Invoering coronatoegangsbewijs; onrechtmatig wegens strijd met verschillende grondrechten? Vordering tot…

Zaaknummer hof : 200.345.443/01

Zaaknummer rechtbank : C/09/639527//HA ZA 22-1023

Arrest van 10 november 2026

in de zaak van

appellanten,

advocaat: mr. H. de Groen in Soest,

tegen

de Staat der Nederlanden (Ministerie van Volksgezondheid, Welzijn en Sport, Ministerie van Justitie en Veiligheid en Ministerie van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties),

zetelend in Den Haag,

verweerder in hoger beroep,

advocaat: mr. S. Heeroma.

Het hof zal partijen hierna noemen:

appellant onder 1: [appellant 1] ,

appellant onder 2: [appellant 2] ,

appellant onder 3: [appellant 3] ,

appellanten samen: [appellanten] ,

verweerder: de Staat.

In de periode 25 september 2021 tot 25 februari 2022 was in Nederland het coronatoegangsbewijs van kracht. In die periode konden bepaalde locaties alleen worden bezocht of kon aan bepaalde activiteiten alleen worden deelgenomen als een coronatoegangsbewijs werd getoond. Een coronatoegangsbewijs kon worden verkregen op basis van een bewijs van vaccinatie, een bewijs van herstel of een bewijs van een negatieve testuitslag.

[appellanten] zijn van mening dat de invoering van het coronatoegangsbewijs een ongeoorloofde inbreuk maakte op hun grondrechten en dat de Staat daarmee onrechtmatig jegens hen heeft gehandeld. [appellanten] stellen door invoering van het coronatoegangsbewijs schade te hebben geleden. In dit geding vorderen zij dat de Staat veroordeeld wordt deze schade aan hen te vergoeden. De rechtbank heeft de vorderingen van [appellanten] afgewezen.

Het hof komt in hoger beroep tot dezelfde conclusie als de rechtbank. Voor zover al inbreuk op de grondrechten van [appellanten] zou zijn gemaakt was daar een goede reden voor. In de omstandigheden van het geval handelde de Staat niet onrechtmatig door het coronatoegangsbewijs in te voeren. De vordering van [appellanten] tot betaling van schadevergoeding wordt niet toegewezen.

Het verloop van de procedure in hoger beroep blijkt uit de volgende stukken:

- de dagvaarding van 26 juli 2024, waarmee [appellanten] in hoger beroep zijn gekomen van het vonnis van de rechtbank Den Haag van 1 mei 2024;

- de memorie van grieven van [appellanten] (met producties 1 tot en met 8);

- de memorie van antwoord van de Staat (met producties 1 tot en met 19);

- de Akte overlegging productie van [appellanten] (met productie 9);

- de pleitnota die mr. B.S. Jaasma en mr. R.W. Veldhuis als advocaten van de Staat bij gelegenheid van de mondelinge behandeling op 23 april 2026 hebben overgelegd.

Nadat de mondelinge behandeling had plaatsgevonden hebben [appellanten] het hof verzocht de zaak te heropenen om nieuwe stukken in het geding te brengen. De Staat heeft zich niet tegen dit verzoek verzet. Het hof heeft het verzoek toegewezen en de zaak verwezen naar de rol van 15 september 2026. Op de rolzitting van 15 september 2026 hebben [appellanten] een akte genomen waarbij zij productie 10 (de nader te noemen grafieken) met een korte toelichting in het geding hebben gebracht. De Staat heeft op dezelfde datum een akte genomen waarin hij op de (op voorhand toegezonden) akte van [appellanten] heeft gereageerd. Beide partijen hebben weer arrest gevraagd.

Het coronavirus en de door de Staat in verband daarmee ingevoerde regelgeving

Vanaf december 2019 heeft zich wereldwijd een nieuw coronavirus verspreid, ook wel SARS-Cov-2 genoemd (hierna: ‘het coronavirus’). Het coronavirus kan de ziekte ‘covid-19’ veroorzaken.

Sinds medio maart 2020 heeft de Staat diverse maatregelen genomen in verband met de uitbraak van het coronavirus, waarbij in de loop der tijd, al naar gelang de ontwikkelingen, maatregelen zijn opgeschaald of afgeschaald. De maatregelen zijn mede genomen op basis van adviezen van het Outbreak Management Team (OMT) over de medisch-epidemiologische situatie en de daartegen te nemen maatregelen. Van het OMT maken deel uit deskundigen op een aantal voor de uitbraak relevante terreinen. De deskundigen van het OMT betrokken in hun advisering de laatste (wetenschappelijke) inzichten en publicaties in internationale wetenschappelijke tijdschriften en de adviezen van de Wereldgezondheidsorganisatie (WHO) en het Europees Centrum voor ziektepreventie- en bestrijding (ECDC). Het Bestuurlijk afstemmingsoverleg infectieziektebestrijding (BAO), met daarin vertegenwoordigers van lokaal, sectoraal en nationaal bestuur, beoordeelde de door het OMT geadviseerde maatregelen op politiek-bestuurlijke haalbaarheid en wenselijkheid en adviseerde de minister van Volksgezondheid, Welzijn en Sport (VWS). Tevens maakte het kabinet gebruik van een Sociaal Maatschappelijk Economische Reflectie, waarbij inzichten werden gebruikt van het Sociaal- en Cultureel Planbureau (SCP), de Ministeries van Financiën, Economische Zaken en Klimaat en Sociale Zaken en Werkgelegenheid (de ‘Trojka’). Ook werd gebruik gemaakt van uitvoeringstoetsen op de maatregelen door onder andere de gedragsunit van het Rijksinstituut voor Volksgezondheid en Milieu (RIVM), de Nationale Politie, het Openbaar Ministerie, de inspecties, veiligheidsregio’s en de Vereniging van Nederlandse Gemeenten. Het was aan het kabinet om op basis van de adviezen van het OMT en het BAO en de aangereikte maatschappelijke inbreng het Nederlandse coronabeleid, na weging van de betrokken belangen, vast te stellen. Het RIVM coördineerde vervolgens operationeel de bestrijding van het coronavirus in Nederland.

Met ingang van 1 december 2020 is de Tijdelijke Wet Maatregelen Covid-19 (Twm) in werking getreden. Daarmee is onder andere de Wet Publieke Gezondheid (Wpg) gewijzigd in die zin dat hoofdstuk Va (“Tijdelijke bepalingen bestrijding epidemie covid-19”) en meer in het bijzonder de artikelen 58a tot en met 58u aan de Wpg zijn toegevoegd.

Artikel 58b Wpg luidde – voor zover van belang – als volgt:

In de op de (gewijzigde) Wpg gebaseerde Tijdelijke regeling maatregelen covid-19 (Trm) werden de van tijd tot tijd geldende concrete coronamaatregelen uitgewerkt.

Met ingang van 1 juni 2021 trad de Tijdelijke wet coronatoegangsbewijzen van 26 mei 2021 in werking. Daarmee werd hoofdstuk Va van de Wpg gewijzigd in verband met het stellen van tijdelijke regels over de inzet van coronatoegangsbewijzen bij de bestrijding van het coronavirus. In artikel 58ra en artikel 58rb, Wpg werd onder meer het volgende bepaald:

De inzet van coronatoegangsbewijzen werd nader uitgewerkt in de Trm. Sinds de wijziging van de Trm van 11 juni 2021 kon een coronatoegangsbewijs worden verkregen op grond van (i) een negatieve testuitslag, (ii) een herstelbewijs of (iii) een vaccinatiebewijs.

De Trm is opnieuw gewijzigd bij Ministeriële regeling van 14 september 2021, in werking getreden op 22 september 2021. Aanleiding voor deze wijziging was het loslaten van het voorschrift anderhalve meter afstand te houden. Daartegenover stond de wijziging van de Trm die tot gevolg had dat het coronatoegangsbewijs in meer gevallen verplicht werd gesteld. In de artikelen 4.1, 4.2 en 4.3 Trm werd vanaf 22 september 2021 bepaald dat – behoudens een aantal uitzonderingen – eet- en drinkgelegenheden, locaties voor kunst en cultuur en evenementen (inclusief professionele sportwedstrijden) alleen toegankelijk zouden zijn voor publiek dat in het bezit was van een geldig coronatoegangsbewijs en een geldig identiteitsdocument. Het bewijs van vaccinatie, het bewijs van herstel van infectie met het coronavirus en een testbewijs golden elk als coronatoegangsbewijs (artikel 6.29 Trm). Bij eveneens door de Tweede Kamer goedgekeurde ministeriële regeling van 17 september 2021 is onder meer aan artikel 4.2 Trm een vijfde lid toegevoegd, waarin – kort gezegd – is bepaald dat de coronatoegangspasverplichting niet geldt voor de bij een eet- en drinkgelegenheid behorende terrassen in de buitenlucht.

Bij Regeling van 4 november 2021 werd de verplichting een coronatoegangsbewijs te tonen uitgebreid tot doorstroomlocaties (musea, kermissen en dergelijke), terrassen en (door het publiek) bij bepaalde sport-, kunst- en cultuurevenementen.

Met ingang van 19 december 2021 was in Nederland een zogenaamde lockdown van kracht. Dit betekende dat de horeca, binnenruimtes van sportlocaties, locaties waar (niet-medische) contactberoepen worden uitgeoefend, scholen, niet-essentiële winkels en kunst- en cultuurlocaties volledig waren gesloten. Deze lockdown was van kracht tot 25 januari 2022.

Met ingang van 25 februari 2022 werd het coronatoegangsbewijs niet langer verplicht gesteld.

De verplichting om (in bepaalde gevallen) een coronatoegangsbewijs te tonen is dus, voor zover in deze zaak van belang, toegepast van 25 september 2021 tot 25 februari 2022. Het coronatoegangsbewijs kon van 19 december 2021 tot 25 januari 2022 echter niet gebruikt worden omdat de desbetreffende locaties in de als niet-essentieel aangemerkte sectoren toen gesloten waren.

[appellanten] menen dat de invoering van het coronatoegangsbewijs jegens hen onrechtmatig was. Samengevat stellen zij zich op het standpunt dat de invoering van het coronatoegangsbewijs onrechtmatig was omdat dit in strijd was met:

[appellanten] voeren aan dat zij materiële en immateriële schade hebben geleden door dit onrechtmatig handelen van de Staat.

De door [appellanten] geleden immateriële schade houdt volgens hen verband met het volgende. [appellanten] hebben persoonlijk leed ervaren door de druk om zich te laten vaccineren; zij hebben hierdoor stress ervaren, ruzie met hun omgeving gekregen en klanten [het hof neemt aan: verloren]. Doordat aan [appellanten] de toegang tot bepaalde locaties werd ontzegd zijn [appellanten] uit dat deel van hun sociale leven getrokken, waardoor hun levensvreugde is ontnomen. Ook hebben zij directe discriminatie ten opzichte van medeburgers ervaren doordat anderen bepaalde locaties wel mochten betreden maar [appellanten] niet. De pogingen van de Staat hun lichamelijke integriteit te schenden hebben bij [appellanten] zeer veel stress en leed veroorzaakt, hetgeen tot vervelende situaties, ruzies en depressies heeft geleid. En hoewel [appellant 3] voor bepaalde gelegenheden wel een coronatest heeft willen ondergaan, heeft zij dat niet in alle gevallen gedaan. Zo was het haar bijvoorbeeld niet toegestaan om de tenniskantine te betreden, ook niet voor toiletbezoek, terwijl haar tennisvrienden wel naar binnen mochten. [appellant 3] heeft ook immateriële schade geleden doordat zij meerdere coronatesten heeft moeten ondergaan, die zij als pijnlijke, onaangename en bovendien onnodige medische ingrepen heeft ervaren.

Daarnaast stellen [appellanten] materiële schade te hebben geleden.

[appellanten] vorderen een verklaring voor recht dat de Staat jegens hen onrechtmatig heeft gehandeld, waarbij zij erop wijzen dat in de vaststelling van de grondrechtenschendingen door de rechter op zichzelf al genoegdoening kan zijn gelegen. Daarnaast vorderen zij dat de Staat wordt veroordeeld tot betaling van schadevergoeding, op te maken bij staat, alsmede tot betaling van de werkelijke proceskosten van [appellanten]

De Staat bestrijdt dat hij onrechtmatig heeft gehandeld door het coronatoegangsbewijs in te voeren. De Staat stelt zich op het standpunt dat invoering van het coronatoegangsbewijs dringend noodzakelijk was met het oog op de volksgezondheid, namelijk het beteugelen van de coronaepidemie, en dat de Staat daarbij is afgegaan en mocht afgaan op de deskundige adviezen van, onder meer, het OMT/RIVM. Overigens wijst de Staat erop dat het coronatoegangsbewijs, als de lockdown in aanmerking wordt genomen, slechts toegepast is van 25 september 2021 tot 19 december 2021 en van 25 januari 2022 tot 25 februari 2022. De Staat plaatst ook vraagtekens bij de door [appellanten] gestelde (materiële en immateriële) schade en bestrijdt dat voldaan is aan de voorwaarden voor verwijzing naar de schadestaatprocedure.

De rechtbank heeft de vorderingen van [appellanten] afgewezen, omdat zij van oordeel is dat de Staat niet onrechtmatig jegens hen heeft gehandeld. Kort samengevat komt het oordeel van de rechtbank op het volgende neer. Uitgangspunt is dat het coronatoegangsbewijs een inmenging was in de grondrechten van [appellanten] De rechtbank toetst invoering van het coronatoegangsbewijs alleen expliciet aan de in het EVRM neergelegde bepalingen, omdat toetsing aan de Grondwet, het Handvest EU en het IVBPR op dezelfde gronden tot hetzelfde resultaat leidt (rov. 7.5.3). Toetsend aan art. 8 EVRM komt de rechtbank allereerst tot de conclusie dat voor het coronatoegangsbewijs een wettelijke basis bestond (de Wpg en de op grond daarvan opgestelde Trm). Vervolgens oordeelt de rechtbank dat, oordelend op basis van de kennis die destijds voorhanden was, de door het coronatoegangsbewijs veroorzaakte inmenging beantwoordde aan een dringende maatschappelijke behoefte, namelijk het nemen van maatregelen tegen de verspreiding van covid-19. Covid-19 was immers in ieder geval voor bepaalde groepen in de samenleving gevaarlijk en dat was op zich al een voldoende dringende reden om maatregelen te nemen. De Staat was daartoe op grond van de artt. 2 en 8 EVRM ook verplicht. De Staat heeft op basis van de destijds beschikbare informatie in redelijkheid kunnen besluiten dat met de invoering van het coronatoegangsbewijs een rechtvaardige balans werd bereikt tussen alle op dat moment spelende belangen. Volgens de rechtbank staat vast dat vaccinatie het risico op transmissie en ernstige ziekte kon verkleinen, was er geen betere test op de markt dan de PCR-test, was testen niet verplicht, en was er geen reden waarom de Staat niet had mogen afgaan op de adviezen van het OMT/RIVM. Ook de Gezondheidsraad en het ECDC kwamen op basis van eigen onderzoek tot de conclusie dat het coronatoegangsbewijs een nuttig instrument was om het aantal besmettingen te verminderen, hetgeen bevestigd werd door het onderzoek dat de Staat kort na invoering van het coronatoegangsbewijs heeft laten verrichten (zij het dat minder besmettingen werden voorkomen dan men aanvankelijk had gehoopt).

[appellanten] hebben 14 grieven tegen het bestreden vonnis aangevoerd.

Grief 1, getiteld “Rechtbank negeert standpunten appellanten”, begint met het formuleren van algemene klachten met de strekking dat de rechtbank op de meeste stellingen van [appellanten] niet zou zijn ingegaan. Op deze (te) algemene klacht zal het hof niet ingaan omdat die klacht niet voldoet aan de eisen die aan een grief in hoger beroep moeten worden gesteld. Alleen voorzover de grief concreet aangeeft welke stellingen de rechtbank buiten beschouwing zou hebben gelaten zal het hof daarop ingaan. Verder zal het hof ingaan op hetgeen het eigenlijke onderwerp van grief 1 lijkt te zijn, namelijk het betoog dat vaccinatie niet hielp tegen besmetting met en transmissie van het coronavirus, maar wel schadelijke effecten op de gezondheid van de gevaccineerde had.

[appellanten] klagen er in grief 1 onder 4 over dat de rechtbank buiten beschouwing zou hebben gelaten het uitvoerige betoog van [appellanten] dat (i) de geringe dodelijkheid van het coronavirus niet de invoering van het coronatoegangsbewijs kon rechtvaardigen en (ii) het coronatoegangsbewijs ook niet de gewenste effecten zou kunnen hebben. Deze klacht gaat niet op. De rechtbank heeft, voor wat betreft (i), overwogen (rov. 7.20.1) dat tussen partijen niet ter discussie staat dat de covid-19 pandemie voor bepaalde groepen kwetsbare mensen gevaarlijk was, dat zij immers door infectie ernstig ziek konden worden en zelfs overlijden en dat dit op zich al een voldoende reden dringende reden was om maatregelen te nemen. Ten aanzien van (ii) heeft de rechtbank overwogen (rov. 7.26.2) dat vaccinatie op het niveau van de gehele bevolking wel kan bijdragen aan het verkleinen van het risico op besmetting van anderen (transmissie) en op ernstige ziekte van gevaccineerden zelf, en dat [appellanten] niet hebben weersproken dat vaccinatie de risico’s op transmissie en ernstige ziekte kon verkleinen.

De rechtbank is dus wel degelijk op de bedoelde stellingen van [appellanten] ingegaan. De rechtbank heeft die stellingen op begrijpelijke en voldoende gemotiveerde wijze verworpen. Tot een verdere motivering was de rechtbank niet gehouden. De rechtbank was met name niet gehouden om expliciet op elk afzonderlijk argument van [appellanten] in te gaan.

Grief 1 bevat verder het betoog dat de vaccins (op grond waarvan een coronatoegangsbewijs kon worden verkregen) niet effectief beschermden tegen besmetting en transmissie. Daarnaast voeren [appellanten] aan dat deze vaccins schadelijk waren, dat dit ook in september 2021 reeds bekend was en dat de vaccins nog in de experimentele fase zaten.

Voordat het hof inhoudelijk op deze stellingen ingaat merkt het hof het volgende op. Het gaat in deze zaak niet om een collectieve actie, maar om vorderingen van drie personen die, willen zij een vordering bij de burgerlijke rechter kunnen instellen, daarbij een voldoende belang moeten hebben (art. 3:303 BW). [appellanten] hebben zich geen van allen laten vaccineren. Dat stond hen vrij, op geen enkel moment bestond er een verplichting om zich te laten vaccineren tegen covid-19. Ook het coronatoegangsbewijs kon op andere wijze dan door vaccinatie worden verkregen, met name door het tonen van een negatief testresultaat. [appellanten] hebben dan ook geen belang bij hun klachten over de kwaliteit of bijwerkingen van de vaccins. Hetgeen het hof hierna nog (kort) overweegt ten aanzien van de stellingen van [appellanten] over deze vaccins is dan ook ten overvloede.

Het is niet aan de burgerlijke rechter om in dit geding te oordelen over de vraag of de vaccins tegen covid-19 terecht op de Europese markt zijn toegelaten, of deze voldoende effectief en veilig waren en of deze al dan niet aanvaardbare bijeffecten hadden. Daarover oordeelt het Committee for Medicinal Products for Human Use (CHMP) van het European Medicine Agency (EMA), op basis waarvan de Europese Commissie besluit al dan niet tot vergunningverlening over te gaan. Niet in geschil is dat het CHMP de in Nederland gebruikte vaccins onder voorwaarden heeft goedgekeurd en dat daarvoor (eveneens onder voorwaarden) handelsvergunningen zijn verstrekt. Die oordelen en besluiten zijn voor het hof uitgangspunt. Nu het aldus ging om vaccins die op basis van de daarvoor geldende voorschriften in Nederland rechtsgeldig op de markt mochten worden gebracht is het reeds om die reden niet onrechtmatig geweest dat de Staat de mogelijkheid heeft geopend om een coronatoegangsbewijs te verkrijgen op basis van (onder meer) vaccinatie.

Grief 1 faalt.

Grief 2 houdt in dat de invoering van het coronatoegangsbewijs strijdig was met de delegatiebevoegdheid van de Grondwet, omdat de schending van grondrechten niet had mogen worden gedelegeerd. [appellanten] voeren aan dat de rechtbank ten onrechte hun daartoe strekkende betoog heeft verworpen. [appellanten] verwijzen naar hun uiteenzettingen in eerste aanleg, maar leggen niet uit waarom het oordeel van de rechtbank onjuist zou zijn. Het hof is van oordeel dat de overwegingen van de rechtbank omtrent dit onderwerp juist zijn en het neemt het oordeel van de rechtbank over. Daar komt het volgende bij.

Het gaat er [appellanten] bij deze grief kennelijk om dat zij vinden dat art. 58ra lid 1 Wpg, waarin de mogelijkheid om een coronatoegangsbewijs voor te schrijven (onder voorwaarden) is gedelegeerd aan de ministers, in strijd is met de Grondwet omdat deze mogelijkheid tot delegatie te ruim zou zijn. Daarmee verlangen [appellanten] echter dat de burgerlijke rechter een wet in formele zin toetst aan de Grondwet, maar daartoe is de rechter op grond van het toetsingsverbod niet bevoegd (art. 120 Grondwet). Ook hierop stuit het betoog van [appellanten] af.

Grief 2 slaagt niet.

Met grief 3 betogen [appellanten] dat invoering van het coronatoegangsbewijs strijdig was met art. 58b lid 2 Wpg, omdat geen sprake was van een ernstige bedreiging van de volksgezondheid (volgens [appellanten] valt druk op de zorg, waarvan volgens hen overigens geen sprake was, daar niet onder). Het coronavirus was volgens [appellanten] niet bijzonder gevaarlijk. Bovendien deugden de vaccins niet en waren de PCR-testen onbetrouwbaar en niet geheel ongevaarlijk.

De rechtbank heeft overwogen (rov. 7.20.1) dat tussen partijen niet ter discussie staat dat de covid-19 pandemie voor bepaalde groepen kwetsbare mensen in de samenleving gevaarlijk was omdat zij door een infectie ernstig ziek konden worden of zelfs overlijden, hetgeen op zich al een dringende reden was om maatregelen te nemen. Het hof onderschrijft dit oordeel waartegen [appellanten] op zichzelf ook geen grief hebben gericht. Het hof is verder, met de rechtbank, van oordeel dat belasting van de zorg onder het begrip ‘ernstige bedreiging van de volksgezondheid’ kan vallen, indien de feitelijke situatie die is ontstaan of dreigt te ontstaan zodanig is dat de gewone zorgverlening in de ziekenhuizen, waaronder op de intensive care afdelingen, in het gedrang komt.

[appellanten] betwisten dat alleen de vrees voor een noodsituatie in de gezondheidszorg voldoende is en verder betogen zij dat er in september 2021 niet zoveel aan de hand was omdat er toen geen piek was in de IC-opnames. Niet valt echter in te zien dat een gegronde vrees voor een overmatige belasting van de zorg niet een ‘ernstige bedreiging van de volksgezondheid’ in de zin van art. 58 lid 2 Wpg zou kunnen opleveren en waarom de Staat zou moeten afwachten tot die overbelasting was opgetreden voordat hij daartegen maatregelen zou mogen nemen. Uit het OMT-advies van 13 september 2021 volgt onmiskenbaar dat de opheffing van de 1,5 meter regel gepaard zou moeten gaan met de inzet van het coronatoegangsbewijs om een opleving van het coronavirus en druk op de zorg te voorkomen. De Staat mocht in beginsel afgaan op het advies van het OMT, het deskundig orgaan dat verantwoordelijk is voor het tot stand komen van het best mogelijke professionele advies over de te nemen crisismaatregelen. [appellanten] voeren niet aan dat de Staat een onjuiste keuze heeft gemaakt door te kiezen voor het opheffen van de 1,5 meter regel en het in verband daarmee invoeren van het coronatoegangsbewijs. Ook indien [appellanten] zouden menen dat de Staat daarin een andere keuze had moeten maken, betekent dat nog niet dat de invoering van het coronatoegangsbewijs niet noodzakelijk zou zijn geweest gelet op de ernst van de bedreiging van de volksgezondheid in de zin van art. 58b lid 2 Wpg.

Ook grief 3 faalt.

In grief 4 betogen [appellanten] dat de invoering van het coronatoegangsbewijs in strijd was met art. 58ra lid 2 Wpg. Volgens [appellanten] zou niet zijn vastgesteld dat de kans op overdracht van het coronavirus in geval van vaccinatie of herstel vergelijkbaar is met een negatieve testuitslag. Volgens [appellanten] was in september 2021 algemeen bekend dat vaccinatie niet zou helpen tegen besmetting en transmissie.

De Tijdelijke wet coronatoegangsbewijzen (zie 3.6 hiervoor) heette in zijn oorspronkelijke versie de Tijdelijke wet testbewijzen covid-19 en voorzag slechts in de mogelijkheid om, met de inzet van testbewijzen als voorwaarde om aan bepaalde activiteiten deel te nemen, de verspreiding van het coronavirus tegen te gaan. Bij amendement zijn daar een bewijs van vaccinatie tegen het coronavirus of een bewijs van herstel van een infectie met dat virus aan toegevoegd. Een bewijs van vaccinatie of een bewijs van herstel mocht alleen worden verlangd indien:

Op grond van het voorgaande concludeert het hof dat is voldaan aan de voorwaarde van art. 58ra lid 2 Wpg. Grief 4 faalt.

Met grief 5 komen [appellanten] allereerst op tegen de wijze waarop de rechtbank het beroep van [appellanten] op schending van de verschillende grondrechten waarop zij zich beroepen heeft verworpen. De rechtbank is immers alleen expliciet ingegaan op art. 8 EVRM. Volgens [appellanten] had de rechtbank hun beroep op elk grondrecht afzonderlijk moeten bespreken.

De rechtbank heeft overwogen dat de voor deze zaak relevante grondrechten die in de Grondwet zijn neergelegd feitelijk dezelfde eisen stellen aan inmenging in die grondrechten als het EVRM stelt aan inmenging in de daarin neergelegde vergelijkbare grondrechten en dat hetzelfde geldt voor de versies van de rechten die zijn neergelegd in het Handvest EU en in het IVBPR. De rechtbank heeft dan ook gemeend te kunnen volstaan met een expliciete toetsing aan de in het EVRM neergelegde bepalingen aangezien toetsing aan de bepalingen in de Grondwet, het Handvest EU en het IVBPR naar het oordeel van de rechtbank op dezelfde gronden tot hetzelfde resultaat leidt. De rechtbank heeft dus wel degelijk beslist over het beroep van [appellanten] op de andere grondrechten dan art. 8 EVRM, zij het dat het haar oordeel in deze algemene zin heeft gemotiveerd.

Volgens [appellanten] moet voor elk grondrecht waarop zij zich beroepen een aparte afweging en beoordeling worden gemaakt, omdat elke bepaling “nuances met verschillende interpretaties en benaderingen” heeft. [appellanten] geven echter niet aan om welke nuances, benaderingen of interpretaties het daarbij gaat, of in hoeverre de rechtbank die buiten beschouwing zou hebben gelaten. De gedachte van de rechtbank is onmiskenbaar geweest dat indien komt vast te staan dat voldaan is aan de voorwaarden van art. 8 lid 2 EVRM voor een inmenging in het door art. 8 lid 1 EVRM gewaarborgde grondrecht, ook geen strijd kan bestaan met de overige door [appellanten] aangevoerde grondrechten. Dat die opvatting onjuist is en waarom maken [appellanten] niet duidelijk. De rechtbank heeft, in het kader van haar bespreking van de voorwaarden van art. 8 lid 2 EVRM, alle bezwaren van [appellanten] tegen het coronatoegangsbewijs uitgebreid besproken en weerlegd, waaronder de ook nu weer door [appellanten] aan de orde gestelde inbreuk op hun lichamelijke integriteit (die zich hooguit bij [appellant 3] kan hebben voorgedaan, aangezien [appellant 1] en [appellant 2] zich niet hebben laten testen en zich niet hebben laten vaccineren).

Het oordeel van de rechtbank over art. 8 lid 2 EVRM komt neer op het volgende: (i) de inbreuk heeft een voldoende wettelijke basis, (ii) is noodzakelijk in een democratische samenleving, (iii) voldoet aan een dringende maatschappelijke behoefte en (iv) was proportioneel. Voor zover [appellanten] tegen dit oordeel grieven formuleren zijn deze, zoals hierna zal blijken, ongegrond.

Het valt moeilijk in te zien – en [appellanten] onderbouwen dat ook niet – hoe voldaan kan zijn aan de voorwaarden van art. 8 lid 2 EVRM maar toch nog sprake zou kunnen zijn van inbreuk op enig ander door hen genoemd grondrecht. Daarbij komt dat [appellanten] zelf geenszins een uitgewerkt beroep op elk afzonderlijk door hen genoemd grondrecht hebben gedaan, maar in het merendeel van de gevallen hebben volstaan met een verwijzing naar verschillende bepalingen in de Grondwet en diverse verdragen – die gedeeltelijk ook nog op hetzelfde grondrecht betrekking hebben – zonder in te gaan op eventuele rechtstreekse werking of toepasselijkheid. Zo is het EU Handvest op de onderhavige zaak niet van toepassing, omdat de Staat met de invoering van het coronatoegangsbewijs niet het recht van de Europese Unie ten uitvoer bracht (dat dit zo was stellen [appellanten] ook niet). Het beroep van [appellanten] op de verschillende grondrechten in het EU Handvest loopt dus reeds hierop vast. Ook is de Universele Verklaring voor de Rechten van de Mens niet een eenieder verbindende verdragsbepaling waarop [appellanten] tegenover de Staat een beroep kunnen doen. Bovendien komen de door [appellanten] gehanteerde argumenten in wezen steeds op dezelfde inhoudelijke bezwaren tegen het coronatoegangsbewijs neer, ook al verwijzen zij daarbij naar verschillende grondrechten. Ook daarom kon de rechtbank volstaan met een motivering die op één van die grondrechten is toegesneden en waarin de inhoudelijke bezwaren van [appellanten] tegen het coronatoegangsbewijs uitgebreid inhoudelijk zijn behandeld en verworpen.

Aangezien [appellanten] in deze grief nog een beroep doen op schending van het discriminatieverbod ( [appellanten] zouden zijn gediscrimineerd ten opzichte van personen die zich, anders dan zij, wél hadden laten vaccineren) merkt het hof daarover nog het volgende op. Het is niet juist dat nooit onderscheid mag worden gemaakt op grond van medische status. Waar het om gaat is of de Wpg en de Trm op goede gronden een onderscheid mochten introduceren tussen enerzijds personen die zich hebben laten vaccineren en anderzijds personen die dat niet hebben gedaan (en die dus waren aangewezen op een testbewijs of een bewijs van herstel). Uit de hiervoor aangehaalde overwegingen van de rechtbank, waarbij het hof zich aansluit, volgt dat de Staat dit onderscheid in redelijkheid mocht maken. Daarbij is met name van belang dat voor vaccineren alternatieven beschikbaar waren, zoals een testbewijs of een herstelbewijs, en dat voor personen die vanwege een beperking of een ziekte geen test konden ondergaan of ten gevolge van een test ernstig ontregeld zouden raken, een uitzondering gold op grond van art. 58ra lid 9 Wpg. [appellanten] hebben, afgezien van hun persoonlijke, principiële opvattingen, niet duidelijk gemaakt waarom van hen niet kon worden gevergd dat zij gebruik zouden maken van de mogelijkheid zich te laten testen of, indien dat voor hen te bezwaarlijk was, waarom zij geen gebruik konden maken van de in art. 58ra lid 9 Wpg bedoelde uitzondering. Ook van belang is dat het coronatoegangsbewijs in feite slechts gedurende een korte periode is toegepast (zeker wanneer de periode van lockdown in aanmerking wordt genomen) en niet langer dan strikt noodzakelijk. Bovendien ging het om de toegang tot niet-essentiële activiteiten (dansles, tennissen, horecabezoek) en gold bijvoorbeeld voor [appellant 2] als hij in zijn restaurants werkzaam was geen coronatoegangsbewijs (art. 58ra lid 8 Wpg). Dat [appellant 2] zijn restaurants heeft gesloten omdat hij een wettelijke plicht (het controleren van gasten op het coronatoegangsbewijs) niet langer wilde uitvoeren stond hem vrij maar komt geheel voor zijn rekening.

Dat sprake zou zijn van een ontoelaatbare inbreuk op het eigendomsrecht van [appellant 2] in de zin van art. 1 Eerste Protocol EVRM hebben [appellanten] onvoldoende onderbouwd. Regulering van eigendom, waarvan in dit geval hooguit sprake is, is immers in beginsel toegestaan. Grief 5 faalt.

Grief 6 houdt in dat voor invoering van het coronatoegangsbewijs geen legitiem doel bestond, omdat het doel daarvan was de vaccinatiegraad te verhogen. Dat was volgens [appellanten] ook daarom geen legitiem doel, omdat de vaccins niet effectief waren en zeker niet ongevaarlijk.

Voor wat betreft de door [appellanten] geleverde kritiek op de vaccins verwijst het hof naar hetgeen hiervoor is overwogen. Nu het om officieel toegelaten vaccins ging moet het hof ervan uitgaan dat deze (voldoende) effectief waren en dat de eventuele bijwerkingen in het licht daarvan acceptabel waren. Zelfs indien het doel (of een nevendoel) van het coronatoegangsbewijs was de vaccinatiegraad te verhogen, was dat dus niet onrechtmatig op de enkele grond dat de vaccins niet effectief en zeker niet ongevaarlijk waren. Het hof verwijst ook naar hetgeen hiervoor (onder 4.18) is overwogen en waaruit blijkt dat, wat ook het doel was waarvoor deze vaccins waren toegelaten, er op basis van de in september 2021 beschikbare inzichten van uit mocht worden gegaan dat vaccinatie de transmissie van het coronavirus zou tegengaan.

Voor de stelling dat het doel van het coronatoegangsbewijs was de vaccinatiegraad te verhogen verwijst de grief naar hoofdstuk 8 van de inleidende dagvaarding. Daarin beroepen [appellanten] zich voornamelijk op enkele uitlatingen van [de minister] tijdens een persconferentie op 13 augustus 2021. Deze uitlatingen, wat daar verder ook van zij, zijn echter niet zonder meer gelijk te stellen met de doeleinden van de formele wetgever. Uit de parlementaire geschiedenis blijkt afdoende dat het doel van het coronatoegangsbewijs was de verdere verspreiding van het coronavirus te beperken. Dat de wetgever de opzet had om met het coronatoegangsbewijs de vaccinatiegraad te verhogen is ook daarom niet erg aannemelijk, nu in de aanvankelijke opzet alleen was voorzien in een coronatoegangsbewijs op grond van een test en de optie van vaccinatie pas later bij amendement in de wet is opgenomen. Een dergelijke opzet is ook verder onaannemelijk, nu het coronatoegangsbewijs weer vrij snel is afgeschaft en zolang het van kracht was alleen gold voor niet-essentiële activiteiten.

Grief 6 is ongegrond.

In grief 7 komen [appellanten] op tegen het oordeel van de rechtbank “dat sprake zou zijn van noodzakelijkheid”, waarmee [appellanten] kennelijk doelen op het oordeel van de rechtbank dat de door het coronatoegangsbewijs gemaakte inbreuk op de aan de orde zijnde grondrechten noodzakelijk was in een democratische samenleving. De rechtbank heeft daartoe onderzocht (i) of er een dringende maatschappelijke behoefte bestond om maatregelen tegen de verspreiding van covid-19 te nemen en (ii) of de ingevoerde maatregel proportioneel was en een rechtvaardige balans tussen de daarbij betrokken belangen trof.

[appellanten] stellen daar in deze grief slechts tegenover dat “het in de kern niet noodzakelijk [was] om het coronatoegangsbewijs in te voeren”. Volgens [appellanten] had het coronatoegangsbewijs ook niet ingevoerd kunnen worden en dan zou er geen tot weinig verschil zijn geweest wat betreft de gestelde doelen.

Deze grief voldoet niet aan de daaraan te stellen eis dat de wederpartij en het hof daaruit kunnen opmaken wat de rechtbank precies wordt verweten en waarom. De rechtbank heeft haar oordeel over de noodzakelijkheid zeer uitgebreid gemotiveerd maar [appellanten] voeren tegen dat oordeel in deze grief geen begrijpelijke klachten aan.

Grief 7 faalt.

Met grief 8 komen [appellanten] op tegen het oordeel van de rechtbank dat er in september 2021 een dringende maatschappelijke behoefte bestond om maatregelen te nemen tegen (de verspreiding van) covid-19. Daartoe voeren [appellanten] in de eerste plaats aan dat covid-19 relatief ongevaarlijk was en dat tussen partijen dus niet vaststaat dat covid-19 bijzonder gevaarlijk was. Volgens [appellanten] zijn griep, autorijden of een trap betreden ook gebeurtenissen die “voor bepaalde groepen kwetsbaren in de samenleving gevaarlijk” zijn. Het door de rechtbank benoemde gevaar is te weinig concreet en gering om een buitengewoon vergaande maatregel als het coronatoegangsbewijs te kunnen rechtvaardigen.

De rechtbank heeft in rov. 7.20.1 overwogen dat tussen partijen niet ter discussie staat dat covid-19 voor bepaalde groepen kwetsbare mensen in de samenleving gevaarlijk was omdat zij door een infectie ernstig ziek konden worden en zelfs overlijden. Op zichzelf bestrijden [appellanten] niet dát covid-19 deze effecten op kwetsbare personen kon hebben, maar zij vinden dat, zonder verdere concretisering, onvoldoende grond voor invoering van het coronatoegangsbewijs. [appellanten] verliezen echter uit het oog dat de rechtbank het gevaar voor kwetsbare groepen niet geïsoleerd heeft beoordeeld of heeft geoordeeld dat reeds dat enkele gevaar voldoende rechtvaardiging was voor de invoering van het coronatoegangsbewijs. De rechtbank heeft in dit onderdeel slechts vooropgesteld dat er een dringende maatschappelijke behoefte was om iets te doen. Vervolgens heeft de rechtbank onderzocht of voor het coronatoegangsbewijs een dringende maatschappelijke behoefte bestond. Daarbij heeft de rechtbank de diverse omstandigheden en gezichtspunten (zoals de druk op de zorg) tezamen bezien en afgewogen. De grootte van de groep kwetsbaren, de ernst van de mogelijke gevolgen van een infectie en de gevolgen van de maatregelen voor andere burgers heeft de rechtbank beoordeeld in het kader van de vraag of het coronatoegangsbewijs proportioneel was.

[appellanten] miskennen de gedachtegang van de rechtbank. Zij richten zich telkens, zo ook in deze grief, op een enkel aspect van de vele omstandigheden die tot de invoering van het coronatoegangsbewijs hebben geleid, maar laten na alle relevante omstandigheden en overwegingen in onderlinge samenhang te bezien. Zo laten [appellanten] bijvoorbeeld consequent buiten beschouwing dat de invoering van het coronatoegangsbewijs samenhing met het schrappen van een andere belastende maatregel, namelijk de 1,5 meter regeling. Indien, zoals [appellanten] kennelijk hadden gewild, het coronatoegangsbewijs niet zou zijn ingevoerd, was zeer waarschijnlijk de 1,5 meter regeling gehandhaafd. [appellanten] leggen niet uit welke negatieve gevolgen het handhaven van de 1,5 meter regeling zou hebben gehad voor (a) de mogelijkheden voor [appellant 1] om onbelemmerd mee te doen aan danslessen, (b) de mogelijkheden voor [appellant 2] om klanten in zijn restaurants te ontvangen of (c) de sociale activiteiten waaraan [appellant 3] had willen deelnemen. Wat er van dit laatste overigens ook zij, het gaat niet aan om bij kritiek op het coronatoegangsbewijs niet in te gaan op de daarmee onlosmakelijk verbonden gunstige maatregel (afschaffing van de 1,5 meter-regel).

Voor zover [appellanten] zich in deze grief beroepen op de werking van de vaccins en de bijwerkingen ervan verwijst het hof naar hetgeen hiervoor is overwogen. Het hof moet ervan uitgaan dat deze vaccins (voldoende) effectief waren – ook tegen transmissie van het coronavirus – en dat de eventuele bijwerkingen in het licht daarvan acceptabel waren. Voor zover [appellanten] aanvoeren dat het coronatoegangsbewijs niet bijdroeg aan het beperken van de transmissie van het coronavirus verwijst het hof naar hetgeen het hierover onder 4.16 heeft overwogen. De Staat mocht ervan uitgaan dat invoering de overdracht van het coronavirus zou beperken.

Grief 8 heeft dus geen succes.

Met grief 9 komen [appellanten] op tegen het oordeel van de rechtbank dat de verwachte belasting van de zorg een gegronde reden was voor invoering van het coronatoegangsbewijs. [appellanten] zijn in de eerste plaats van mening dat het ontlasten van een bepaalde beroepsgroep niet een legitiem doel is om grondrechten te beperken. Ook betwisten zij dat er van overbelasting sprake was.

Het eerste onderdeel van de grief is ongegrond. Het ging immers niet alleen om het ontlasten van “een bepaalde beroepsgroep”. Het ging erom dat de coronapandemie tot gevolg had dat voorrang moest worden gegeven aan de behandeling van coronapatiënten en dat de reguliere zorg daardoor moest worden afgeschaald. Ontlasting van de zorg zou dus wel degelijk positieve effecten hebben op de medische zorgverlening en kon dus wel degelijk een reden zijn voor invoering van het coronatoegangsbewijs.

[appellanten] betwisten ten onrechte dat van overbelasting geen sprake was. Ook indien het zo zou zijn dat de ziekenhuizen en IC-afdelingen de zorg voor coronapatiënten aankonden, betekent dat nog niet dat dit niet ten koste ging van de reguliere zorg. Volgens de Nederlandse Zorgautoriteit (NZA) moesten er per september 2021 mogelijk 180.000 tot 200.000 uitgestelde operaties ingehaald worden. Het RIVM heeft berekend dat er in 2020 en 2021 als gevolg van uitgestelde operaties ongeveer 320.000 levensjaren in goede gezondheid verloren zijn gegaan. Dit beeld wordt bevestigd door de NZA die in december 2021 constateerde dat de zorg in vrijwel alle ziekenhuizen was afgeschaald en dat ook kritiek planbare zorg bij een kwart van de ziekenhuizen niet in alle gevallen binnen zes weken kon worden geleverd. [appellanten] hebben hetgeen de Staat hierover gemotiveerd en met verwijzing naar relevante bronnen heeft aangevoerd niet, laat staan voldoende gemotiveerd, betwist.

Grief 9 faalt.

Grief 10 richt zich tegen het oordeel van de rechtbank dat de invoering van het coronatoegangsbewijs een proportionele maatregel was. [appellanten] stellen dat invoering van het coronatoegangsbewijs niet redelijk was, omdat het zou gaan om “een grove schending van de mensenrechten van de gehele bevolking door de Staat, door een coronatoegangsbewijs in te voeren en druk te zetten zich te laten injecteren met experimentele medische producten, voor een virus minder dodelijk dan een gemiddelde griep”. Hier geven [appellanten] een verkeerde (en gechargeerde) voorstelling van zaken. Het gaat in dit geding (niet een collectieve actie) niet om de hele bevolking, maar om [appellant 1] , [appellant 2] en [appellant 3] . Van een “grove” schending van hun grondrechten is niet gebleken. [appellant 1] heeft danslessen moeten missen, [appellant 2] is, naar hij stelt omzet misgelopen en heeft vrijwillig zijn restaurants gesloten, terwijl [appellant 3] zich een aantal malen op het coronavirus heeft laten testen en mogelijk in een aantal andere gevallen niet heeft kunnen deelnemen aan sociale activiteiten. Géén van appellanten heeft zich laten vaccineren. Het coronatoegangsbewijs gold effectief slechts gedurende een beperkte periode. De vaccins, daargelaten dat [appellanten] zich daarmee niet hebben laten injecteren, waren door de daartoe bevoegde autoriteiten toegelaten op de Nederlandse markt en vormden dus niet een experimenteel medisch product.

Ook in het kader van deze grief voeren [appellanten] weer aan dat vaccinatie transmissie niet tegengaat. Deze stelling heeft het hof hiervoor reeds verworpen. Bovendien kan het hof de bezwaren van [appellanten] tegen vaccinatie (nog steeds) niet plaatsen. [appellanten] hebben zich immers niet laten vaccineren, hetgeen hun onder de regels voor het coronatoegangsbewijs ook volledig vrij stond.

[appellanten] voeren verder aan dat de PCR-test een inbreuk op de lichamelijke integriteit vormde en dat de coronatest bovendien zinloos was. Dat de PCR-test een inbreuk vormde op de lichamelijke integriteit heeft de Staat op zichzelf niet betwist. Dat de PCR-test zinloos was is echter niet komen vast te staan. [appellanten] hebben geen grief gericht tegen het oordeel van de rechtbank dat de PCR-test wereldwijd de golden standard is voor covid-19 testen en dat er geen betere test op de markt was dan de PCR-test. Deze test was dus de meest betrouwbare test die voorhanden was om te kunnen aantonen of een persoon met het coronavirus is besmet. Dat de PCR-test niet steeds 100% waterdicht was doet daar niet aan af. De PCR-test was ook niet zinloos. Een persoon die niet met het coronavirus was besmet kon dit ook niet overdragen, terwijl een persoon die daarmee wel besmet was het virus kon overdragen, ook al was niet zeker dat dit ook inderdaad zou gebeuren (de vraag of een besmet persoon het virus op anderen zou overdragen hangt immers van meerdere omstandigheden af). Door personen, waarvan op basis van een test was gebleken dat zij met het virus besmet waren, van bepaalde activiteiten uit te sluiten werd dus wel degelijk de kans op transmissie beperkt.

Grief 10 heeft geen succes.

In grief 11 voeren [appellanten] aan dat van onafhankelijk advies geen sprake was en dat adviezen op bestelling werden afgegeven. Deze stelling wordt echter niet verder onderbouwd. In eerste aanleg hebben [appellanten] gewezen op communicatie tussen de Staat en het OMT/RIVM, waaruit volgens hen volgt dat de Staat invloed heeft uitgeoefend op adviezen en persberichten van het OMT/RIVM, met name het persbericht van het RIVM van 14 oktober 2021. Daaruit volgt echter niet dat adviezen van het OMT op bestelling zijn afgegeven of inhoudelijk zijn beïnvloed door ministers of ambtenaren. Wat er verder ook zij van die – mogelijk ongepaste – contacten tussen Staat en OMT, op geen enkele wijze is gebleken dat de adviezen van het OMT in enig materieel oogpunt onjuist waren of dat de Staat niet op die adviezen had mogen afgaan.

Grief 11 faalt.

In grief 12 bestrijden [appellanten] wederom dat het coronatoegangsbewijs zinvol zou zijn. Na al hetgeen het hof daarover hiervoor heeft overwogen hoeft op deze grief niet meer uitgebreid te worden ingegaan. [appellanten] voeren onder meer aan dat in bepaalde publicaties die aan het ECDC-rapport ten grondslag hebben gelegen gesproken wordt over ‘viral load’, terwijl dit ‘inmiddels’ volledig weerlegd en achterhaald zou zijn. Het gaat er echter niet om hoe ‘inmiddels’ tegen bepaalde wetenschappelijke kwesties wordt aangekeken. Het gaat erom van welke wetenschappelijke inzichten mocht worden uitgegaan toen de Staat het coronatoegangsbewijs invoerde. Ook [appellanten] erkennen overigens dat het gaat om ‘de kennis van toen’. De Staat mocht daarbij afgaan op de deskundige adviezen van het OMT. Daarbij moet in aanmerking worden genomen dat in de tijd dat Nederland werd getroffen door de covid-19 pandemie, het een hectische periode was waarin de IC-bedden in belangrijke mate door coronapatiënten werden bezet en niet alles over het virus of de bestrijding daarvan bekend was. De Staat heeft maatregelen moeten nemen op basis van de toen bij het OMT aanwezige kennis, en kon niet afwachten tot de effecten van elke maatregel volledig wetenschappelijk zouden zijn onderzocht en geanalyseerd. Daarvoor ontbrak eenvoudig de tijd. Ook dit verliezen [appellanten] volledig uit het oog.

Grief 12 heeft geen succes.

Grieven 13 en 14 bouwen voort op eerdere grieven en herhalen klachten die hiervoor reeds zijn weerlegd. Deze grieven falen op dezelfde gronden.

Nu alle grieven falen zal het vonnis van de rechtbank worden bekrachtigd.

[appellanten] zullen als de in het ongelijk gestelde partijen worden verwezen in de kosten van het geding in hoger beroep.

• bekrachtigt het vonnis van de rechtbank Den Haag van 1 mei 2024;

• veroordeelt [appellanten] hoofdelijk in de kosten van de procedure in hoger beroep, aan de zijde van de Staat begroot op € 987 (€ 798 griffierecht en € 189 nakosten) en € 3.870 (3 punten in tarief II à € 1.290) voor salaris van de advocaat, vermeerderd met de wettelijke rente over deze kosten als [appellanten] deze niet binnen veertien dagen na heden hebben betaald;

• bepaalt dat als [appellanten] niet binnen veertien dagen na aanschrijving aan de uitspraak hebben voldaan en dit arrest vervolgens wordt betekend, [appellanten] de kosten van die betekening moeten betalen, plus extra nakosten van € 98, vermeerderd met de wettelijke rente over deze kosten als [appellanten] deze niet binnen veertien dagen na betekening heeft betaald;

• verklaart deze kostenveroordelingen uitvoerbaar bij voorraad.