Inkomstenbelasting; art. 3.63 Wet IB 2001; doorschuiffaciliteit; keuzeherziening.

HOGE RAAD DER NEDERLANDEN

BELASTINGKAMER

Nummer 23/04950

Datum 6 november 2026

ARREST

in de zaak tussen

de STAATSSECRETARIS VAN FINANCIËN (hierna: de Staatssecretaris)

en

[X] (hierna: belanghebbende)

en

de STAAT (de MINISTER VAN JUSTITIE EN VEILIGHEID) (hierna: de Staat)

op het beroep in cassatie van de Staatssecretaris tegen de uitspraak van het Gerechtshof ’s-Hertogenbosch van 7 november 2023, nr. BK-21/01187, op het hoger beroep van belanghebbende tegen een uitspraak van de Rechtbank Zeeland-West-Brabant (nr. BRE 18/4077) betreffende de aan belanghebbende voor het jaar 2013 opgelegde aanslag in de inkomstenbelasting/premie volksverzekeringen en de daarbij gegeven boetebeschikking.

De Staatssecretaris, vertegenwoordigd door [P1] , heeft tegen de uitspraak van het Hof beroep in cassatie ingesteld.
Belanghebbende, aanvankelijk vertegenwoordigd door J.E.R.M. Op Heij, heeft een verweerschrift ingediend. Hij heeft ook incidenteel beroep in cassatie ingesteld.
Het beroepschrift in cassatie en het geschrift waarbij incidenteel beroep in cassatie is ingesteld, zijn aan dit arrest gehecht en maken daarvan deel uit.
De Staatssecretaris heeft schriftelijk zijn zienswijze over het incidentele beroep naar voren gebracht.

De Advocaat-Generaal R.J. Koopman heeft op 28 juni 2024 geconcludeerd tot gegrondverklaring van het principale beroep in cassatie en tot ongegrondverklaring van het incidentele beroep in cassatie.

Belanghebbende heeft de Hoge Raad op 11 maart 2024 verzocht om, indien de redelijke termijn die geldt voor de behandeling van het cassatieberoep wordt overschreden, de Staat te veroordelen tot een vergoeding van immateriële schade wegens overschrijding van die termijn.
De Minister van Justitie en Veiligheid, vertegenwoordigd door [P2] , heeft schriftelijk laten weten af te zien van een reactie op het hiervoor bedoelde verzoek om vergoeding van immateriële schade.

Met ingang van 1 april 2009 voeren belanghebbende en zijn echtgenote (hierna tezamen: de overnemers) met twee andere personen (hierna: de overdragers) een varkenshouderij in de vorm van een vennootschap onder firma (hierna: de VOF). Tot 1 april 2009 werd de varkenshouderij door de overdragers uitgeoefend in de vorm van een maatschap.

De voorwaarden voor de samenwerking in de VOF en de verdeling van het bedrijfsresultaat van de VOF zijn vastgelegd in een overeenkomst van 27 maart 2009 (hierna: de VOF-overeenkomst). Op deze datum hebben de overdragers en de overnemers een tweede overeenkomst (hierna: de sideletter) gesloten waarin nadere voorwaarden zijn opgenomen over de samenwerking in de VOF en de voorgenomen overdracht van de varkenshouderij per 31 maart 2012 aan de overnemers. In de sideletter is de overnamesom vermeld. Verder is daarin overeengekomen dat de overdracht door de overdragers aan de overnemers zal plaatsvinden door gebruik te maken van de regeling voor geruisloze doorschuiving als bedoeld in artikel 3.63, lid 1, Wet IB 2001.

Tussen de overnemers en de overdragers is een conflict ontstaan over de nakoming van de VOF-overeenkomst en de sideletter. Uiteindelijk is bij notariële akte van 26 november 2013 zowel het vennootschappelijk als het buitenvennootschappelijk vermogen van de VOF aan de overnemers geleverd. In de notariële akte is opgenomen dat zowel de overdragers als de overnemers in de aangifte voor de inkomstenbelasting/premie volksverzekeringen (hierna: de IB/PVV) voor het jaar 2013 een beroep zullen doen op toepassing van artikel 3.63, lid 1, Wet IB 2001.

Op 22 juli 2015 heeft de Inspecteur een door de overdragers en de overnemers schriftelijk ondertekend verzoek als bedoeld in artikel 3.63, lid 1, Wet IB 2001 ontvangen. Op 29 juli 2015 heeft belanghebbende aangifte voor de IB/PVV voor het jaar 2013 gedaan. Belanghebbende is in de aangifte uitgegaan van toepassing van de doorschuiffaciliteit als bedoeld in artikel 3.63 Wet IB 2001. Ook zijn echtgenote en de overdragers zijn in de door hen ingediende aangiften voor de IB/PVV voor het jaar 2013 uitgegaan van toepassing van die faciliteit.

De Inspecteur heeft aan belanghebbende de aanslag in de IB/PVV voor het jaar 2013 conform de aangifte opgelegd. Bij gelijktijdig gegeven beschikking heeft de Inspecteur aan belanghebbende een verzuimboete van € 226 opgelegd. Belanghebbende heeft tegen de aanslag en de boetebeschikking bezwaar gemaakt. Ook de echtgenote heeft bezwaar gemaakt tegen de aan haar opgelegde aanslag waarbij eveneens is uitgegaan van toepassing van artikel 3.63 Wet IB 2001.

Bij de aanslagen in de IB/PVV voor het jaar 2013 die zijn opgelegd aan de overdragers is, in afwijking van de aangiften, niet uitgegaan van de toepassing van de doorschuiffaciliteit als bedoeld in artikel 3.63, lid 1, Wet IB 2001. De door de overdragers daartegen gemaakte bezwaren zijn aangehouden in afwachting van de uitkomst van de onderhavige procedure.

Voor het Hof was onder meer in geschil of belanghebbende kan terugkomen van het verzoek om toepassing van de doorschuiffaciliteit als bedoeld in artikel 3.63, lid 1, Wet IB 2001. Indien deze vraag ontkennend zou worden beantwoord, was in geschil of die faciliteit van toepassing is, en zo ja, of belanghebbende gerechtvaardigd erop mocht vertrouwen dat het door hem ingediende verzoek om toepassing van de doorschuiffaciliteit zou worden afgewezen. Indien die laatste vraag ontkennend zou worden beantwoord, was in geschil of de Inspecteur bij de berekening van het aan belanghebbende toe te rekenen ondernemingsvermogen is uitgegaan van te lage boekwaarden.

Het Hof heeft overwogen dat de tekst van artikel 3.63 Wet IB 2001 en de bijbehorende parlementaire geschiedenis zich niet uitlaten over het moment waarop de keuze voor toepassing van de doorschuiffaciliteit uiterlijk kan worden herzien. In dat geval kan volgens het Hof van een gemaakte keuze nog worden teruggekomen tot aan het moment dat de aanslag onherroepelijk vaststaat. De aard en werking (uitvoerbaarheid) van de faciliteit brengen mee dat deze keuze niet meer kan worden herzien als bij (een van) de overdrager(s) respectievelijk overnemer(s) de aanslag die volgt op de aangifte waarin de keuze is gemaakt, onherroepelijk vaststaat en de keuze dus onherroepelijke gevolgen heeft gehad, aldus het Hof onder verwijzing naar het arrest van de Hoge Raad van 28 april 2006, ECLI:NL:HR:2006:AU3580 (hierna: het arrest van 28 april 2006). In hoger beroep is komen vast te staan dat dergelijke gevolgen hier niet aan de orde zijn, aangezien de aan de overdragers opgelegde aanslagen in de IB/PVV voor het jaar 2013 nog niet onherroepelijk zijn. Het Hof heeft geoordeeld dat belanghebbende kan terugkomen van het door hem gedane verzoek om geruisloze doorschuiving. Het gevolg daarvan is dat er geen gezamenlijk verzoek meer is, zodat de doorschuiffaciliteit als bedoeld in artikel 3.63 Wet IB 2001 niet van toepassing is. Dit leidt noch bij belanghebbende en zijn echtgenote, noch bij de overdragers tot hogere aanslagen dan reeds — al dan niet tot behoud van rechten – zijn vastgesteld.

Aangezien de doorschuiffaciliteit naar het oordeel van het Hof niet van toepassing is, is het Hof niet toegekomen aan de overige hiervoor in 3.1 opgenomen vragen.

Het middel van de Staatsecretaris klaagt over het hiervoor in 3.2 weergegeven oordeel van het Hof over de mogelijkheid om terug te komen van het verzoek om toepassing van de doorschuiffaciliteit als bedoeld in artikel 3.63, lid 1, Wet IB 2001. Volgens het middel heeft het Hof ten onrechte, dan wel op gronden die de beslissing niet kunnen dragen, geoordeeld dat belanghebbende als overnemer eenzijdig kan terugkomen van het gezamenlijke verzoek om toepassing van de doorschuiffaciliteit dat bij de aangifte van de overdrager is gedaan.

Bij de beoordeling van het middel stelt de Hoge Raad het volgende voorop.

Belanghebbende heeft de Hoge Raad op 11 maart 2024 verzocht om bij overschrijding van de redelijke termijn die geldt voor de behandeling van het cassatieberoep, de Staat te veroordelen tot een vergoeding van immateriële schade.

In deze zaak is beroep in cassatie ingesteld op 18 december 2023. Het tijdsverloop sindsdien tot het moment dat de Hoge Raad in deze zaak arrest wijst, levert wat de cassatieprocedure betreft een overschrijding op van de redelijke termijn met meer dan zes maanden maar minder dan twaalf maanden.

Het financiële belang bij deze procedure bedraagt meer dan € 1.000. Belanghebbende heeft dus recht op een vergoeding van immateriële schade. Dit bedrag wordt gelijkelijk verdeeld over de zaken met nummers 23/04950 en 23/04953 aangezien moet worden aangenomen dat het gezamenlijk procederen een matigende invloed heeft op de mate van veronderstelde spanning en frustratie bij belanghebbende en de echtgenote als gevolg van de overschrijding van de redelijke termijn in de cassatieprocedure. Wat betreft de belastingaanslag komt daarom aan belanghebbende een vergoeding van immateriële schade toe, vastgesteld op de helft van € 1.000, oftewel € 500.

Omdat de boete minder dan € 1.000 bedraagt en de redelijke termijn met niet meer dan twaalf maanden is overschreden, wordt wat betreft de boete volstaan met de constatering dat de redelijke termijn is overschreden.

De Hoge Raad ziet geen aanleiding om de Staatssecretaris te veroordelen in de proceskosten.

De Hoge Raad:

- verklaart het principale beroep van de Staatssecretaris van Financiën gegrond,

- verklaart het incidentele beroep van belanghebbende ongegrond,

- vernietigt de uitspraak van het Hof,

- verwijst het geding naar het Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden ter verdere behandeling en beslissing van de zaak met inachtneming van dit arrest,

- veroordeelt de Staat (de Minister van Justitie en Veiligheid) tot vergoeding aan belanghebbende van de aan de cassatieprocedure toerekenbare immateriële schade, vastgesteld op de helft van € 1.000, oftewel € 500, en

- veroordeelt de Staat (de Minister van Justitie en Veiligheid) in de kosten van belanghebbende voor het geding in cassatie, vastgesteld op de helft van € 234, oftewel € 117, voor beroepsmatig verleende rechtsbijstand.

Dit arrest is gewezen door de vice-president J.A.R. van Eijsden als voorzitter, en de raadsheren A.E.H. van der Voort Maarschalk en W.A.P. van Roij, in tegenwoordigheid van de waarnemend griffier J.P.J. van Kampen, en in het openbaar uitgesproken op 6 november 2026.