 1] . Ik was op dat moment in [plaats 2] . Mijn zusje woont bij onze moeder [verdachte] op [a-straat 1] te [plaats 1] . Mijn zusje vroeg of ik naar huis kon komen omdat mijn moeder lachgas aan het gebruiken was en zij bang was. Ik ben naar de woning in [plaats 1] gegaan.

Daar zag ik mijn moeder in de woonkamer op de bank zitten. Ik heb de fles lachgas van haar afgepakt. Hierop pakte zij mijn haar vast en trok er aan. Zij liet niet los. Ik heb toen mijn beide benen op haar schouders gezet, zodat zij mijn haren los zou laten. Zij liet nog steeds niet los. Vervolgens draaide zij haar hoofd en beet in mijn rechterbeen. Toen ik mijn been terugtrok beet zij nogmaals in mijn rechterbeen. Al die tijd heeft zij mijn haren niet losgelaten. Ik stond op en trok haar hoofd naar achteren door aan haar haren te trekken. Daarna beet zij mij in mijn linkerhand.

2. Het proces-verbaal van verhoor verdachte, opgesteld door [verbalisant 1] en [verbalisant 2] (pagina’s 25 tot en met 29), voor zover inhoudende als verklaring van verdachte [verdachte] :

Op 16 mei 2022 heeft mijn dochter een fles lachgas van mij afgepakt. Ik had haar voor mij, ik heb haar haren vastgepakt en eraan getrokken. Zij zat op mij en ik heb haar gebeten. Zij trok haar been terug en ik heb haar nog een keer gebeten. Ondertussen heb ik haar nog steeds vast bij haar haren. Toen zij los kwam heeft zij mij vastgepakt, toen heb ik haar weer gebeten. Ik weet dat ik haar in de benen en hand heb gebeten. We hadden elkaar bij de haren vast.

3. Het proces-verbaal van verhoor van aangeefster als getuige bij de rechter commissaris op 26 oktober 2022, waarin zij als volgt verklaart:

Thuis ben ik gelijk naar de kamer van mijn zusje gegaan om mijn gezicht te laten zien. Ik zei dat ik thuis was en dat zij kon gaan slapen. Zij is ook vrijwel direct in slaap gevallen. Ik ben verder gelopen naar de woonkamer. Ik zag mijn moeder met haar gezicht naar de muur toe zitten. Met een ballon. Ik riep nog ‘Mama mama, hallo, ik ben er’. Maar ik kreeg geen reactie. Ik ging zelfs nog voor haar zitten zodat zij mij zag maar ik kreeg geen reactie. Ik zag de omgeving met allemaal waterflessen. Door lachgas kun je veel dorst krijgen. Ik ben op de hoek van de bank gaan zitten en ondertussen had ik mijn vader geappt dat ik bij mama was maar dat ik morgen met hem moest praten. Ik zat ook in een appgesprek met een jongen die ik op dat moment sprak. Ik appte hem dat ik bij mama was en dat ik het daar zou afwachten. Ik bleef daar voor mijn zusje. Op dat moment ging het heel snel. Ik werd geïrriteerd dat ik geen antwoord van haar kreeg als ik haar riep of zei dat ik er was. Op dat moment heb ik mijn been gelegd op die tankfles, zodat zij niet bij kon vullen en dat ik de aandacht kreeg. Op dat moment werd mijn moeder boos en vond zij dat ik dat niet mocht doen. Zij beet toen in mijn been. Ik begon mij af te zetten tegen haar en duwde haar een paar keer weg maar zij bleef vasthouden in mijn been en trok aan mijn haar. Ik vroeg of dit echt was wat zij wilde en ik heb haar terug aan haar haren getrokken om weg te halen. Dat was het. Ik ben naar de badkamer gerend en heb gelijk de politie gebeld. Ik dacht dit is nu bij mij gebeurd en ik weet niet hoe zij verder kan reageren en mijn zusje van 7 sliep in de kamer ernaast en ik wilde niet dat zij het zag en wist wat er gebeurde. Pas toen de politie kwam heb ik mijn vader gebeld over wat er was gebeurd.”

8. In een bewijsoverweging is het hof ingegaan op het beroep op noodweer:

“Het standpunt van de verdediging

De raadsman heeft zich op het standpunt gesteld dat verdachte een beroep op noodweer toekomt, omdat zij heeft gehandeld uit zelfverdediging. De verklaringen van aangeefster zijn onvoldoende consistent en betrouwbaar. Aannemelijk is dat aangeefster zelf het gevecht begon, door met geweld te beletten dat verdachte weer lachgas zou gebruiken. Dat geweld heeft bestaan uit haren trekken, uit een beenklem en/of uit het met een voet op de borst van verdachte drukken. Verdachte heeft zich tegen dat geweld verweerd. Verdachte dient daarom te worden vrijgesproken.

Het oordeel van het hof

Het hof is van oordeel dat het door verdachte gevoerde verweer strekkende tot vrijspraak van het tenlastegelegde wordt weerlegd door de gebezigde bewijsmiddelen, zoals deze later in de eventueel op te maken aanvulling op dit arrest zullen worden opgenomen. Het hof heeft geen reden om aan de juistheid en betrouwbaarheid van de inhoud van die bewijsmiddelen te twijfelen.

Het hof overweegt in het bijzondere het volgende.

Ingevolge artikel 41, eerste lid, van liet Wetboek van Strafrecht is niet strafbaar hij die een feit begaat, geboden door de noodzakelijke verdediging van eigen of eens anders lijf, eerbaarheid of goed tegen ogenblikkelijke, wederrechtelijke aanranding. De enkele vrees voor zo'n aanranding is onvoldoende. De gestelde aanranding moet in redelijkheid beschouwd zodanig bedreigend zijn voor de verdachte dat deze kan worden aangemerkt als een ogenblikkelijke aanranding in de zin van art. 41 van het Wetboek van Strafrecht.

Het hof stelt vast dat de verklaringen van verdachte en haar dochter voor een groot deel overeenkomen, maar uiteenlopen over (de aanleiding voor) de geweldshandelingen die op 16 mei 2022 hebben plaatsgevonden. Verdachte heeft toegegeven dat zij aangeefster heeft gebeten en aan haar haren heeft getrokken. Op basis van de inhoud van hun verklaringen en de bevindingen van de verbalisanten ter plaatse, acht het hof niet aannemelijk geworden dat aangeefster met de geweldshandelingen is gestart. Het hof licht dit als volgt toe.

Aangeefster heeft verklaard dat zij in de avond van 16 mei 2022 WhatsApp-berichtjes kreeg van haar zevenjarige zusje. In deze berichtjes vraagt het zusje aan aangeefster of ze naar huis wil komen, omdat verdachte lachgas gebruikt en het zusje bang is. Hierop is aangeefster naar de woning gegaan. In de woning trof zij verdachte aan in de woonkamer. Naast de bank waarop verdachte zat, stonden meerdere lachgasflessen. Aangeefster probeerde contact met verdachte te krijgen, maar dat lukte niet. Naar eigen zeggen blokkeerde aangeefster vervolgens de toegang van verdachte naar het lachgas waardoor verdachte boos werd en aan haar haren begon te trekken en haar ook gebeten heeft. Uiteindelijk heeft aangeefster in de badkamer de politie gebeld.

De verklaring van aangeefster wordt ondersteund door WhatsApp-berichtjes tussen haarzelf en haar zusje en de bevindingen van de verbalisanten die ter plaatse kwamen nadat aangeefster de politie had gebeld. Uit het proces-verbaal van de verbalisanten ter plaatse volgt dat zij aangeefster huilend aantroffen op de galerij bij de woning. In de woning troffen verbalisanten verdachte aan in de woonkamer omringd met ballonen. Ook zagen zij drie tanks met lachgas staan. Verbalisanten zagen dat verdachte geen stabiele indruk maakte en onsamenhangend sprak. Ook wordt de verklaring van aangeefster ondersteund door de verklaring van verdachte ter terechtzitting bij het hof, dat zij aangeefster vroeg of zij nog één laatste keer lachgas mocht inhaleren. Aangeefster stond dat niet toe. Het hof leidt hieruit af dat verdachte op dat moment niet kon beschikken over een lachgastank. Dat past bij de verklaring van aangeefster dat zij het lachgas had afgepakt en daarna het geweld ontstond met als inzet één van de lachgastanks. Aangeefster had derhalve geen geweld nodig om het lachgas af te pakken, verdachte wel om het terug te krijgen.

Tegen het licht van het voorgaande acht het hof de verklaring van verdachte dat aangeefster begon en dat zij zichzelf tegen haar moest verweren en om die reden hard in haar been gebeten heeft en in haar hand en aan haar haren heeft getrokken, ongeloofwaardig. Het hof gaat dan ook uit van de lezing van aangeefster en is van oordeel dat het geweld vanuit verdachte is begonnen.

Een situatie van noodweer is daarmee niet aannemelijk geworden. Dit betekent naar het oordeel van het hof dat wettig en overtuigend bewezen is dat verdachte zich schuldig heeft gemaakt aan de ten laste gelegde mishandeling van aangeefster door haar te bijten en aan de haren te trekken.”

De processuele feiten

9. Nadat de verdachte op 6 december 2022 hoger beroep had laten instellen tegen het vonnis van de politierechter in de rechtbank Midden-Nederland van 6 december 2022, heeft N.R. Coffi in een emailbericht van 27 februari 2023 aan (de strafgriffie van) het hof als onderzoekswens verzocht [benadeelde] nader te horen:

“Onderzoekswens

De verdediging wenst aangeefster nader te horen, omdat het verhoor bij de rechtercommissaris in eerste aanleg halverwege werd afgebroken. De getuige werd nog niet geconfronteerd met (al) haar eigen relevante eerdere stellingen. Ze werd bijvoorbeeld nog niet geconfronteerd met (relevante delen van) de verklaring van haar moeder en ze werd ook nog niet geconfronteerd met de (relevante delen van ) de verklaring van [betrokkene 2] .

De verdediging vond het opvallend en merkwaardig dat de getuige aangaf niet in staat te zijn om verdere vragen te beantwoorden, terwijl zij vervolgens wel uitvoerig een discussie kon voeren over de verslaglegging van het verhoor en daarna ook over de inhoud van haar telefoon. Mede daardoor heeft de verdediging de indruk gekregen dat de getuige heeft getracht om verdere vragen te vermijden, door een emotionele toestand te veinzen, te overdrijven, of in elk geval daarvan dankbaar gebruik te maken. Nu zij de (kennelijk) doorslaggevende belastende getuige is, meent de verdediging dat het strikt noodzakelijk is om het gesprek met haar voort te zetten.”

10. Op de terechtzitting van het hof van 10 oktober 2023 is het onderzoek voor onbepaalde tijd geschorst om de raadsman en advocaat-generaal in de gelegenheid te stellen schriftelijke standpunten uit te wisselen met betrekking tot het verzoek van de verdediging om [benadeelde] opnieuw te horen.

11. In zijn reactie in een e-mailbericht van 14 november 2023 heeft N.R. Coffi aangegeven dat hij nog geheel achter zijn onderzoekswens en de onderbouwing daarvan staat. Aan de onderbouwing heeft hij het volgende toegevoegd:

“In reactie op de visie van de advocaat-generaal, merk ik het volgende op. De verdediging heeft juist geen afstand gedaan en zich steeds op het standpunt gesteld dat het verhoor niet werd afgerond, maar dat het gedeeltelijke verhoor al voldoende zou kunnen zijn voor vrijspraak. Zie pagina 15 van dat verhoor. Voor de goede orde merk ik op dat de laatste vraag op pagina 15 aan de getuige was gericht, niet aan de raadsman!

De koers van de verdediging kan slechts worden geduid als een aan de getuige geboden genadige gelegenheid om verder gezichtsverlies te vermijden. Het is immers duidelijk dat de getuige na enkele kritische vragen al tegenstrijdige verklaring begint te geven en dat zij (p.11) de eerste gelegenheid die de rechter-commissaris haar biedt, met beide handen aangrijpt om zich aan het verhoor te onttrekken. De verdediging wenst het verhoor voort te zetten, omdat zij verwacht dat het verhaal van de getuige nog onsamenhangender en tegenstrijdiger zal worden en dat uiteindelijk zal blijken dat het als volstrekt ongeloofwaardig terzijde behoort te worden geschoven. Of wellicht zal zij uiteindelijk toegeven dat ze heeft gelogen om aandacht. Dit gezichtsverlies is haar vooralsnog bespaard gebleven.

De advocaat-generaal vraagt verder welke vragen er dan nog gesteld moeten worden. Het betreft vragen die uiteindelijk allemaal neerkomen op: wat is er nou echt gebeurd. Wat is de waarheid? De getuige heeft de kans gehad om een verhaal te vertellen en de verdediging wenst dat verhaal mede door confrontaties te toetsen en de getuige daarover kritisch aan de tand te voeten. Zodra het de getuige echter te heet onder de voeten werd, is de verdediging de effectieve gelegenheid daartoe door de gang van zaken ontnomen. De rechter-commissaris heeft het ontwijkende gedrag ruimhartig gefaciliteerd.

De advocaat-generaal bekommert zich ten slotte om de kwetsbaarheid van de getuige. Die getuige is echter prima in staat om vragen te beantwoorden. Hoewel zij kennelijk niet graag ingaat op kritische vragen, kan zij blijkens het proces-verbaal vervolgens prima het woord voeren over bijvoorbeeld de inhoud van haar telefoon (p.16). Het is in beginsel niet onaannemelijk dat zij binnen een aanvaardbare termijn voor een getuigenverhoor zal verschijnen. De verklaringen van deze getuige zullen van doorslaggevend belang zijn in deze strafzaak. Nu de verdachte blijkens art. 6 lid 3 sub d EVRM het recht heeft deze getuige te bevragen, moet worden aangenomen dat mijn cliente door afwijzing (significant) in haar verdediging zou worden geschaad. Gelet op die omstandigheden moet zij in beginsel in staat worden geacht en worden bewogen een nadere verklaring af te leggen. Voor zover daartegen enige bezwaren bestaan, behoort het belang van het horen van deze getuige zwaarder te wegen, nu haar verklaringen een centrale rol spelen bij de bewijsvraag. Desnoods kunnen alternatieve verhoormethodes worden overwogen, speciaal bedoeld voor ‘kwetsbare getuigen’.”

12. Hierop heeft de advocaat-generaal op 20 november 2023 gereageerd met het standpunt dat het verzoek moet worden afgewezen:

“Mr. Coffi heeft op 14 november 2023 een nadere onderbouwing gezonden aan uw hof. Deze nadere onderbouwing maakt dat ik meen dat het verzoek dient te worden afgewezen. De raadsman geeft aan dat de getuige nader dient te worden gehoord zodat onder meer aan de orde kan worden gesteld wat nu de waarheid is en dat vragen kunnen worden gesteld die de betrouwbaarheid van deze getuige raken.

Ik wil nogmaals opmerken dat het gaat om verhaal van de getuige. En dit blijkt al aan de orde te zijn gekomen. Onduidelijk is waarom deze getuige met de verklaringen van verdachte en een andere getuige dient te worden geconfronteerd. Het is aan de rechter om alle verklaringen uit het dossier naast elkaar te leggen en te beoordelen of de verklaring van aangeefster betrouwbaar is en (daarmee mede) of een feit wettig en overtuigend bewezen kan worden.”

13. De poortraadsheer heeft het verzoek om [benadeelde] als getuige te horen afgewezen en daarbij overwogen dat de noodzaak tot het opnieuw horen van de getuige onvoldoende is onderbouwd. Verder heeft de poortraadsheer overwogen dat het verhoor bij de rechter-commissaris pas is afgebroken nadat de getuige al was ondervraagd over haar versie van de gebeurtenissen.

14. Ter terechtzitting van het hof van 16 december 2024 heeft de raadsman verzocht [benadeelde] als getuige te horen tenzij het hof de verdachte zou vrijspreken. Dit voorwaardelijke verzoek is neergelegd in de daar overgelegde pleitnotie, en ter terechtzitting nader toegelicht. Daarop is vervolgens over en weer gereageerd door de advocaat-generaal en de raadsman. Hieronder geef ik de relevante delen van de pleitnota weer en het proces-verbaal van de terechtzitting. Ik begin met de pleitnota omdat het verzoek daarin het meest uitgebreid is onderbouwd, ook al is daaraan ter terechtzitting de vordering van de advocaat-generaal voorafgegaan.

15. De pleitnota houdt het volgende in:

“□ De verdediging herhaalt het verzoek om aangeefster te horen, althans het halverwege gestaakte verhoor (p. 15 getuigenverhoor) voort te zetten, onder verwijzing naar de motivering van dit verzoek in een e-mail van de verdediging van 14 november 2023 om 00.09 uur. Dit verzoek is in zoverre voorwaardelijk, dat het horen achterwege kan blijven, indien cliënte geheel wordt vrijgesproken.

□ Blijkens de aangifte werd aangeefster in haar been gebeten, nadat zij haar moeder met haar benen om haar schouders klemde. Blijkens de aangifte werd aangeefster in haar hand gebeten, nadat zij het hoofd van haar moeder aan de haren naar achteren trok (p.5 procesdossier).

□ Uit het verhoor van cliënte van 17 mei 2022 blijkt niet duidelijk wat er is gebeurd en in welke volgorde. Dit komt onder meer door de sturende vraagstelling. Cliënte geeft in elk geval duidelijk aan dat haar dochter geen nee accepteert en dat zij een tank lachgas afpakte. Zij geeft aan dat haar dochter begon, dat het bijten een reactie was op het feit dat haar dochter bovenop haar zat en dat het haren trekken een reactie was op het feit dat haar dochter haar sloeg (p.28 procesdossier).

□ Tijdens de mondelinge behandeling op 10 augustus 2022 krijgt cliënte de gelegenheid om een vrij verhaal te vertellen en de volgordelijkheid van de gebeurtenissen preciezer te duiden. Zij geeft aan dat haar dochter recalcitrant was en zich wilde laten gelden. Haar dochter wilde voorkomen dat zij lachgas gebruikte. Toen cliënte op haar knieën op de grond onder haar dochter zat en het lachgas wilde pakken, ging haar dochter over tot geweld. Vervolgens heeft cliënte zich hiertegen verweerd (p.2 zittingsp-v).

□ Getuige [betrokkene 2] bevestigt uit eigen waarneming dat aangeefster regelmatig fysiek geweld gebruikt en dat aangeefster daarbij steeds de agressor is.

□ In het verhoor op 26 oktober 2022 vertelt aangeefster dat zij aandacht wilde en wilde dat haar moeder naar haar luisterde. Anders dan aangeefster eerder verklaarde, stelt zij nu dat het gevecht begon toen haar moeder haar plotseling, van uit het niets, in haar been beet. Eerder verklaarde zij immers nog dat deze beet een reactie was op een beenklem.

□ Bij confrontatie met haar eerdere verklaringen geeft aangeefster aan dat deze in strijd waren met de waarheid. Het gaat hier dan in het bijzonder om de aanvankelijke stelling dat de vechtpartij begon doordat cliënte aan het haar van haar dochter trok. Vervolgens slaat aangeefster naar eigen zeggen dicht.

□ Opvallend is dat aangeefster na het dichtslaan wel goed in staat is om mee te discussiëren over de inhoud van haar telefoon en over de verslaglegging. Daaruit heeft de verdediging de indruk gekregen dat aangeefster van de gelegenheid gebruik heeft gemaakt om zich aan een kritisch verhoor te onttrekken.

□ De verdediging meent dat de verklaringen van aangeefster onvoldoenden consistent en betrouwbaar zijn, om er bewijswaarde aan te kunnen toedichten. Met name blijkt uit haar verklaringen niet overtuigend hoe het gevecht begon. Dat het gevecht begon, doordat cliënte plotseling, uit het niets, naar het been van aangeefster dook en daarin beet, is ongeloofwaardig. Veel aannemelijker is de stelling van cliënte dat aangeefster zelf het gevecht begon, door met geweld te beletten dat cliënte weer lachgas zou gebruiken. Dat geweld heeft bestaan uit haren trekken, uit een beenklem en/of uit het met een voet op de borst van cliënte drukken. Cliënte heeft zich tegen dat geweld verweerd. Daarom zijn haar gedragingen niet wederrechtelijk en behoort zij - via de sleutel van noodweer - te worden vrijgesproken.”

16. Het proces-verbaal van de zitting houdt het volgende in:

“De advocaat-generaal voert het woord, leest de vordering voor en legt die aan het hof over:

Ik hecht veel waarde aan de verklaring van verdachte gedaan bij de politie. Alles is begonnen met het trekken aan de haren. De bewijsmiddelen uit het dossier kunnen de bewezenverklaring dragen. Het gaat om een strafbaar feit en een strafbare verdachte. Ik eis een schuldigverklaring zonder oplegging van een straf of maatregel, omdat verdachte onder invloed was van lachgas tijdens het delict, maar inmiddels heeft gewerkt aan haar lachgasverslaving. Ook woont [benadeelde] niet meer bij haar.

De raadsman van de verdachte voert het woord tot verdediging overeenkomstig een overlegde pleitnotitie, die aan dit proces-verbaal is gehecht en waarvan de inhoud als hier ingelast wordt beschouwd. In aanvulling op de pleitnota heeft de raadsman het volgende naar voren gebracht:

Het lachgas hoort geen effect te hebben op de beoordeling van de strafzaak. Het gaat er hier om wat er is gebeurd, met name in welke volgorde. Verdachte herinnert zich nog goed wat er is gebeurd. Zij doet daarom een beroep op noodweer. Het verhoor van de getuige is halverwege afgebroken omdat zij emotioneel was. Vrijspraak is nog steeds mogelijk, daarom wil ik de getuige opnieuw horen. Dit verhoor raakt de kern van de zaak, het is de enige belastende getuige. Een veroordeling in het kader van artikel 9a Wetboek van Strafrecht kan gevolgen hebben voor de verblijfsvergunning van verdachte. [benadeelde] is begonnen met het geweld. Alles was een reactie op haar, ook het haren trekken. De advocaat-generaal geeft een andere betekenis aan het verhoor van de verdachte. U, voorzitter, houdt mij voor dat bij het opnieuw horen van de getuige zal leiden tot opnieuw een aanhouding van de zaak. Het gaat om een voorwaardelijk verzoek, indien uw hof niet tot een vrijspraak komt. Ik verzoek een korte schorsing.

De oudste raadsheer merkt op dat voor het criterium noodweer niet alleen van belang is wie de aanval is begonnen. De oudste raadsheer vraagt de verdachte of het nodig was om haar dochter te bijten. De verdachte antwoordt:

Ik kan mij niet voorstellen dat het op een andere manier kon op dat moment. Ik heb er niet voor gekozen.

De voorzitter onderbreekt het onderzoek zodat verdachte en haar raadsman kunnen overleggen. De voorzitter hervat het onderzoek.

De raadsman merkt op:

Zelfs nu de eis toepassing van artikel 9a Wetboek van Strafrecht is, is het redelijk dat het onderzoek langer duurt om de getuige te horen. Verdachte ziet het verhoor met vertrouwen tegemoet. Verdachte wil haarzelf verdedigen, de weg daarvoor is via de getuige. Indien het hof verdachte vrijspreekt, is het verhoor niet nodig. Ik heb geprobeerd de feiten voor u te ordenen. Verdachte werd aan haar haren getrokken terwijl zij met een voet werd weggeduwd. Zij zat klem en kon [benadeelde] niet op een andere manier bereiken. Er is sprake van een wederrechtelijke, ogenblikkelijke aanranding. De beet was passend om de situatie te beëindigen. De andere beten waren in een strubbeling.

De advocaat-generaal repliceert:

Lachgas levert een onbegrensde houding op. Ik zie geen noodweersituatie. Indien daar wel sprake van zou zijn, is het handelen van verdachte niet proportioneel geweest. Het gaat om een gedraging van moeder richting haar kind en daarbij is gebeten. Ook is het lachgasgebruik wel van belang.

Bij het verzoek tot het horen van de getuige is het noodzaakcriterium van toepassing. De verdediging heeft bij de rechter-commissaris vragen kunnen stellen aan de getuige. Het verhoor is met instemming van de raadsman beëindigd. Verdachte heeft genoeg toegegeven: dat zij verslaafd was aan lachgas, [benadeelde] heeft gebeten en aan haar haren heeft getrokken.

De raadsman dupliceert:

De advocaat-generaal blijft hangen in randzaken. Zoals ik het begrijp trekt de advocaat-generaal conclusies over de inhoud van de zaak op basis van de persoon van de verdachte. Het verhoor is door [benadeelde] beëindigd. Ik heb uitdrukkelijk verzocht om een schorsing, omdat ik nog niet klaar was met het verhoor. Het verhoor was niet afgerond. Dat het noodzaakcriterium van toepassing is maakt verder niet uit. De verdediging heeft het recht tot horen van de aangever. De verdediging heeft nu slechts een half verhoor kunnen uitvoeren. Ik blijf bij mijn verzoek om de getuige te horen, tenzij het hof tot een vrijspraak komt.”

17. Het hof heeft het verzoek afgewezen en daarbij in zijn arrest het volgende overwogen:

“Verzoek verhoor verdediging

Voor het geval het hof tot een veroordeling zou komen, heeft de raadsman een voorwaardelijk verzoek gedaan tot het horen van aangeefster [benadeelde] door de raadsheer-commissaris, omdat zij een voor verdachte belastende verklaring heeft afgelegd. Weliswaar is aangeefster al een keer gehoord bij de rechter-commissaris, maar dit verhoor is volgens de raadsman onvolledig geweest.

Het verzoek dient getoetst te worden aan het noodzakelijkheidscriterium. Het verzoek is immers niet bij appelschriftuur ingediend, maar bij stelbrief van 27 februari 2023. De raadsman van verdachte heeft het verzoek herhaald op 14 november 2023. Het verzoek is vervolgens bij poortraadsheerbeslissing van 13 december 2023 niet op voorhand toegewezen.

Het hof wijst het verzoek af. Aangeefster is op 26 oktober 2022 door de rechter-commissaris in het bijzijn van de raadsman van verdachte gehoord. Dit verhoor is weliswaar afgebroken, maar wat betreft het deel van het verhoor voor het afbreken constateert het hof dat de verklaring van verdachte op essentiële punten overeenkomt met haar eerdere verklaringen. Bovendien is het hof van oordeel dat het verhoor voortijdig is afgebroken door de wijze waarop de raadsman zijn ondervragingsrecht heeft uitgeoefend. Uit het proces-verbaal van het verhoor leidt het hof af dat de raadsman op suggestieve wijze vragen heeft gesteld en zijn mening heeft gegeven over een persoonlijke familiekwestie aan een kwetsbare aangeefster. Dit heeft er, zelfs na opmerkingen van de rechter-commissaris hierover, uiteindelijk toe geleid dat aangeefster niet verder kon met het verhoor. Dit blijkt uit onder meer de volgende passages uit het verhoor:

- Mr. Coffi: Ik geef je dan mijn ongezouten mening. Je zit op de bank, jullie zijn dichter bij elkaar gekomen en de tank staat tussen jullie in. Zij zat aan jouw rechterhand en jij hebt je been op de tank gelegd.

- Ja. mijn ene been.

- Mr. Coffi: En terwijl jullie daar zaten ging je moeder vanuit die situatie naar je been toe en beet uit het niets in je been?

- Ja

- Mr. Coffi: Ik vind dat best vreemd.

- Rechter-commissaris: Discussies over wat vreemd is moet u voeren met de zittingsrechter.

(...)

- Mr. Coffi: De bevroren fles was waar T2 [de tweede tank met lachgas, DA] staat?

- Ja.

- Mr. Coffi: Die heb je dus gepakt en waar heb je hem neergezet?

- Bij de bank. Ik heb hem gepakt en bij mij neergezet.

- Mr. Coffi: Waar ongeveer?

- Ik duid die plek met T2 en met een stippellijn de route van die fles. Ik vind de afstand in meters moeilijk te schatten en kan het moeilijk relateren aan de hand van meubels in deze kamer. Er stonden ook tafels tussen. Als ik opstond en dan over de tafels reikte kon ik erbij.

- Rechter-commissaris: Het is niet zo dat je hier een antwoord móet geven. Als je iets niet meer weet dan is dat ook de waarheid. Begrijp je dat?

- Ja (de getuige wordt emotioneel)

(...)

- Mr. Coffi: Waarom zou ze daarom boos worden? Want die deed het sowieso al niet.

- Rechter-commissaris: Zullen we de getuige vragen om wat ze heeft waargenomen of ondervonden en niet om wat u vindt dat moeder logischerwijs had moeten doen?

(...)

- Mr. Coffi: Je hebt ook verklaard: ‘Ik voel niets meer op mijn hoofdhuid want zij heeft vaker aan mijn haren getrokken. Je zei ‘ik kreeg een flits. Ik moest mijzelf beschermen. Ik heb haar geslagen met een vuist in haar gezicht, ik heb dit niet hard gedaan. Zij liet mijn haar nog steeds niet los’. Klopt dat?

- Dat ik heb geslagen met een vuist? Zij beet mij en eigenlijk moest zij van mij af. Ik zal uitleggen wat er gebeurde....

- Nee, ik vraag of dit waar is.

- Ik leg het uit.

- Je moet antwoorden op mijn vraag.

- Nee, het is niet waar.

- Rechter-commissaris: Wat is niet waar?

- Zijn vraag.

- Mr. Coffi: Dus dit hele stuk klopt niet.

- De rechter-commissaris slaat op tafel en zegt met stemverheffing: Ik ben het zat. Laat de getuige uitpraten.

(...)

Tijdens de pauze krijgt de griffier bericht dat de getuige de rechter-commissaris op de gang wil spreken. De rechter-commissaris gaat naar buiten, waar de getuige stilletjes zit te huilen en wacht tot ook mr. Coffi aanwezig is. De vader van de getuige merkt op dat het verhoor voor de getuige erg zwaar is. Zij is onder behandeling voor PTSS en er komt bij dit verhoor van alles terug. Bovendien heeft zij het idee dat ze ‘het goede antwoord’ moet geven, zoals net bij de vraag over de tekening naar voren kwam.

Opmerking getuige: hij zei het tegen mij, niet tegen u.

De rechter-commissaris en vader merken op dat het alleen gaat om wat de getuige zich zelf herinnert. Er is geen goed of fout antwoord.
(…)”

De verdediging is volop in de gelegenheid geweest vragen te stellen die ook door de getuige zijn beantwoord. Dat de verdediging het verhoor niet heeft kunnen afronden op de door haar gewenste wijze is enkel te wijten aan de wijze van verhoor, met name het niet laten uitpraten van de getuige op het moment dat zij de gang van zaken wilde vertellen. Het hof acht het opnieuw horen van de getuige niet noodzakelijk.”

Een nadere omschrijving van de middelen

18. Met het eerste middel worden − onder verwijzing naar Keskin − klachten naar voren gebracht over de afwijzing van het verzoek [benadeelde] (opnieuw) als getuige te horen, zoals:

- het oordeel van het hof dat de “verdediging volop in de gelegenheid is geweest vragen te stellen die ook door de getuige zijn beantwoord”, is niet zonder meer begrijpelijk omdat het verhoor ook volgens het hof is “afgebroken” en wel “halverwege”, zoals de raadsman in zijn pleitnota heeft aangevoerd;

- het oordeel dat het verhoor “voortijdig is afgebroken door de wijze waarop de raadsman zijn ondervragingsrecht heeft uitgeoefend” getuigt van een onjuiste rechtsopvatting en is onbegrijpelijk;

- het hof heeft onvoldoende gemotiveerd waarom het getuigenverhoor niet mocht worden hervat teneinde de resterende vragen te kunnen stellen;

- het hof heeft er geen blijk van gegeven te hebben onderzocht “of een andere – voor de getuige minder bezwarende wijze van ondervraging mogelijk zou zijn”, waarbij de raadsheer-commissaris of de voorzitter van het hof “de ondervraging zo nodig in goede banen zou kunnen leiden”;

- het oordeel van het hof dat het ondervragingsrecht voldoende is uitgeoefend is ontoereikend gemotiveerd omdat de verdediging nog geen of onvoldoende (effectief) gebruik had kunnen maken van het ondervragingsrecht.

19. In het tweede middel wordt als klacht naar voren gebracht dat het in artikel 6 lid 1 EVRM gegarandeerde recht op een eerlijk proces is geschonden doordat het hof gebruik heeft gemaakt van de “doorslaggevende verklaringen van de niet-effectief ondervraagde getuige [benadeelde] ” zonder (overeenkomstig de driestappentoets) de “daardoor ontstane nadelige positie van de verdediging (…) te compenseren”.

Het beoordelingskader: een behoorlijke en effectieve mogelijkheid tot ondervraging van een getuige wiens verklaring ten grondslag wordt gelegd aan de verwerping van een beroep op noodweer

De betekenis van de verklaring van de getuige voor de vragen van artikel 350 Sv

20. Op basis van de uitspraak van het EHRM in de zaak Keskin moet worden aangenomen dat de verdediging voldoende belang heeft bij de ondervraging van een getuige die een verklaring met een voor de verdachte belastende strekking heeft afgelegd (een getuige à charge) in gevallen waarin zij (nog) geen behoorlijke en effectieve mogelijkheid heeft gehad om het ondervragingsrecht uit te oefenen. Dat veronderstelde belang bij de ondervraging van een getuige die een verklaring met een voor de verdachte belastende strekking heeft afgelegd, bestaat m.i. niet alleen als die verklaring bijdraagt, althans kan bijdragen aan een bewezenverklaring. Binnen het beschermingsbereik van artikel 6 lid 3 sub d EVRM moet m.i. elke getuige wiens verklaring aan een veroordeling ten grondslag wordt gelegd of kan worden gelegd worden aangemerkt als een getuige à charge (“prosecution witness”). Dat betreft immers in de woorden van het EHRM “persons whose deposition may serve to a material degree as the basis for a conviction”. Wordt het getuigenverzoek gedaan om bij een beroep op noodweer aan te vechten wat die getuige over de aan het delict voorafgaande toedracht heeft verklaard en berust de verwerping van dat beroep op noodweer (mede) op deze verklaring, dan betreft dit m.i. dus de verklaring van een getuige à charge in de zin van artikel 6 lid 3 sub d EVRM. Mocht daarover nog twijfel bestaan, dan heeft het voorgaande in elk geval te gelden wanneer − zoals bij mishandeling (artikel 300 Sr) − de wederrechtelijkheid onderdeel is van de bewijsvraag. Dit alles neemt overigens niet weg dat de rechter die over het getuigenverzoek moet beslissen ruimte heeft om daarbij op voorhand de relevantie van de getuigenverklaring voor de bewijsvoering c.q. de veroordeling te betrekken.

Een behoorlijke en effectieve ondervragingsmogelijkheid

21. Het in artikel 6 lid 3 onder d EVRM neergelegde recht om de getuigen à charge te (doen) ondervragen betekent in de woorden van het EHRM dat “the defendant in a criminal trial should have an effective opportunity to challenge the evidence against him or her. This principle requires that a defendant be able to test the truthfulness and reliability of evidence provided by witnesses which incriminates him or her, by having them orally examined in his or her presence, either at the time the witness was making the statement or at some later stage of the proceedings.” In zijn arrest post-Keskin heeft de Hoge Raad als maatstaf geformuleerd dat verzekerd dient te zijn dat “op enig moment in de procedure de verdediging een behoorlijke en effectieve gelegenheid heeft om het door artikel 6 lid 3, onder d, EVRM gewaarborgde ondervragingsrecht uit te oefenen”. Deze maatstaf is ook in enkele arresten vóór en na post-Keskin te vinden, maar sindsdien wordt in de meeste gevallen in de rechtspraak van de Hoge Raad in plaats van “gelegenheid” gewezen op de “mogelijkheid” het ondervragingsrecht uit te oefenen. Uit de hierboven geciteerde woorden van het EHRM in de zaak Keskin gaat het er daarbij om dat de beschuldigde een adequate en behoorlijke mogelijkheid heeft de getuige te ondervragen en te betwisten hetzij als de getuige zijn verklaring aflegt hetzij op een later moment tijdens de procedure.

Het gevolg van het ontbreken van een behoorlijk en effectieve ondervragingsmogelijkheid

22. Indien wordt vastgesteld dat de verdachte géén behoorlijke en effectieve mogelijkheid heeft gehad de getuige te (doen) ondervragen, moet een driestappentoets worden aangelegd om te beoordelen of het strafproces in zijn geheel beschouwd toch nog ‘eerlijk’ is verlopen. Met andere woorden, de rechter moet the overall fairness of the trial toetsen.Daarbij betrekt het EHRM de volgende drie gezichtspunten die in onderling verband met elkaar moeten worden beschouwd:

(1) de reden waarom het ondervragingsrecht niet kon worden uitgeoefend,

(2) het gewicht van de getuigenverklaring in de bewijsvoering (althans: voor de veroordeling), en

(3) het bestaan van compenserende factoren, met inbegrip van procedurele waarborgen, die de door de verdediging ondervonden beperkingen in voldoende mate ondervangen.

De bespreking van het eerste middel

23. Bij de beoordeling van de klacht dat het ondervragingsrecht onvoldoende is geëffectueerd, begin ik met de overweging van het hof dat de verdediging “volop in de gelegenheid geweest” is “vragen te stellen die ook door de getuige zijn beantwoord”. Dit oordeel is feitelijk van aard en het kan in cassatie slechts op zijn begrijpelijkheid worden getoetst.

24. Het oordeel dat de verdediging “volop in de gelegenheid geweest” is “vragen te stellen die ook door de getuige zijn beantwoord” vind ik niet onbegrijpelijk. Dat blijkt in de eerste plaats al (enigszins) uit de door het hof weergegeven onderdelen van het proces-verbaal dat van het verhoor is opgemaakt. De getuige is geconfronteerd met onderdelen van haar bij de politie afgelegde verklaring; aan de getuige werd gevraagd of haar moeder, toen zij met de getuige op de bank zat, “uit het niets” in haar been beet, wat de getuige met “ja” beantwoordde. De raadsman reageerde daarop en zei dat hij dit vreemd vindt. Verder hield de raadsman aan de getuige haar verklaring voor dat zij de verdachte met een vuist in haar gezicht heeft geslagen omdat de verdachte haar haren niet los liet. Op de vraag of dit klopte antwoordde de getuige dat de verdachte haar beet en van haar (de getuige) af moest.

25. In de tweede plaats wijs ik op enkele andere onderdelen van het verhoor van de getuige. Het proces-verbaal bevat haar versie van wat de bewuste avond gebeurde toen zij met haar moeder op de bank zat. De verklaring houdt onder meer in dat de getuige die avond uit [plaats 2] naar huis in [plaats 1] was gegaan nadat zij door haar zevenjarige zusje eerst was geappt en daarna huilend was gebeld omdat haar moeder niet reageerde, en dat haar moeder ook niet reageerde toen het zusje de telefoon aan de getuige had gegeven. Over wat daarna gebeurde, houdt het proces-verbaal als verklaring van de getuige in:

“Ik ben op de hoek van de bank gaan zitten en ondertussen had ik mijn vader geappt dat ik bij mama was maar dat ik morgen met hem moest praten. Ik zat ook in een appgesprek met een jongen die ik op dat moment sprak. Ik appte hem dat ik bij mama was en dat ik het daar zou afwachten. Ik bleef daar voor mijn zusje. Op dat moment ging het heel snel. Ik werd geïrriteerd dat ik geen antwoord van haar kreeg als ik haar riep of zei dat ik er was. Op dat moment heb ik mijn been gelegd op die tankfles, zodat zij niet bij kon vullen en dat ik de aandacht kreeg. Op dat moment werd mijn moeder boos en vond zij dat ik dat niet mocht doen. Zij beet toen in mijn been. Ik begon mij af te zetten tegen haar en duwde haar een paar keer weg maar zij bleef vasthouden in mijn been en trok aan mijn haar. Ik vroeg of dit echt was wat zij wilde en ik heb haar terug aan haar haren getrokken om weg te halen.”

26. Ik citeer uit het proces-verbaal (de vragen en opmerkingen van de raadsman zijn cursief weergegeven), waarbij het door mij onderstreepte deel ook is opgenomen in het arrest van het hof:

“Dus je blokkeerde de fles omdat je wilde dat zij naar je luisterde?

Ja, ik wilde aandacht. Ik wilde dat zij naar mij luisterde en dat ik wilde dat zij doorhad dat mijn zusje haar riep en ik haar riep.

Waar werd je moeder nu boos om?

Omdat ik die tank had geblokkeerd.

Dus zij wilde die tank en jij wilde een gesprek en dat liep uiteen en daarom werd zij boos?

Ja, je moet het ook zo zien dat je er liever in wilt blijven als je gebruikt, omdat het zo kort is. Je moet steeds je ballon vullen en inhaleren. Als je ballon op is en je zit 2 minuten dan gaat je hele roes weg. Dat is ook zo gevaarlijk aan lachgas.

Dus jij hebt je richting de tank bewogen omdat je je been erop wilde leggen. Wat deed je moeder fysiek?

Zij ging ook naar de tank toe. Wij zaten wel met een beetje ruimte naast elkaar.

Zaten jullie op de bank of op de grond?

Op de bank.

(…)

Weet je dat heel zeker?

Ja.

En de tank stond....?

Op de grond.

(…)

Mr. Coffi: Je zit op de bank en legt je been erop. Steekt je been dan omhoog of omlaag?

Als ik mijn been op de tank legde was hij ongeveer even hoog als de bank.

Het lijkt erop dat dat het moment is dat zij in je been beet.

Ja!

Ik geef je dan mijn ongezouten mening. Je zit op de bank, jullie zijn dichter bij elkaar gekomen en de tank staat tussen jullie in. Zij zat aan jouw rechterhand en jij hebt je been op de tank gelegd.

Ja, mijn ene been.

En terwijl jullie daar zaten ging je moeder vanuit die situatie naar je been toe en beet zij uit het niets in je been?

Ja.

Mr. Coffi: Ik vind dat best vreemd.

Rechter-commissaris: Discussies over wat vreemd is moet u voeren met de zittingsrechter.

Mr. Coffi: Ik kan mij niet voorstellen dat iemand zomaar uit het niets in je been bijt.

Ik ook niet.

En dat was het begin van het gevecht zeg maar?

Ja.

Ik houd je iets voor uit je eigen verklaring bij de politie (p. 5 van het procesdossier).

Mag ik daar iets over zeggen? Mijn verklaring gaat over het hele gebeuren, niet alleen specifiek over dit incident.

Je hebt ook gezegd dat je contact probeerde te leggen. Je zei ‘ik kreeg geen contact. Ik ging voor haar zitten. Ik zag dat de lachgasfles bevroor. Ik pakte de fles af en zei dat het op was. Het is klaar’. Herinner je je dat je dat tegen de politie hebt gezegd?

Jazeker.

Ik herken je verhaal wat je nu vertelt maar daarin staat dat je de fles afpakte van haar.

Dat klopt, maar er was er nog één die nog vol was. Ik heb die bevroren fles opgepakt en ben

teruggegaan naar de bank waar ik eerder zat. Ik heb niet voor haar gezeten. Dit was de hele avond de afstand tussen ons, tot het incident gebeurde (de getuige wijst naar de tekening).

Rechter-commissaris: Je bedoelt tussen dat plekje met […] en dat plekje met […] waar je moeder eerst zat?

De afstand tussen mijn moeder en mij? Ja.

Mr. Coffi: De bevroren fles was waar T2 staat?

Ja.

Die heb je dus gepakt en waar heb je hem neergezet?

Bij de bank. Ik heb hem gepakt en bij mij gezet.

Waar ongeveer?

Ik duid die plek met T2 en met een stippellijn de route van die fles. Ik vind de afstand in meters

moeilijk te schatten en kan het moeilijk relateren aan de hand van meubels in deze kamer. Er stonden ook tafels tussen. Als ik opstond en dan over de tafels reikte dan kon ik er bij.

Rechter-commissaris: Het is niet zo dat je hier een antwoord móet geven. Als je iets niet meer weet dan is dat ook de waarheid. Begrijp je dat?

Ja (de getuige wordt emotioneel).

Mr. Coffi: Die T2 fles is verplaatst. Dus op het moment dat het incident begon stond die fles dus niet bij je moeder?

Nee.

Toen stond die fles T dus wel daar, waar de T staat?

Ja.


Tijdens het incident stond die fles T tussen ons in. Ik vat het nog even samen. Jullie zaten op die twee plekken, wat verder uit elkaar. Op enig moment ben je opgestaan, kon je langs de tafels reiken om de T2 fles te pakken. Toen ben je teruggegaan en zaten jullie weer uit elkaar?

Ja, op dezelfde afstand.

En toen was er nog niets aan de hand?

Ze was boos.

Waar was ze boos om?

Om die lachgastank. Ze was al boos dat ze haar ballon überhaupt niet kon vullen, dat ze niet in die roes bleef.

Waar bleek het uit dat ze boos was?

Uit haar houding. Je ziet toch wel aan iemands blik of houding of iemand boos is.

Waarom zou ze daarom boos worden? Want die deed het sowieso al niet.

Rechter-commissaris: Zullen we de getuige vragen om wat ze heeft waargenomen of ondervonden en niet om wat u vindt dat moeder logischerwijs had moeten doen.

Mr. Coffi: ik zie dat de getuige het moeilijk heeft. Ik weet waarom u, rechter-commissaris, het moeilijk vindt. Omdat dat dicht bij de kern komt. Ik zal mijn vraag herhalen dat is een feitelijke vraag. Ik vroeg, we hebben het over de T2 fles, die heb je gepakt. Toen je hem pakte, was het toen een bevroren fles?

Ja.

(…)

Maar de fles deed het niet.

Zij weet wel dat je hem onder warm water kan doen of om moet kieperen.

Wilde je dat voorkomen?

Ik wilde voorkomen dat zij nog een ballon in haar mond deed, ik wilde dat zij wat helderder werd.

Je hebt de fles gepakt en bent weer gaan zitten. Zij was boos. Was er verder nog iets aan de hand?

Nee, zij wilde naar de andere flessen.

Ik lees je nog een stukje voor: ‘Ik zag dat de lachgasfles bevroor. Ik pakte de fles af en zei dat het op was, het was klaar. Ik zag dat zij met beide handen mijn haar pakte en eraan trok’. Dat gaat over datzelfde stukje.

Ja.

Dus jij zegt dat je zag dat de fles bevroor, dat je hem oppakte en zei dat het klaar was.

Begrijp mij niet verkeerd. Dat alles is in drie seconden gebeurd. Nu het verder is herinner je je meer stukken. Het klopt wel dat zij ook aan mijn haren heeft getrokken.

Het lijkt in deze verklaring alsof dit stukje bij elkaar hoort. Dus 'ik zag dat de fles bevroor, ik pakte de fles af en zei dat het op was, het is klaar en ik zag dat zij met beide handen aan mijn haar trok’. Pakte zij je bij je haar en trok zij aan je haar op het moment dat je die fles T2 pakte?

Ja.

Het lijkt alsof het trekken aan je haar het eerste fysieke geweld was, dus dat het gevecht begon toen je moeder aan je haar trok. Klopt dat?

Nee.

Net zei je dat het in je been bijten het eerste was.

Ja.

Rechter-commissaris: Klopt het dat het trekken aan je haar het eerste was of klopt het dat het in je been bijten het eerste was? Als je het niet meer weet dan is dat de waarheid.

In mijn been bijten. Dat was het eerste.”

27. Uit de weergave van het verhoor maak ik op dat de raadsman de getuige heeft ondervraagd over wat zich die avond bij haar moeder heeft afgespeeld. Hij heeft de getuige daarbij geconfronteerd met de inhoud van haar eerder bij de politie afgelegde verklaring. Hij heeft de inhoud van wat zij verklaarde betwist. Meer in het bijzonder heeft de raadsman de getuige ondervraagd over wat het hof omschrijft als “de geweldshandelingen” en over wie is begonnen en hoe.

28. Aan het verzoek om de getuige opnieuw op te roepen en te horen is ten grondslag gelegd dat de verdediging nog vragen wilde stellen “die uiteindelijk allemaal neerkomen op: wat is er nou echt gebeurd. Wat is de waarheid? De getuige heeft de kans gehad om een verhaal te vertellen en de verdediging wenst dat verhaal mede door confrontaties te toetsen en de getuige daarover kritisch aan de tand te voelen.” Als voorbeeld van de mate waarin de raadsman in de gelegenheid is geweest de getuige te ondervragen en haar verklaringen te betwisten wijs ik op de onderbouwing van het verzoek de getuige opnieuw te horen in de pleitnota. Daarin is uiteengezet dat de verdediging de getuige (toen zij bij de rechter-commissaris werd geconfronteerd met haar eerdere verklaringen) zou hebben voorgehouden dat deze in strijd waren met de waarheid. Het “zou daarbij in het bijzonder gaan om de aanvankelijke stelling dat de vechtpartij begon doordat cliënte aan het haar van haar dochter trok”. Of de getuige toen heeft meegedeeld dat haar eerdere verklaringen in strijd met de waarheid waren, kan hier in het midden blijven. Het gaat mij erom dat de raadsman de mogelijkheid heeft gehad die verklaring te betwisten zowel bij de rechter-commissaris als ter terechtzitting van het hof.

29. Al met al acht ik het oordeel van het hof dat de verdediging “volop in de gelegenheid geweest” is “vragen te stellen die ook door de getuige zijn beantwoord” niet onbegrijpelijk. De daartegen gerichte klacht faalt. Het hof was daarom ook niet gehouden te motiveren waarom het getuigenverhoor niet hoefde te worden hervat teneinde de resterende vragen te kunnen stellen.

30. Hieruit volgt m.i. dat de verdediging een behoorlijke en effectieve gelegenheid heeft gehad om het door artikel 6 lid 3 onder d EVRM gewaarborgde ondervragingsrecht uit te oefenen. De afwijzing van het verzoek om de getuige (opnieuw) te horen wordt gedragen door dit oordeel.

31. Om die reden faalt ook de klacht die is gericht tegen een in zoverre ten overvloede gegeven overweging dat het door de verdediging niet kunnen afronden van het verhoor op de door haar gewenste wijze “enkel te wijten [is] aan de wijze van verhoor, met name het niet laten uitpraten van de getuige op het moment dat zij de gang van zaken wilde vertellen”.

32. Het middel faalt in alle onderdelen.

De beoordeling van het tweede middel

33. Het tweede middel bouwt voort op het succes van het eerste middel, dat ervan uitgaat dat de verdachte geen behoorlijke en effectieve gelegenheid heeft gehad het ondervragingsrecht uit te oefenen. Om die reden had het hof, aldus de klacht, het stappenplan moeten doorlopen om te beoordelen of het strafproces in zijn geheel beschouwd ‘eerlijk’ is verlopen. Aangezien het eerste middel wat mij betreft faalt op de grond dat het oordeel van het hof dat géén inbreuk is gemaakt op het ondervragingsrecht van de getuige standhoudt, faalt het tweede middel ook.

Slotsom

34. De middelen falen en kunnen worden afgedaan met de aan artikel 81 lid 1 RO ontleende motivering.

35. Ambtshalve heb ik geen gronden aangetroffen die tot vernietiging van de bestreden uitspraak aanleiding behoren te geven.

36. Deze conclusie strekt tot verwerping van het beroep.

De procureur-generaal

bij de Hoge Raad der Nederlanden

AG

Ten tijde van het bewezen verklaarde feit was de dochter zeventien jaar. De leeftijd, die het hof niet heeft vastgesteld, heb ik opgemaakt uit de personalia van de getuige die zijn vermeld in het proces-verbaal van verhoor door de rechter-commissaris van 26 oktober 2022. Uit haar reactie van 20 november 2023, waarvan ik hieronder een deel weergeef, maak ik op dat dit een reactie is geweest van 2 oktober 2023. Die reactie heb ik niet bij de stukken aangetroffen. Dat een getuige een belastende verklaring heeft afgelegd kan blijken uit het feit dat die verklaring in eerste aanleg voor het bewijs is gebruikt. Vgl. HR 20 april 2021, ECLI:NL:HR:2021:576, NJ 2021/173 m.nt. Reijntjes, rov. 2.9.2 (post-Keskin). Als ik het goed zie heeft het EHRM nog geen duidelijkheid gegeven op dit punt. Toch durf ik die stelling aan. Zie verder de conclusie van a-g Vegter van 31 mei 2022, ECLI:NL:PHR:2022:511, voetnoot 4, met verwijzing naar de conclusie van ag Harteveld van 10 mei 2022, ECLI:NL:PHR:2022:412. Voor de goede orde: wanneer de oproeping van een getuige wordt verzocht ter onderbouwing van een strafuitsluitingsgrond, betreft die getuige m.i. een getuige à decharge. Vgl. HR 28 september 2021, ECLI:NL:HR:2021:1280, NJ 2021/371 m.nt. Jörg, rov. 2.6. Zie ook: F.C.W. de Graaf, ‘Belastende en ontlastende getuigen in de rechtspraak van het EHRM’, DD 2022/3, p. 44-46. EHRM 19 januari 2021, nr. 2205/16, NJ 2021/93 m.nt. Vellinga (Keskin/Nederland), par. 57: “It does not appear that the Court of Appeal took the relevance of the testimony of witnesses A to G — or lack of it — into account when it decided not to accede to the requests of the applicant to call those witnesses, nor have the Government argued that the testimony of any of the witnesses would have been manifestly irrelevant or redundant.” HR 20 april 2021, ECLI:NL:HR:2021:576, rov. 2.9.3 (post-Keskin): “Verder verzet artikel 6 EVRM zich niet ertegen dat de rechter het verzoek afwijst als het oproepen en horen van een getuige onmiskenbaar irrelevant of overbodig (“manifestly irrelevant or redundant”) is, omdat het (opnieuw) horen van de getuige voor de bewijsvoering van geen enkel belang zal zijn of geen toegevoegde waarde zal hebben. Dat kan zich bijvoorbeeld voordoen indien de al door de getuige afgelegde verklaring betrekking heeft op feiten en omstandigheden die door de verdachte niet worden betwist of als die feiten en omstandigheden door andere resultaten van het strafrechtelijk onderzoek al buiten redelijke twijfel zijn komen vast te staan.” Zo kan ook naar het oordeel van het EHRM niet met succes worden geklaagd over schending van art. 6 lid 3 onder d EVRM als het gaat om een getuige à charge wiens verklaring niet voor het bewijs wordt gebruikt. Vgl. EHRM 27 mei 2004, nr. 25143/94 en 27098/95 (Yurttas/Turkije), par. 82: “‘En l’espèce, la Cour constate que les témoignages invoqués par le requérant n’ont constitué aucune base pour sa condamnation. Le requérant a été finalement déclaré coupable de propagande séparatiste, accusation fondée sur ses diverses déclarations dont le contenu n’était pas contesté. Les accusations selon lesquelles le requérant tentait de démanteler l’Etat par l’usage de la force ou apportait aide et soutien à une bande armée n’ont pas été retenues par la Cour de cassation. Or les témoignages à charge litigieux étaient exclusivement relatifs à ces accusations non retenues.”’ EHRM 5 december 2002, nr. 34896/97, (Craxi/Italië), par. 83: ‘“La Cour note d’emblée que les déclarations de M. Pacini Battaglia n'ont pas contribué à fonder la condamnation du requérant et que, partant, l’impossibilité de le convoquer n'a pas violé le droit de l'intéressé à interroger ou faire interroger les témoins à charge.”’ EHRM 19 januari 2021, nr. 2205/16, NJ 2021/93 m.nt. Vellinga (Keskin/Nederland), par. 56. HR 20 april 2021, ECLI:NL:HR:2021:576, rov. 2.5 onder het opschrift ‘Het bieden van gelegenheid voor de uitoefening van het ondervragingsrecht’. Ook vóór die tijd werd sporadisch gewezen op ‘gelegenheid’, en wel in HR 6 december 2016, ECLI:NL:HR:2016:2762, rov. 3.4, en HR 19 april 2016, ECLI:NL:HR:2016:679, r.o. 2.4, en ook sporadisch erna in HR 14 oktober 2025, ECLI:NL:HR:2025:1519, rov. 3.8.1; HR 15 november 2022, ECLI:NL:HR:2022:1647, rov. 2.3.7. G.J.M. Corstens & P.A.M. Verrest, Het Nederlands strafprocesrecht, Deventer: Wolters Kluwer 2026, p. 666/par. , ‘adequate en behoorlijke’ gelegenheid tot ondervraging. Deze eis gaat terug op de uitspraak van het EHRM in de zaak Kostovski tegen Nederland. EHRM 20 november 1989, nr. 11454/85, NJ 1990/245 m.nt. Alkema, par. 41 (Kostovski/Nederland). EHRM (GK) 15 december 2011, nr. 26766/05 & 22228/06, NJ 2012/283 m.nt. Schalken en Alkema (Al-Khawaja & Tahery/Verenigd Koninkrijk), en EHRM (GK) 15 december 2015, nr. 9154/10, NJ 2017/294 m.nt. Myjer (Schatschaschwili/Duitsland). Hieronder zal blijken dat de getuige in reactie daarop bevestigt dat haar moeder haar uit het niets in haar been beet, dat zij (de getuige) zich dat ook niet kon voorstellen en dat dit bijten het begin van het gevecht was. In het proces-verbaal van het verhoor bij de rechter-commissaris lees ik dat de raadsman veronderstelt dat de geweldshandelingen zijn begonnen met het aan de haren trekken en dat de getuige daarop reageert dat dit niet zo is en dat het is begonnen met het door de verdachte bijten van de getuige. Zie de laatste drie vragen en antwoorden van het proces-verbaal dat ik heb weergegeven bij randnummer 26. Uit het proces-verbaal dat is opgemaakt van het horen van de getuige door de politie zou kunnen worden opgemaakt dat de verdachte eerst aan de haren van de getuige heeft getrokken en daarna de getuige heeft gebeten. Terzijde merk ik op dat het EHRM en de Hoge Raad hoge eisen stellen aan het oordeel dat een beperking van het ondervragingsrecht valt toe te schrijven aan het gedrag van de verdediging. Daarvoor is alleen ruimte wanneer bij de getuige de objectieve vrees bestaat om te getuigen vanwege bedreigingen of andere gedragingen door de verdachte of door personen die namens hem optreden of door personen waarvan de verdachte weet en mee instemt. In een dergelijk geval wordt de verdachte geacht zijn recht om de getuige (nader) te (doen) horen te hebben prijsgegeven. Zie EHRM (GK) 15 december 2011, nr. 26766/05 & 22228/06, NJ 2012/283 m.nt. Schalken en Alkema (Al-Khawaya & Tahery/Verenigd Koninkrijk), par. 123-124, en zie HR 29 januari 2013, ECLI:NL:HR:2013:BX5529, rov. 3.4 onder (b). In de woorden van de Hoge Raad is vereist dat “op grond van objectieve gegevens in rechte komt vast te staan dat deze weigering het gevolg is van een ernstige bedreiging door of van de zijde van de verdachte”.