Belastingrecht

Watersysteemheffing en zuiveringsheffing van het Waterschap Amstel, Gooi en Vecht voor het jaar 2024…

Parket bij de Hoge Raad, 30 oktober 2026

Zaakgegevens

Op 30 oktober 2026 heeft het Parket bij de Hoge Raad een conclusie genomen in een zaak over belastingrecht.

Instantie
Parket bij de Hoge Raad
Datum uitspraak
30 oktober 2026
Datum publicatie
29 oktober 2026
Zaaknummer
26/00210
ECLI
ECLI:NL:PHR:2026:1049
E-mail
Inhoud van deze uitspraak

Samenvatting

Watersysteemheffing en zuiveringsheffing van het Waterschap Amstel, Gooi en Vecht voor het jaar 2024. Tariefsverhogingen met 24,8%, 22% en 46,9%. Exceptieve toetsing. Tariefsverhogingen in strijd met het evenredigheidsbeginsel? Zijn de door de tariefsverhogingen geraakte belangen van belastingplichtigen meegewogen? Mocht de Rechtbank acht slaan op de Begroting? Taak van de rechter wat betreft de bronnen die worden gebruikt bij de toetsing? Lijn van HR BNB 2026/128 (betreffende een avv van de rijksoverheid) doortrekken naar een avv van een decentrale overheid? Mag de Hoge Raad in cassatie ambtshalve het (openbaargemaakte) beeld- en geluidverslag van de beraadslaging van het algemeen bestuur van het Waterschap over de Begroting betrekken bij de beoordeling?

Conclusie

PROCUREUR-GENERAAL

BIJ DE

HOGE RAAD DER NEDERLANDEN

Nummer 26/00210

Datum 30 oktober 2026

Belastingkamer B

Onderwerp/tijdvak Waterschapsheffingen 2024

Nr. Rechtbank 25/1577

CONCLUSIE

M.R.T. Pauwels

In de zaak van

[X] (belanghebbende)

tegen

het Dagelijks Bestuur van het Waterschap Amstel, Gooi en Vecht (het Dagelijks Bestuur)

1 Inleiding en overzicht

Waar gaat de zaak over?

1.1

De Heffingsambtenaar van het Waterschap Amstel, Gooi en Vecht heeft aan belanghebbende voor het jaar 2024 aanslagen watersysteemheffing gebouwd, watersysteemheffing ingezetenen en zuiveringsheffing woonruimten opgelegd. De toepasselijke tarieven voor het jaar 2024 zijn relatief fors hoger dan die voor het jaar 2023. Belanghebbende heeft voor de Rechtbank betoogd dat de tariefsverhogingen in strijd zijn met het evenredigheidsbeginsel. De Rechtbank heeft dat betoog verworpen. Zij heeft bij haar toetsing aan het evenredigheidsbeginsel ook gegevens betrokken uit de begroting van het Waterschap voor het jaar 2024 (de Begroting).

1.2

Belanghebbende heeft sprongcassatie ingesteld en twee middelen voorgesteld. Middel I komt met vijf klachten op tegen de wijze waarop de Rechtbank aan het evenredigheidsbeginsel heeft getoetst. Middel II houdt in dat de Rechtbank ten onrechte haar motivering mede heeft gebaseerd op de Begroting, aanzien de Begroting niet door de Heffingsambtenaar als (bijlage bij een) processtuk is ingebracht.

Redenen voor selectie van de zaak

1.3

Ik heb deze zaak geselecteerd voor conclusie om twee redenen. De eerste reden heeft ermee te maken dat de jurisprudentie over exceptieve toetsing van een niet als wet in formele zin aan te merken algemeen verbindend voorschrift (avv) aan het evenredigheidsbeginsel nog volop in ontwikkeling is. In elke nieuwe zaak kunnen daarom in potentie een of meer nieuwe (rechts)vragen aan de orde (blijken te) zijn. De tweede reden is het verweer van het Dagelijks Bestuur dat de richtinggevende jurisprudentie van de Hoge Raad wat betreft de procedurele toets aan het evenredigheidsbeginsel niet van toepassing is op tariefmaatregelen van waterschappen.

Centraal staande rechtsvraag in deze conclusie

1.4

Nadere analyse van deze zaak heeft geleerd dat in deze zaak een rechtsvraag aan de orde is die veel breder van belang is dan alleen voor deze zaak. Die vraag is wat de taak van de rechter is wat betreft de bronnen die gebruikt worden bij de exceptieve procedurele en materiële toetsing van een avv aan het evenredigheidsbeginsel. Is de rechter gebonden aan wat partijen aandragen aan bronnen of is zijn taak om ambtshalve onderzoek ernaar te doen of de regelgever een belangenafweging heeft gemaakt en zo ja welke?

1.5

De rechtsvraag wordt niet expliciet aangesneden door partijen, maar komt op in verband met middel II. Dat middel is namelijk gebaseerd op de veronderstelling dat als de Heffingsambtenaar de Begroting niet (tijdig) in de procedure heeft ingebracht, de Rechtbank de gegevens in de Begroting niet bij haar beoordeling had mogen betrekken.

1.6

De rechtsvraag ligt in deze zaak bovendien extra scherp voor omdat mijn ambtshalve onderzoek naar de totstandkoming van de onderhavige tariefsverhogingen leert dat er een bron is waaruit onmiskenbaar volgt dat de door de tariefsverhogingen geraakte belangen van de belastingplichtigen zijn meegewogen bij die totstandkoming. Dat is (dus) echter een bron die niet door de Rechtbank is gebruikt en waarop evenmin een beroep is gedaan door de Heffingsambtenaar of het Dagelijks Bestuur. Die bron is het in ‎3.26 vermelde (openbare) beeld- en geluidverslag van de beraadslaging van het algemeen bestuur van het Waterschap over de Begroting. Concreet ligt daarom in deze zaak de kwestie voor of in cassatie bij de beoordeling van de middelen ook acht kan worden geslagen op deze bron.

1.7

Het is op basis van jurisprudentie van de Hoge Raad niet zonneklaar wat de taak van de rechter is. HR BNB 2026/128 duidt erop dat het de taak van de rechter is om zelfstandig onderzoek te doen (in openbare bronnen) of de regelgever een belangenafweging heeft gemaakt en zo ja welke. Het eerdere arrest HR BNB 2026/6 lijkt echter in een andere richting te wijzen, gezien de Hoge Raad in dat arrest de beoordeling door de feitenrechter of de nadelige gevolgen van belastingplichtigen zijn meegewogen, benadert als een feitelijk oordeel op basis van wat het bestuursorgaan aan gegevens heeft aangevoerd.

1.8

Aangezien in belastingprocedures in toenemende mate de exceptieve toetsing van een avv aan het evenredigheidsbeginsel aan de orde is, lijkt het me gewenst dat de Hoge Raad duidelijkheid geeft aan de feitenrechters over hun taak bij die exceptieve toetsing. Dat neemt overigens niet weg dat ik flink geworsteld heb met deze kwestie en dat ik niet zonder aarzeling tot mijn conclusie over die kwestie ben gekomen.

Opbouw en inhoud conclusie

1.9

Ik begin met twee onderdelen waarin ik gegevens opneem die als basis dienen voor de twee beschouwende onderdelen. Het eerste is onderdeel ‎3 met diverse gegevens over de Begroting, te weten (i) het procesverloop bij de Rechtbank met betrekking tot de Begroting, (ii) de inhoud van de Begroting wat betreft de tariefsverhogingen, en (iii) de behandeling van de Begroting in de vergadering van het algemeen bestuur. Het tweede is onderdeel ‎4 waarin ik het kader voor toetsing aan het evenredigheidsbeginsel weergeef. Omdat ik aan dat kader recent nog uitgebreid aandacht heb besteed in de bijlage voor mijn conclusie voorafgaand HR BNB 2026/128, concentreer me op de hoofdlijnen van dat kader en op welke nieuwe inzichten HR BNB 2026/128 biedt.

1.10

Onderdeel ‎5 bevat mijn beschouwing over middel II en de in ‎1.4 vermelde rechtsvraag. Ik begin concreet met de vraag of de Heffingsambtenaar de Begroting op regelmatige wijze heeft ingebracht in de procedure (‎5.2-‎5.13). Daarna behandel ik de rechtsvraag (‎5.14-‎5.39). Ik neem als startpunt HR BNB 2026/128, nu uit dat arrest kan worden afgeleid dat in het kader van exceptieve toetsing van een avv van de rijksoverheid aan het evenredigheidsbeginsel de rechter (i.c. de Hoge Raad) zelfstandig onderzoek doet naar de belangenafweging van de regelgever (‎5.20). Hoewel ik diverse nadelen/bezwaren signaleer ter zake van het doortrekken van deze lijn naar toetsing van een avv van een decentrale overheid (‎5.23), zie ik geen, althans onvoldoende, grond – ook niet in die nadelen/bezwaren – om onderscheid in taak van de rechter wat betreft de evenredigheidstoetsing te maken tussen een avv van de rijksoverheid en een avv van een decentrale overheid (‎5.24-‎5.26). Ik heb me vervolgens nog afgevraagd of een relevant verschil tussen het geval in HR BNB 2026/128 en het onderhavige geval gevonden zou kunnen worden in het openbaarmakingsregime van de gegevens. Ik ben echter tot de bevinding gekomen dat tussen enerzijds het openbaarmakingsregime van parlementaire vergaderstukken en verslagen van parlementaire vergaderingen (‎5.28-‎5.30) en anderzijds het openbaarmakingsregime van de stukken van een vergadering van het algemeen bestuur van het Waterschap en van de beraadslaging tijdens die vergadering (‎5.31-‎5.34) geen wezenlijk inhoudelijk verschil bestaat. Ik zie daarom geen grond voor een beperktere taak van de rechter bij exceptieve toetsing van een belastingverordening van het Waterschap dan bij exceptieve toetsing van een avv van een rijksoverheid. Dit betekent dat de Rechtbank zelfstandig de Begroting bij haar oordeel mocht betrekken (‎5.38-‎5.39). Middel II kan daarom niet tot cassatie leiden, nu het is gebaseerd op een ander uitgangspunt (‎5.40). Het betekent óók dat mijns inziens de Hoge Raad het beeld- en geluidverslag van de beraadslaging van het algemeen bestuur over de Begroting bij zijn beoordeling in cassatie kan betrekken (‎5.41). Partijen hebben gelegenheid zich over dat verslag uit te laten bij de zogenoemde Borgersbrief (‎5.42).

1.11

Onderdeel ‎6 bevat mijn beschouwing (in verband met middel I) over de procedurele en materiële toetsing van de tariefverhogingen aan het evenredigheidsbeginsel. Ik start ermee dat mijns inziens faalt het in ‎1.3 vermelde verweer van het Dagelijks Bestuur dat de jurisprudentie van de Hoge Raad over de procedurele toets niet van toepassing is op tariefmaatregelen van waterschappen (‎6.5-‎6.7). Omdat de procedurele en materiële toetsing van de tariefverhogingen aan het evenredigheidsbeginsel sterk afhangt van de vraag welke gegevens de Hoge Raad daarbij mag betrekken, maak ik gebruik van drie scenario’s (‎6.3). In mijn opvatting moet worden uitgegaan van scenario C, waarbij ook het beeld- en geluidverslag van de beraadslaging over de Begroting bij de toetsing wordt betrokken. Daarvan uitgaande doorstaan de tariefsverhogingen de procedurele toets aan het evenredigheidbeginsel, omdat uit dat verslag blijkt dat het algemeen bestuur de belangen van de belastingplichtigen kenbaar heeft meegewogen bij de tariefsverhogingen (‎6.16-‎6.17). De tariefsverhogingen doorstaan vervolgens ook de materiële toets aan het evenredigheidbeginsel (‎6.35-‎6.39). In dit scenario kan ook middel I daarom niet tot cassatie leiden. Het beroep in cassatie is daarom ongegrond.

1.12

Het is anders in scenario A (alleen acht slaan op de gegevens die de Rechtbank bij de evenredigheidstoetsing heeft betrokken, maar dan zonder de Begroting) en in scenario B (idem, maar dan wel inclusief de Begroting). In beide scenario’s doorstaan de tariefsverhogingen niet de procedurele toets aan het evenredigheidbeginsel, nu op basis van de desbetreffende gegevens niet kan worden aangenomen dat de belangen van de belastingplichtigen kenbaar zijn meegewogen bij de tariefsverhogingen (‎6.10-‎6.15). De onzorgvuldige voorbereiding en gebrekkige motivering zijn van dien aard dat niet kan worden beoordeeld of de tariefvoorschriften in strijd zijn met het evenredigheidsbeginsel (‎6.18-‎6.22). Het tariefvoorschrift voor de zuiveringsheffing moet daarom buiten toepassing worden gelaten (‎6.30). Het is anders voor de tariefvoorschriften voor de zuiveringsheffing watersysteemheffing ingezetenen en de watersysteemheffing gebouwde onroerende zaken. Daarbij doet zich namelijk mijns inziens de uitzondering voor dat de negatieve gevolgen van de tariefsverhogingen zo beperkt zijn dat zonder meer kan worden aangenomen dat die gevolgen niet onevenredig zijn in verhouding tot de met de tariefsverhogingen te dienen doelen (‎6.31-‎6.33). Het beroep in cassatie zou bij scenario A of B dus wel gegrond zijn in verband met het oordeel van de Rechtbank over de zuiveringsheffing.

Conclusie

1.13

Gelet op wat in ‎1.10-‎1.11 is vermeld, ben ik van oordeel dat het beroep in cassatie ongegrond is.

2 Uitgangspunten in cassatie, oordeel Rechtbank en geding in cassatie

Uitgangspunten in cassatie

2.1

De ambtenaar belast met de heffing van het Waterschap Amstel, Gooi en Vecht (het Waterschap; de Heffingsambtenaar) heeft aan belanghebbende aanslagen watersysteemheffing gebouwde onroerende zaken, watersysteemheffing ingezetenen en zuiveringsheffing woonruimten voor het jaar 2024 (de aanslagen) opgelegd. Bij de aanslagen zijn de tarieven toegepast van de Verordening watersysteemheffing Amstel, Gooi en Vecht 2024 onderscheidenlijk de Verordening zuiveringsheffing Amstel, Gooi en Vecht 2024. Belanghebbende is voor de zuiveringsheffing woonruimten in de heffing betrokken voor drie vervuilingseenheden.

2.2

Bij uitspraken op bezwaar heeft de Heffingsambtenaar de aanslagen gehandhaafd. Belanghebbende heeft hiertegen beroep ingesteld.

Tariefsverhogingen

2.3

Voor zover in cassatie van belang heeft belanghebbende de aanslagen in beroep bestreden met de grond dat de verhoging van de tarieven voor het jaar 2024 (de tariefsverhogingen) in strijd is met het evenredigheidsbeginsel.

2.4

Met het oog op die beroepsgrond geef ik in tabelvorm weer de tarieven voor het jaar 2023 en die voor het jaar 2024 van de hier aan de orde zijnde heffingen, alsmede de stijging ervan in procenten:

Heffing

2023

2024

Stijging

Watersysteemheffing ingezeten

€ 136,48

€ 170,30

24,8%

Watersysteemheffing gebouwde onroerende zaken in % v/d WOZ-waarde

0,012522%

0,015279%

22%

Zuiveringsheffing per vervuilingseenheid

€ 62,37

€ 91,65

46,9%

Wat betreft de zuiveringsheffing merk ik op dat voor beide jaren geldt dat de vervuilingseenheid als uitgangspunt drie bedraagt voor een woonruimte, met dien verstande dat in het geval van een door één persoon gebruikte woonruimte de vervuilingseenheid één bedraagt. Dit betekent concreet in bedragen:

Heffing

2023

2024

Zuiveringsheffing woonruimte eenpersoonshuishouden

€ 62,37

€ 91,65

Zuiveringsheffing woonruimte meerpersoonshuishouden

€ 187,11

€ 274,95

Rechtbank Amsterdam

2.5

De Rechtbank heeft het beroep ongegrond verklaard. In cassatie is van belang wat de Rechtbank heeft geoordeeld over de beroepsgrond dat de tariefsverhogingen in strijd zijn met het evenredigheidsbeginsel.

2.6

De Rechtbank verwerpt eerst het betoog van belanghebbende dat de belangen van de belastingplichtigen die worden geraakt door de tariefsverhogingen niet zijn meegewogen (rov. 4.2-4.6). Zij overweegt daartoe als volgt:

“4.5. De tarieven zijn gebaseerd op de Verordening watersysteemheffing Amstel, Gooi en Vecht en de Verordening zuiveringsheffing Amstel, Gooi en Vecht. In de toelichting op de Verordening watersysteemheffing staat dat uit de Memorie van Toelichting bij de Wet modernisering waterschapsbestel blijkt dat degenen die tot de belastingplichtige categorieën behoren per definitie belang hebben bij de uitoefening van de taken van het waterschap.6 Hun betaling is hierop gebaseerd. Een toelichting van de tariefsverhoging kan gevonden worden in de begroting van het waterschap voor het jaar 2024.7 De heffingsambtenaar heeft naar deze begroting verwezen in het verweerschrift. Hierin heeft de heffingsambtenaar toegelicht dat het waterschap jarenlang reserves heeft aangewend ter demping van de belastingtarieven, maar dat dat in de huidige situatie niet meer volstaat. Verhoging van de belastinginkomsten ter bestrijding van de taakkosten is onvermijdelijk om financiële problemen in relatie tot de van het waterschap verlangde en vereiste taakuitvoering nu en in de toekomst te voorkomen. Verhogen van tarieven is niet leuk en ook niet populair, maar noodzaak, aldus de heffingsambtenaar. Volgens de heffingsambtenaar zijn stijgende prijzen voor goederen en diensten weliswaar van invloed, maar de toename van de geraamde taakkosten wordt voor het overgrote deel veroorzaakt door klimaatverandering (steeds extremer wordende weersomstandigheden vereisen kostbare maatregelen in het watersysteem en de waterzuivering) en de toenemende complexiteit van het waterbeheer door de eisen aan schoon (gezuiverd) water en bescherming tegen wateroverlast en droogte.

4.6.

Als inwoner van Amsterdam heeft eiser er direct belang bij dat het waterschap haar taken, te weten watersysteembeheer (droge voeten) en het zuiveringsbeheer (zuiveren van afvalwater), kan uitoefenen. Hiervoor is, zoals de heffingsambtenaar heeft betoogd, een tariefsverhoging onvermijdelijk. In zoverre heeft het waterschap de belangen van de belastingbetaler dan ook betrokken bij de keuze om de tarieven in 2024 te laten stijgen. In de begroting is de ontwikkeling van de lastendruk per huishouden inzichtelijk gemaakt en zijn zowel de absolute als de relatieve verschillen in tarieven weergegeven.8

6 Kamerstukken 2005-2006, 30601, nr. 3.

7

https://agv.waterschapsinformatie.nl/document/13470363/1/S_23_019684_A?connection_type=1&connection_id=7996387.

8 Pagina 100 van de begroting.”

2.7

Met het oog op het geschil in cassatie attendeer ik erop (i) dat de Rechtbank bij haar oordeel betrekt de begroting van het Waterschap voor het jaar 2024 (de Begroting) en (ii) dat de Rechtbank haar oordeel dat het Waterschap de belangen van de belastingplichtigen heeft betrokken bij de tariefsverhogingen, erop baseert dat inwoners van Amsterdam “er direct belang bij [hebben; MP] dat het waterschap haar taken, te weten watersysteembeheer (droge voeten) en het zuiveringsbeheer (zuiveren van afvalwater), kan uitoefenen”.

2.8

De inhoudelijke toets aan het evenredigheidsbeginsel heeft de Rechtbank niet met zoveel woorden uitgevoerd onder het kopje ‘Evenredigheidsbeginsel’. Die toets heeft zij, zo begrijp ik, uitgevoerd onder het kopje ‘Hoogte van de aanslag’. De Rechtbank verwerpt daarbij de klachten tegen de tariefstelling voor het jaar 2014 (rov. 4.7-4.11).

Het geding in cassatie

2.9

Belanghebbende heeft tijdig en ook overigens op regelmatige wijze direct beroep in cassatie ingesteld tegen de uitspraak van de Rechtbank (sprongcassatie). Het Dagelijks Bestuur heeft een verweerschrift ingediend. Belanghebbende heeft een conclusie van repliek ingediend. Het Dagelijks Bestuur heeft geen conclusie van dupliek ingediend.

2.10

Belanghebbende heeft twee middelen tot cassatie voorgesteld. Middel I komt in de kern erop neer dat de Rechtbank de evenredigheidstoets onjuist heeft toegepast. Het middel valt uiteen in vijf klachten:

- Klacht 1: de Rechtbank heeft ten onrechte geoordeeld dat inwonerschap een belangenafweging impliceert.

- Klacht 2: de Rechtbank heeft ten onrechte zelfstandig een belangenafweging gemaakt.

- Klacht 3: de Rechtbank had in haar toetsing aan het evenredigheidsbeginsel de ‘uitgavenkant’ van de Waterschapsbegroting moeten betrekken.

- Klacht 4: de Rechtbank had moeten toetsen of het Waterschap overige inkomsten had kunnen realiseren.

- Klacht 5: de onevenredigheid door het vervuilingseenhedenforfait is door het Waterschap niet in acht genomen bij de belangenafweging.

2.11

Middel II houdt in dat de Rechtbank ten onrechte haar motivering heeft gebaseerd op de Begroting, aanzien de Begroting niet door de Heffingsambtenaar als (bijlage bij een) processtuk is ingebracht.

3. De Begroting: (i) procesverloop bij de Rechtbank, (ii) inhoud met betrekking tot de tariefsverhogingen, en (iii) behandeling in de vergadering van het algemeen bestuur

3.1

De begroting van het Waterschap voor het jaar 2024 (de Begroting) speelt in de procedure in cassatie een belangrijke rol, zowel in het kader van middel 1 als in het kader van middel 2. Ik neem daarom in dit onderdeel wat aanvullende gegevens op over de Begroting. In verband met middel 2 behandel ik eerst het procesverloop bij de Rechtbank, in het bijzonder voor zover het gaat om de Begroting (‎3.2-‎3.8). Daarna behandel ik de inhoud van de Begroting, in het bijzonder passages die betrekking hebben op de tariefsverhogingen (‎3.9-‎3.22). Als intermezzo motiveer ik vervolgens dat ik niet heb kunnen vinden dat in de totstandkomingsgeschiedenis van de belastingverordeningen zelf nog inhoudelijk op de tariefsverhogingen is ingegaan (‎3.23-‎3.25). Daarna keer ik weer terug naar de Begroting. Ik geef de bevindingen weer van het ambtshalve gedane onderzoek naar de inhoudelijke behandeling van de (voorgestelde) Begroting in de vergadering van het algemeen bestuur van het Waterschap, waarbij ik me erop gericht heb of er aandacht is besteed aan de negatieve gevolgen van de tariefsverhogingen voor de belastingplichtigen (‎3.26-‎3.29).

Procesverloop bij de Rechtbank

3.2

Belanghebbende heeft voor de Rechtbank onder meer geklaagd over de tariefsverhogingen. In het verweerschrift heeft de Heffingsambtenaar daarop onder meer als volgt gereageerd, waarbij zijdelings de jaarlijkse begroting wordt genoemd. Ik citeer (met mijn onderstreping):

“Een waterschap heeft twee taken. Dat zijn het watersysteembeheer (zeg, droge voeten) en het zuiveringsbeheer (zuiveren van afvalwater). Het waterschap heft ter bestrijding van de kosten van de uitvoering van deze twee taken de watersysteemheffingen, de verontreinigingsheffing en de zuiveringsheffing. Het waterschap heeft naast de belastingheffing geen andere inkomsten, zoals gemeenten die bijvoorbeeld uit het Gemeentefonds ontvangen. Het waterschap stelt aldus de tarieven zodanig vast dat – in meerjarig perspectief – de uitvoeringskosten van de taken kunnen worden bestreden met de inkomsten. Hierbij wordt een tariefsegalisatiereserve gebruikt die dient ter demping van tariefsontwikkeling en ter voorkoming van (sterk) fluctuerende tarieven bij (sterk) fluctuerende kosten.

De heffingen vormen twee afzonderlijke gesloten financieel stelsels. Dat houdt in dat kosten en inkomsten die behoren bij de watersysteembeheertaak niet worden vermengd met kosten en inkomsten van de zuiveringsbeheertaak en andersom.

In de jaarlijkse begroting van het waterschap die openbaar beschikbaar is, wordt uiteengezet welke taakkosten worden geraamd, welke belastinginkomsten worden geraamd en welke aanspraak op de reserve noodzakelijk is om tot een bestrijding van de kosten te komen. openbaar en transparant.

Kortweg maakt een waterschap geen winst, maar ook geen verlies. Er is immers geen ander dekkingsmiddel voor de taakkosten dan de belastinginkomsten. Daar waar belanghebbende meent dat de tarieven te hoog zouden zijn vastgesteld ter bestrijding van kosten die het waterschap niet met belastingheffing mag dekken, is dat in basis reeds onjuist. Het waterschap maakt alleen kosten in het kader van de taakuitvoering en de belastinginkomsten dienen ter bestrijding van die kosten. (…)

Ik wijs erop dat niet alleen het waterschap Amstel, Gooi en Vecht te maken heeft met stijgende tarieven, maar dat dit geldt voor alle waterschappen in Nederland. Stijgende prijzen voor goederen en diensten (lees: inflatie) zijn uiteraard van invloed, maar de toename van de geraamde taakkosten worden voor het overgrote deel veroorzaakt door klimaatverandering (…) en de toenemende complexiteit van het waterbeheer door de eisen aan schoon (gezuiverd) water en bescherming tegen wateroverlast en droogte. (…)

Ik wijs er ook nog op dat het waterschap jarenlang belastingtarieven, reserves heeft aangewend ter demping maar dat dat in de huidige situatie niet meer volstaat en verhoging van de belastinginkomsten ter bestrijding van de taakkosten onvermijdelijk is om financiële problemen in relatie tot de van het waterschap verlangde en vereiste taakuitvoering nu en in de toekomst te voorkomen. Verhogen van tarieven is niet leuk en ook niet populair, maar noodzaak en geen luxe.”

3.3

De Heffingsambtenaar heeft de Begroting niet als bijlage meegezonden met het verweerschrift. Uit de stukken van het geding is niet op te maken dat de Heffingsambtenaar de Bijlage wel op enig ander moment heeft toegestuurd.

3.4

Ook tijdens de zitting van de Rechtbank zijn de tariefsverhogingen aan de orde geweest blijkens de zittingsaantekeningen, die tot het stukken van het geding behoren. Ik citeer hierna enige passages uit de zittingsaantekeningen, waarbij ik opmerk dat de letteraanduidingen V, R en E staan voor ‘Verweerder’ (de Heffingsambtenaar), ‘Rechter’, en ‘Eiser’ (belanghebbende).

3.5

Uit die zittingsaantekeningen volgt dat de Heffingsambtenaar voor de Rechtbank expliciet heeft gewezen op een passage op pagina 8 van de Begroting (welke passage ik citeer in ‎3.10):

“V: (…). Pagina 8 begroting, waterschap heeft te kampen met grote kostenstijgingen, energieprijzen, prijs van grondstoffen, wegpompen van grondwater. Daarnaast, eigenlijk zijn jarenlang tarieven kunstmatig laag gehouden en is naar reserves gegrepen. Voor 2024 was dit nu eenmaal op. Voor zuiveringsheffing was hij zelfs negatief, reserves. Dus reserves moeten aangevuld worden en nieuwe gebouwd worden. 6% van tariefstijging heeft met bedrijfskosten te maken. Dat is een minimaal gedeelte. Komt bij, is sprake van gesloten stelsel. Waterschap maakt geen winst en verlies en heeft geen andere inkomstenbronnen. Alle betalingen die binnenkomen gaan naar watertaken en zijn daarvoor nodig.”

3.6

Uit de zittingsaantekeningen volgt (i) dat belanghebbende erop gewezen heeft dat de Begroting niet is ingebracht, (ii) dat de Heffingsambtenaar daarop heeft gesteld dat in het verweerschrift duidelijk is verwezen naar de Begroting en dat de Begroting openbaar toegankelijk is, (iii) dat belanghebbende expliciet bezwaar heeft gemaakt tegen het gebruik van de inhoud van de Begroting in de procedure, en (iv) dat de Rechtbank stelt dat in de aanslag ook wordt verwezen naar de website:

“E: die begroting is niet ingebracht in deze procedure.

R: is verwezen naar de website

E: hoor allemaal naar de website. nieuwe argumenten. gaan naar watertaken en zijn Heb heel groot document online gezien, lijkt me dat argumenten in verweerschrift komen.

V: Volgens mij wordt in verweerschrift duidelijk verwezen naar begroting. Daarnaast openbaar toegankelijk. Lijkt mij ook dat, hebben het hier over de tarieven. Begroting wordt genoemd. Zie geen reden dat dat hindernis is in deze procedure.

E: alles op het internet is openbaar, volgens mij moet je het inbrengen. Dat er een begroting is, zou ik als feit willen aannemen, maar als heel gedetailleerd, pagina 8, zijn voor mij nu niet te verifiëren stellingen. Wil best aannemen dat er begroting is en globaal over is nagedacht, maar vind dit wel te ver gaan. Wil formeel bezwaar tegen maken.

R: in de aanslag wordt ook verwezen naar de website.”

3.7

De zittingsaantekeningen vermelden het volgende over de reactie van de Heffingsambtenaar op vragen van de Rechtbank of een belangenafweging is gemaakt:

“R: hoe ziet u verwijzing naar Hoge Raad-jurisprudentie? Moet goed worden nagedacht over gevolgen voor belastingplichtigen. Belangenafweging gemaakt?

V: begroting is heel uitgebreid voor 2024,128 pagina’s. Gedetailleerd uiteengezet waar elke euro naartoe gaat, waarom het noodzakelijk is. Staat ook, paragraven dat niet populair is, niet leuk.

R: lees ik daarin iets over belang van de belastingbetaler?

V: is ook uitgebreid over gesproken in dagelijks bestuur. Moet ik nu maar verwijzen naar die vergaderingen, die ik niet voor me heb. Is uitgebreid op in gegaan. Niemand vindt dit leuk, is hele pittige verhoging. Waterschap begrijpt ook heel goed dat het lastig is, daarom jarenlang reserves aangewend.”

3.8

Uit de zittingsaantekeningen volgt verder dat de Rechtbank aan de Heffingsambtenaar heeft voorgehouden of uit een bepaalde passage uit de toelichting op de verordening een belangenafweging valt in te lezen, en dat de Rechtbank uit zijn reactie daarop afleidt dat dit het geval is:

“R: heb verordening voor me en toelichting daarop. In artikel 3 zie ik. Staat uit de MvT blijkt dat degene uitoefening die tot belastingplichtige categorieën behoren per definitie belang hebben bij de uitoefening taken van het waterschap, hun betaling is hierop gebaseerd. Moet ik daar belangenafweging in lezen?

V: ja, zit zelf ook even in begroting te kijken. Maar daar kunt u zeker ook de achterliggende afweging uit opmaken.

R: dus u zegt afwegingen zijn wel gemaakt, kan alleen niet zo snel vinden waar hij staat.

V: als ik wist dat ter sprake zou komen.”

De Begroting

3.9

De Begroting is direct te raadplegen via de link die de Rechtbank heeft opgenomen in voetnoot 7 in haar uitspraak (zie ‎2.6). De Begroting is ook (nog) eenvoudig vindbaar op de website van het Waterschap. De Begroting is daarnaast via die website vindbaar op de website https://agv.waterschapsinformatie.nl/ (zie nader ‎3.25-‎3.26).

Passage waarnaar de Heffingsambtenaar tijdens de zitting heeft verwezen

3.10

De passage in de Begroting waarnaar de Heffingsambtenaar heeft verwezen tijdens de zitting (zie ‎3.5), aan welke verwijzing de Rechtbank weer refereert in haar uitspraak (zie ‎2.6), is denkelijk de volgende (al begint de passage al op pagina 7):

“Waar gaat het extra geld heen?

De verhoogde uitgaven en de daar tegenover staande stijging van belastinginkomsten leiden tot een omvang van de begroting die groeit van € 242,7 miljoen naar € 309,9 miljoen. De kostenstijging kan als volgt worden uitgesplitst (zie ook figuur onder deze alinea): Het grootste aandeel in de tariefstijging zijn kostenstijgingen van de ‘gewone’ beheeractiviteiten: gestegen energie- en grondstoffenprijzen en intensivering van de zuiveringsbeheerstaken, het verpompen van oppervlaktewater, etc. Als tweede en derde komen de risicoreservering en de aanzuivering van de negatieve egalisatiereserves. Daarnaast zijn er de verwachte verdere loon- en prijsontwikkelingen (de ‘nominale ontwikkelingen, 15%) en tenslotte is 12% toe te rekenen aan ambities uit het coalitieakkoord, waarvan ongeveer de helft het op orde brengen van de bedrijfsvoering behelst.

(…)

De zuiveringsheffing is harder gestegen dan de watersysteemheffing. Dat komt omdat de egalisatiereserve van zuiveren negatief is geworden in 2023 én omdat de stijging van beheerkosten veel sterker is in het zuiveringsbeheer dan in het watersysteembeheer. Dit heeft ook als consequentie dat de belastingtarieven van het waterschap relatief meer stijgen voor meerpersoonshuishoudens dan voor eenpersoonshuishoudens, omdat voor meerpersoonshuishoudens een stijging van de zuiveringsheffing zwaarder weegt. Ook voor (industriële) bedrijven weegt de stijging van de zuiveringskosten zwaarder. Maar voor grond- en huiseigenaren en agrarische bedrijven stijgt het tarief relatief wat minder, omdat de watersysteemheffing minder hard stijgt.”

Passage waarnaar de Rechtbank verwijst in haar uitspraak

3.11

De Rechtbank verwijst in (voetnoot 8 van) haar uitspraak naar een passage op p. 100 van de Begroting (zie ‎2.6). Die passage luidt als volgt:

“E. Ontwikkeling lastendruk per profiel

Elk huishouden en bedrijf krijgt van het waterschap een aanslag met een of meerdere heffingen. In onderstaande tabel zijn per profiel (zie onderstaande verklaring op elk van de groepen) de absolute én procentuele verschillen daartussen weergegeven.

[afbeelding niet beschikbaar]

Enige andere (mogelijk) relevante passages

3.12

Ik neem hierna nog enige andere passages uit de Begroting op die mogelijk relevant zijn in verband met de tariefsverhogingen. Uit de inleiding van de Begroting volgt dat de tariefsverhogingen verband houden met de ambitie van het waterschapsbestuur om de vermogenspositie te verbeteren en een flink aantal kostenstijgingen op te vangen:

“Basis op orde

Het nieuwe bestuur heeft in het coalitieakkoord Waterkracht 2023-2027 bewust ervoor gekozen om in 2024 eerst de basis op orde te brengen. Slechts met een klein aantal nieuwe coalitie-ambities wordt in 2024 gestart, op bescheiden schaal, en alleen deze zijn opgenomen in de Begroting 2024. De uitwerking van het volledige coalitieakkoord zal in de Voorjaarsnota 2025-2029 worden verwerkt. Door de keuzes in deze begroting is eind 2024 onze vermogenspositie weer positief. Om dit te bereiken en om een flink aantal kostenstijgingen op te vangen, is er sprake van een flinke tariefstijging. Hiermee schuift AGV van een waterschap met relatief lage belastingtarieven naar de bovenzijde van de middenmoot van waterschappen in Nederland. Verder moet hiermee het huis op orde komen voor wat betreft inkoop, informatievoorziening en realisatie van investeringsprojecten.”

3.13

In de inleiding is verder toegelicht dat het Waterschap te kampen heeft met forse tegenvallers waardoor eind 2023 de financiële reserves op zijn:

“De meeste inspanningen en geld van het waterschap zitten in ons dagelijkse werk. Het zuiveren van afvalwater, zorgen voor schoon water en het op orde houden van polders en dijken. (…). We innen waterschapsbelasting voor het waterbeheer (Watersysteemheffing) en rioolwaterzuiveringen (Zuiveringsheffing) zodat we deze taken kunnen bekostigen. In deze begroting staan onze kerntaken voorop.

Afgelopen jaren hebben we te maken gehad met forse tegenvallers. Zo stegen de kosten voor grondstoffen, energie en aannemers en technische diensten veel sterker dan gedacht en kost ons werk door klimaatverandering steeds meer geld. Ook zijn er bij de invoering van een nieuw belastingsysteem achterstanden ontstaan met de inning van belastingen waardoor er tijdelijk minder geld binnenkomt. Gevolg is dat we deze nieuwe bestuursperiode in 2023 gestart zijn met een tekort op de begroting en dat eind 2023 de financiële reserves op zijn.”

3.14

De inleiding geeft het volgende overzicht van de tarieven van de waterschapsbelasting:

“Zuiveringsheffing en verontreinigingsheffing

Het tarief voor de zuiveringsheffing en verontreinigingsheffing stijgt in 2024 met 46,9% ten opzichte van de Begroting 2023 en komt uit op € 91,65. De tariefprognose vanaf 2025 (zonder inflatie) is gelijk gehouden aan 2024. Het tarief van de zuiveringsheffing is gestegen door onder andere het aanzuiveren van de negatieve algemene reserve (€ 13 miljoen), de vorming van een algemene risicoreserve (€ 5,2 miljoen) en de nominale ontwikkelingen (€ 3,5 miljoen).

Watersysteemheffing

De tarieven binnen de watersysteemheffing stijgen in 2024 met gemiddeld 25,3% ten opzichte van de Begroting 2023. De tariefprognose vanaf 2025 (zonder inflatie) stijgt met 3% per jaar. De stijging van het tarief wordt met name veroorzaakt door de vorming van een algemene risicoreserve (€ 9,8 miljoen) en de stijging van de nominale ontwikkelingen (€ 6,5 miljoen).

Gemiddelde tariefstijging

Het gewogen gemiddelde van de tariefprognoses voor beide heffingen samen komt het komende jaar ten opzichte van de Begroting 2023 uit op 35%.”

3.15

Het Waterschap kent per financieringsbron (i.e. de zuiveringsheffing (ZH) en de watersysteemheffing (WSH)) twee soorten reserves: een bestemmingsreserve in de vorm van een tariefegalisatiereserve en een algemene reserve:

“1.3.6 Reserves

In het kader van het afvlakken van tariefschommelingen zijn tariefegalisatiereserves per financieringsbron ingesteld; één voor de zuiveringsheffing (ZH) en één voor de watersysteemheffing (WSH). Naast egaliseren kan de reserve ook bijdragen aan het beperken van de tariefstijging. De prognose van de tarieven en de stand van de reserves strekt zich uit over de eerstvolgende 5 jaar.

Naast de twee bestemmingsreserves (tariefegalisatiereserves) kent het waterschap twee algemene reserves. De algemene reserves zijn vermogensbestanddelen zonder een specifieke bestemming en fungeren als een soort buffer, die vooral dienen om eventuele toekomstige tegenvallers van algemene aard te kunnen opvangen.”

3.16

Zowel de tariefstelling van de zuiveringsheffing als die van de watersysteemheffing is beïnvloed door de keuze om deze reserves aan te zuiveren dan wel aan te vullen. Wat betreft de tariefegalisatiereserves geeft de Begroting de volgende grafiek:

[afbeelding niet beschikbaar]

In de toelichting op deze grafiek wordt het verband met de tariefstelling voor 2024 (en latere jaren) uiteengezet:

“De tariefegalisatiereserve watersysteemheffing bedraag aan het einde van de planperiode circa € 14 miljoen. Aan de tariefegalisatiereserve zuiveringsheffing is het rekeningresultaat 2022 onttrokken, hierdoor is de beginstand van de reserve nihil per 1 januari 2023. Bij de tariefstelling 2024 is hiermee rekening gehouden en is de reserve aangevuld tot € 1,5 miljoen per ultimo 2024 en neemt jaarlijks toe tot een bedrag van circa € 54 miljoen in 2028. De toename van de reserve is het gevolg van de hoge tariefstelling in 2024 en de doorwerking hiervan in de jaren daarna. Het verhogen van het tarief van de zuiveringsheffing is noodzakelijk om onder andere de negatieve algemene reserve zuiveringsheffing (€ 13 miljoen) weer aan te zuiveren (zie hieronder). De ruimte die is ontstaan in de reserve kan worden ingezet om het coalitieakkoord en daaruit voortvloeiende hogere exploitatielasten (bijvoorbeeld als gevolg van vierde trap bij RWZI’s of als gevolg van klimaatverandering) te kunnen financieren.”

3.17

Wat betreft de algemene reserves geeft de Begroting de volgende grafiek:

[afbeelding niet beschikbaar]

De toelichting luidt als volgt:

“Tot en met 2022 was de stand van de algemene reserve zuiveringsheffing en de watersysteemheffing gelijk (€ 2,5 miljoen). Door de onttrekking van het rekeningresultaat 2022 aan de algemene reserve zuiveringsheffing bereikt de reserve per ultimo 2023 waarschijnlijk een negatieve stand € 13 miljoen (inclusief het verwachte resultaat van 2023 verwerkt). In de Begroting 2024 wordt laatst genoemde reserve weer aangezuiverd door een dotatie, hierdoor is de stand per ultimo 2024 nul. Om de reserve verder aan te vullen zijn er extra dotaties nodig. Het bestuur vormt daarnaast een nieuwe aanvullende algemene (risico)reserve in 2024 (€ 15 miljoen) voor het opvangen van extra risico’s waaronder het verlies van de Koepelvrijstelling. Het vormen van deze reserve wordt aan het Algemeen bestuur voorgelegd.”

3.18

In hoofdstuk 2 van de Begroting is het ‘Programmaplan’ opgenomen. Dit hoofdstuk kent een afzonderlijke paragraaf over belastingen. Ik heb in die paragraaf niets relevants aangetroffen wat betreft de tariefsverhogingen.

3.19

In de Begroting is in Bijlage 1 een afzonderlijke (verplichte) paragraaf opgenomen over de waterschapsbelasting. Een onderdeel daarvan gaat over de tariefbepaling. Daaruit volgt dat het begrotingsvolume 2024 en het verwachte meerjarenverloop van de kosten tot en met 2028 de basis vormen voor de tariefbepaling. Bij de meerjarige tariefprognose worden de beschikbare tariefegalisatiereserves betrokken:

“Tariefbepaling

De tarieven worden jaarlijks vastgesteld. Ze worden bepaald aan de hand van de meerjarige tariefprognose voor zowel de zuiveringsheffing als de watersysteemheffing. Het tarief van de verontreinigingsheffing is gelijk aan het tarief van de zuiveringsheffing.

Het begrotingsvolume 2024 en het verwachte meerjarenverloop van de kosten tot en met 2028 vormen de basis voor de tariefbepaling. Deze kosten worden afgezet tegen de draagvlakken, waarvoor ook de meerjarenontwikkeling is ingeschat. Bij de meerjarige tariefprognose worden de beschikbare tariefegalisatiereserves betrokken. In principe worden deze reserves voortschrijdend voor een termijn van vijf jaar volledig ingezet. Binnen die periode moet er een volledige kostendekking zijn. Het is toegestaan dat de stand van de tariefegalisatiereserve binnen de planperiode in een jaar tijdelijk negatief uitvalt. Dat zou nodig kunnen zijn om gedurende de planperiode een gewenst tariefverloop te kunnen realiseren. De randvoorwaarde is dat de negatieve stand binnen een jaar moet zijn ingelopen. In uitzonderingsgevallen is het toegestaan dat de negatieve stand gedurende een langere periode wordt ingelopen. Voorwaarde is dat het totale eigen vermogen niet negatief is. Dit betekent dat er voor een eventuele negatieve stand in de tariefegalisatiereserve compensatie beschikbaar moet, zijn via een positieve stand in de algemene reserve. Dit laatste is een aanvulling op de algemene voorwaarde dat de meerjarenraming (over 5 jaren) aan het eind van de prognoseperiode volledig kostendekkend is.”

3.20

Het tarief- en tariefegalisatiereserveverloop van de zuiveringsheffing is vervolgens als volgt weergegeven en toegelicht:

“PROGNOSE TARIEF- EN RESERVEVERLOOP ZUIVERINGSHEFFING

Op basis van het vorenstaande is het volgende overzicht samengesteld[afbeelding niet beschikbaar].

Het tarief van de zuiveringsheffing stijgt met 46,9% naar € 91,65 per vervuilingseenheid ten opzichte van de Begroting 2023. De reserve wordt over een voortschrijdende periode van vijf jaar in principe volledig ingezet bij de bepaling van het tarief in meerjarig perspectief. Dit betekent dat zij na vijf jaar niet tot nul zijn gereduceerd, maar dat de inzet van de reserves voortdurend over de termijn van vijf jaar wordt bepaald. Aan het eind van de planperiode resteert een stand van circa € 54 miljoen in de tariefegalisatiereserve. De reserve kan worden ingezet ter financiering van het coalitieakkoord Waterkracht.”

3.21

Het tarief- en tariefegalisatiereserveverloop van de watersysteemheffing is als volgt weergegeven en toegelicht:

“PROGNOSE TARIEF- EN RESERVEVERLOOP WATERSYSTEEMHEFFING

Op basis van het vorenstaande is het volgende overzicht samengesteld.

[afbeelding niet beschikbaar]

Met de inzet van de tariefegalisatiereserve stijgen de tarieven binnen de watersysteemheffing voor 2024 gemiddeld met 24,8% ten opzichte van de Begroting 2023. Aan het eind van elk jaar is de reserve positief. In 2028, aan het einde van de planperiode resteert een stand van circa € 14 miljoen in de tariefegalisatiereserve.”

3.22

Dit leidt tot het volgende tariefverloop van de watersysteemheffing per onderscheiden categorie voor de periode 2023-2028:

[afbeelding niet beschikbaar]

Intermezzo: informatie over de tariefsverhogingen in de toelichting op de verordeningen en/of tijdens de behandeling van de voordracht tot vaststelling van die verordeningen?

3.23

Uit het voorgaande volgt dat de tariefsverhogingen uitgebreid zijn toegelicht in de Begroting. Ik heb niet kunnen vinden dat in de toelichting op of de totstandkomingsgeschiedenis van de onderhavige belastingverordeningen zelf nog inhoudelijk op de tariefsverhogingen is ingegaan.

3.24

De Verordening watersysteemheffing Amstel, Gooi en Vecht 2024 en de Verordening zuiveringsheffing Amstel, Gooi en Vecht 2024 zijn gepubliceerd in het Waterschapsblad. In elk van die publicaties is tevens een toelichting (opgedeeld in een algemene toelichting en een artikelsgewijze toelichting) op de desbetreffende verordening opgenomen, maar daarin wordt niet ingegaan op de desbetreffende tariefsverhoging(en).

3.25

Uit de publicaties van de belastingverordeningen in het Waterschapsblad volgt dat elk van de verordeningen is vastgesteld door het algemeen bestuur van het Waterschap (het algemeen bestuur) – op voordracht van het dagelijks bestuur van het Waterschap – bij besluit van 23 november 2023. Informatie over de vergaderingen van het algemeen bestuur is te vinden via de link ‘Bestuursinformatie’ op de website van het Waterschap, die naar de website https://agv.waterschapsinformatie.nl/ leidt, waarop het vergaderschema staat met daarbij per vergadering een beeld- en geluidverslag van de vergadering en de agendastukken. Uit de informatie over de vergadering van het algemeen bestuur op 23 november 2023 volgt dat de twee belastingverordeningen zijn behandeld als agendapunt 24 en 25. Uit het beeld- en geluidverslag van die vergadering volgt dat de verordeningen zijn vastgesteld zonder inhoudelijke mondelinge behandeling. Bij beide agendapunten horen drie agendastukken, waaronder het begeleidende bestuursvoorstel. Beide bestuursvoorstellen vermelden onder meer dat de belangrijkste wijziging ten opzichte van de verordening voor het jaar 2023 de tarieven zijn en dat deze voortvloeien uit de Begroting.

Behandeling en vaststelling van de Begroting door het algemeen bestuur

3.26

De Begroting is eveneens ter vaststelling voorgelegd in de vergadering van het algemeen bestuur op 23 november 2023, en wel als agendapunt 7. In tegenstelling tot de vaststelling van de belastingverordeningen is de vaststelling van de Begroting wel voorafgegaan door een uitgebreide inhoudelijke behandeling ervan tijdens de vergadering. Een van mijn medewerkers heeft het beeld- en geluidverslag ervan – die start op 00:45:21 van de opname van de vergadering – volledig bekeken en afgeluisterd, en zich daarbij – op mijn verzoek – erop geconcentreerd of er aandacht was voor de tariefsverhogingen, met name voor de negatieve gevolgen daarvan voor de belastingplichtigen. Hierna is een overzicht opgenomen van de bevindingen. Ik benadruk daarbij dat het niet gaat om een woordelijke weergave van wat is gezegd, maar een zakelijke indicatieve weergave van de inbreng van de diverse leden.

3.27

Bevindingen over de eerste termijn van de behandeling van de (voorgestelde) Begroting:

Banki (AWP) vanaf minuut 00:47:05

- Heftig voorstel belastingverhoging / instemming met motivering om in 2024 zaken op orde te stellen / is besparing aan de voorkant (preventie en vervuiling aanpakken bij de bron) mogelijk met het oog op verlaging zuiveringskosten?

Grassi (BBB), vanaf minuut 00:49:13

- Teleurstelling over begroting maar wel instemmen met begroting: 35% is grote verhoging

Van Drooge (CDA), vanaf minuut 00:52:00

- Gebrek in consistentie beleid: aanvankelijk geen reserves nodig (2023) en nu (2024) wel verhoging vereist met aanvulling reserves. Blij met dat bestuur nu inziet dat lastenverhoging nodig is om kostenstijgingen op te vangen. Maar kritisch dat geen onderscheid gemaakt wordt tussen structurele en incidentele kostenverhogingen.

Klein (ChristenUnie), vanaf minuut 00:56:36

- Zorgen over grote stijging waterschapsbelasting. Waarom wordt in 2024 niet bezuinigd om lastenverhoging draagbaar te houden, terwijl wel wordt geïnvesteerd in ambities die geld kosten? Kan meer focus gelegd worden op kerntaken?

Pontier (De Groenen), vanaf minuut 01:00:14

- Enorme belastingverhoging; geen eerlijke verdeling; lasten meer bij vervuilende bedrijven en minder bij bewoners leggen. Om die reden kan de fractie niet instemmen met begroting

Versteeg, (vaste zetel Natuurterreinen), vanaf minuut 01:00:58

- <geen inbreng over tariefsverhogingen>

Hennipman (geborgde zetel ongebouwd), vanaf minuut 01:02:00

- 35 % verhoging belastingen is enorme opgave: kan verhoging in twee jaar verdeeld worden? Is lastenverlaging voor categorie ongebouwd mogelijk?

Kuilman (PvdA), vanaf minuut 01:04:39

- Tariefstijging van 35% doet pijn maar is nodig om basis op orde te krijgen. Maar met maatregelen vanaf 2028 geen of slechts beperkte tariefstijging nodig (prognose). Niet makkelijk uit te leggen, gelukkig ruimhartig kwijtscheldingsbeleid. Is waterschap in staat bewoners met (potentiële) betalingsproblemen actief te benaderen?

Sypkens (Partij voor de Dieren), vanaf minuut 01:07:36

- <geen inbreng over tariefsverhogingen>

Wielage (VVD), vanaf minuut 01:08:32

- Extra kosten(stijging) van maar liefst 35 % is zeer zware verhoging voor groep mensen die al moeilijk rond kunnen komen. Met name ook de mensen die weliswaar geen recht hebben op kwijtschelding, maar wel hard geraakt worden. VVD dringt aan op structurele besparingen. Zijn scenario’s denkbaar met minder belastingverhoging door te richten op strikt noodzakelijke taken?

Visser (fractie Water Natuurlijk), vanaf minuut 01:16:35

- Akkoord met begroting. Tarieven gigantisch gestegen in 1 jaar, maar die tarieven waren relatief laag in vergelijking met andere waterschappen. Kan portefeuillehouder een vergelijking geven met andere waterschappen?

Deurloo en andere portefeuillehouders (dagelijks bestuur) (in reactie op de inbreng van de diverse leden), vanaf minuut 01:21:25

- Gedwongen om in stramien te werken vanuit Den Haag opgelegd dat niet rechtvaardig is in die zin dat de zwaarste lasten niet gedragen worden door sterkste schouders. Waterschap heeft het daar nu eenmaal mee te doen;

- Tarieven lopen inderdaad behoorlijk uiteen in vergelijking met bijv. hoogheemraadschap Holland Noorderkwartier. Dat heeft o.m. te maken met andere keuzes van het Waterschap. Vervuilingsheffing is relatief hoog met voor huishoudens vaste vervuilingseenheid zonder variatie. Dat zorgt ervoor dat lagere inkomens (huurders) onevenredig hard getroffen worden. Juist omdat zuiveringsheffingen aangezuiverd moeten worden, worden mensen met kleine beurs harder getroffen dat het waterschap zou willen.

- Zuiniger aandoen kan echter niet of maar beperkt. Er zijn geen eenvoudige bezuinigingen mogelijk. Met bezuinigingen wordt verschil bovendien niet gemaakt in kostenverlaging.

- Investeringen blijven achter; als bezuinigd wordt op organisatie blijven die investeringen nog verder achter.

- Waterschap doet alles eraan om bewoners op de hoogte te brengen van kwijtscheldings- en betalingsregelingen.

3.28

Van de tweede termijn van de behandeling licht ik eruit dat Deurloo (vanaf minuut 01:58:13) ingaat op de vraag of het waterschap keuzes kan maken in de verdeling van belastingen. Hij beantwoordt die vraag bevestigend. Als particulieren minder belast zouden worden zou dat door de systematiek van de belastingwet ertoe moeten leiden dat natuurterreinen en de sector ongebouwd buitenproportioneel worden belast. Het waterschap kijkt met smart uit naar de nieuwe waterschapsbelastingwet. Die wet laat meer mogelijkheid voor het maken van politieke keuzes, aldus Deurloo.

3.29

Uit de opname (vanaf minuut 2:10:28) volgt dat de Begroting uiteindelijk is aangenomen, zij het met twee stemverklaringen van de VVD en BBB en een tegenstem van de fractie De Groenen.

4 Toetsingskader evenredigheidsbeginsel

4.1

In onderdeel 7 van de gemeenschappelijke bijlage bij mijn conclusies van 8 mei 2026 (de gemeenschappelijke bijlage) in de zaken die hebben geleid tot onder meer het arrest HR BNB 2026/128, ben ik ingegaan op de exceptieve toetsing van een niet als wetgeving in formele zin aan te merken algemeen verbindend voorschrift (avv). Ik heb dat gedaan door de stand van de jurisprudentie van de Hoge Raad van dat moment uiteen te zetten, waarbij ik een onderscheid heb gemaakt tussen de procedurele toets en de materiële toets. Dit onderdeel bouwt daarop voort. Ik schets op hoofdlijnen het toetsingskader en onderzoek welke nieuwe inzichten HR BNB 2026/128 biedt. Ik maak daarbij een onderscheid tussen de procedurele toets (‎4.2-‎4.6) en de materiële toets (‎4.7-‎4.8).

Procedurele toets

4.2

De procedurele toets houdt in dat getoetst wordt of het bestreden avv in overeenstemming met de beginselen van zorgvuldige besluitvorming en een deugdelijke motivering tot stand is gekomen. In punt 7.9 van de gemeenschappelijke bijlage heb ik op basis van een analyse van HR BNB 2026/48 en HR BNB 2026/6 de stappen weergegeven van de procedurele toets van een avv dat een lastenverzwaring inhoudt. Die stappen geef ik hierna genummerd weer.

- Stap 1: De belastingrechter moet onderzoeken of de door de belanghebbende aangevoerde gerechtvaardigde belangen van de belastingplichtigen die door het desbetreffende voorschrift worden geraakt, zijn meegewogen.

- Stap 2: In het geval die gerechtvaardigde belangen niet zijn meegewogen dient de belastingrechter ervan uit te gaan dat sprake is geweest van een onzorgvuldige voorbereiding en een gebrekkige motivering van dat voorschrift.

- Stap 3: De belastingrechter moet beoordelen of de onzorgvuldige voorbereiding en gebrekkige motivering van dien aard zijn dat niet beoordeeld kan worden of het voorschrift in strijd is met het evenredigheidsbeginsel.

- Stap 4: Als dat het geval is moet de belastingrechter het voorschrift buiten toepassing laten en een daarop berustend besluit zo nodig om die reden vernietigen of aanpassen (hoofdregel), tenzij de negatieve gevolgen van het voorschrift zo beperkt zijn, dat zonder meer kan worden aangenomen dat die gevolgen niet onevenredig zijn in verhouding tot de met die lastenverzwaring te dienen doelen (uitzondering).

4.3

In de gemeenschappelijke bijlage heb ik de zogenoemde nieuwe-jurisprudentie-uitzondering in art. 45aa(b) Uitvoeringsregeling inkomstenbelasting 2001 (URIB) centraal gesteld. Ik ben tot de conclusie gekomen dat er geen aanleiding is om deze uitzondering buiten toepassing te laten wegens schending van formele beginselen, waarbij ik evenwel signaleerde dat mijn benadering die tot die conclusie leidt, niet feilloos past in het toetsingsschema en eerdere jurisprudentie. Wat leert het arrest HR BNB 2026/128?

4.4

Een eerste nieuw element in HR BNB 2026/128 is dat de Hoge Raad duidelijk maakt dat zijn toetsingskader niet alleen geldt voor een avv dat een lastenverzwaring voor de betrokken belastingplichtigen met zich brengt, maar ook indien het andere negatieve gevolgen voor de betrokken belastingplichtigen heeft:

“4.4.3 Het middel gaat terecht ervan uit dat in dit geval, naar aanleiding van het beroep van belanghebbende op het evenredigheidsbeginsel als algemeen rechtsbeginsel, in de eerste plaats dient te worden onderzocht of de door hem aangevoerde gerechtvaardigde belangen van de belastingplichtigen die daardoor worden geraakt, kenbaar zijn meegewogen bij de totstandkoming van de uitzondering ten aanzien van nieuwe jurisprudentie. Een dergelijk onderzoek dient bij een niet als wetgeving in formele zin aan te merken algemeen verbindend voorschrift, zoals de Uitvoeringsregeling, niet alleen plaats te vinden indien het voorschrift een lastenverzwaring voor de betrokken belastingplichtigen met zich brengt, maar ook indien het – zoals in dit geval – andere negatieve gevolgen voor de betrokken belastingplichtigen heeft.”

4.5

De Hoge Raad komt vervolgens tot het oordeel dat geen sprake is van een onzorgvuldige voorbereiding of gebrekkige motivering van de nieuwe-jurisprudentie-uitzondering:

“4.4.4 De uitzondering met betrekking tot nieuwe jurisprudentie in artikel 45aa, aanhef en letter b, van de Uitvoeringsregeling, die blijft binnen de regelgevende bevoegdheid die in artikel 9.6, lid 2, Wet IB 2001 aan de Minister van Financiën is gegeven, vormt inhoudelijk een voortzetting van voorheen door de Belastingdienst gehanteerd beleid. Uit de opmerkingen van de Minister van Financiën, geciteerd in de onderdelen 5.22 en 5.23 van de gemeenschappelijke bijlage bij de conclusie van de Advocaat-Generaal, moet worden afgeleid dat dit beleid is gebaseerd op een afweging van algemene overwegingen van rechtszekerheid en praktische overwegingen enerzijds, en het financiële belang van burgers bij een ambtshalve vermindering anderzijds. Daarom moet worden aangenomen dat de gerechtvaardigde belangen van de betrokken belastingplichtigen zijn meegewogen bij de totstandkoming van de uitzondering ten aanzien van nieuwe jurisprudentie, en ook kenbaar zijn meegewogen bij de codificatie daarvan in artikel 45aa van de Uitvoeringsregeling. Daardoor is geen sprake van een onzorgvuldige voorbereiding of gebrekkige motivering van artikel 45aa, aanhef en letter b, van de Uitvoeringsregeling, wat tot gevolg zou hebben dat niet kan worden beoordeeld of het voorschrift in strijd is met het evenredigheidsbeginsel.”

4.6

Mij zijn een aantal punten opgevallen bij deze overweging mede tegen de achtergrond van mijn analyse in de gemeenschappelijke bijlage. Enige daarvan werpen ook (meer) licht op – wat ik kortheidshalve noem – de bron-vraag, i.e. op basis van welke bronnen de belastingrechter kan c.q. mag beoordelen of de gerechtvaardigde belangen van de betrokken belastingplichtigen zijn meegewogen.

1) Anterieure bron. De bron van de bedoelde opmerkingen van de Minister van Financiën zijn parlementaire stukken van het parlementair vergaderjaar 1951/1952. Het gaat om een bron ruim voorafgaand aan de totstandkoming van art. 45aa(b) URIB. Dat ook acht kan worden geslagen op een anterieure bron volgde reeds uit HR BNB 2026/48, maar hier gaat het om een anterieure bron van een anterieure bron. De anterieure bron is bovendien doorslaggevend.

2) Geen duidelijkheid over bruikbaarheid posterieure bron. Ik heb in mijn analyse in de gemeenschappelijke bijlage niet alleen acht geslagen op een anterieure bron, maar ook op een bepaalde posterieure bron, en daarbij uiteengezet dat ik in rechtspraak van zowel de ABRvS als de Hoge Raad aanwijzingen zie dat in het kader van exceptieve toetsing betekenis kan toekomen aan informatie die beschikbaar komt nadat het te toetsen voorschrift tot stand is gekomen. De Hoge Raad betrekt in zijn arrest evenwel niet ook die posterieure bron bij de beoordeling. Het arrest biedt daarom geen verdere duidelijkheid over de vraag of en zo ja onder welke omstandigheden een posterieure bron mag worden betrokken bij de beoordeling.

3) Kenbaar meewegen is vereist. In HR BNB 2026/48 is bij de uiteenzetting van het toetsingskader niet met zoveel woorden gerept over het ‘kenbaar’ meewegen van de gerechtvaardigde belangen van belastingplichtigen, maar bij de toepassing van dat toetsingskader vervolgens wel. Het onderhavige arrest bevestigt mijns inziens dat de afweging kenbaar moet zijn, aangezien de Hoge Raad oordeelt dat aangenomen moet worden “dat de gerechtvaardigde belangen van de betrokken belastingplichtigen (…) ook kenbaar zijn meegewogen bij de codificatie [van de uitzondering ten aanzien van nieuwe jurisprudentie; MP] in artikel 45aa van de Uitvoeringsregeling”. Ook ik meende overigens dat de afweging kenbaar was doordat zij is opgenomen in een parlementair stuk, maar zie goed dat de Hoge Raad een stap verder gaat: aangenomen moet worden dat de belangen kenbaar zijn meegewogen bij de codificatie in art. 45aa(b) URIB. Dat is opmerkelijk omdat in de totstandkomingsgeschiedenis van art. 45aa(b) URIB zelf geen belangenafweging is te vinden (en evenmin een (indirecte) verwijzing naar de parlementaire stukken uit 1951/1952). Hoe dan ook, dat de Hoge Raad het zo construeert dat de belangen kenbaar zijn meegewogen bij de codificatie, zie ik als een teken dat de Hoge Raad veel belang hecht aan de kenbaarheid.

4) Ambtshalve/zelfstandig onderzoek. In de bestreden uitspraken hebben de feitenrechters zich niet op de parlementaire stukken uit 1951/1952 gebaseerd. De staatssecretaris van Financiën had in de cassatieprocedure evenmin een beroep gedaan op die parlementaire stukken. De Hoge Raad heeft het aldus mogelijk geacht om zijn oordeel te baseren op een ambtshalve bijgebrachte bron. Dat is overeenkomstig mijn benadering in de gemeenschappelijke bijlage, maar ik heb er daarbij wel op gewezen dat die benadering enigszins op gespannen voet lijkt te staan met HR BNB 2026/6, aangezien de Hoge Raad in dat arrest de beoordeling door de feitenrechter of de nadelige gevolgen zijn meegewogen, benadert als een feitelijk oordeel op basis van wat het bestuursorgaan aan gegevens heeft aangevoerd.

5) Zelfstandige beoordeling door de Hoge Raad. De Hoge Raad geeft zelf een oordeel over wat uit de (anterieure) bron – parlementaire stukken uit 1951/1952 – kan worden afgeleid. Hij doet dat bovendien in termen die erop duiden dat het om een oordeel gaat dat tot de domein van de cassatierechter hoort (“moet worden afgeleid”) en niet om een feitelijk oordeel (geen bewoordingen zoals “laten geen andere conclusie dan dat (…)”). Een dergelijke zelfstandige beoordeling ligt in lijn van HR BNB 2026/48, maar lijkt op gespannen voet te staan met HR BNB 2026/6 waarin de Hoge Raad de vraag of de gerechtvaardigde belangen van de betrokken belastingplichtigen zijn meegewogen, als een feitelijke kwestie lijkt te beschouwen.

Materiële toets

4.7

De Hoge Raad heeft in HR BNB 2026/48 het volgende kader gegeven voor de materiële toets aan het evenredigheidsbeginsel (voetnoten niet opgenomen).

“Evenredigheidsbeginsel

4.5.1

Bij haar toetsing aan het evenredigheidsbeginsel heeft de Rechtbank terecht als criterium gehanteerd dat de nadelige gevolgen van een lastenverzwaring voor de betrokken belastingplichtigen niet onevenredig mogen zijn in verhouding tot de doelen die met de desbetreffende regel worden gediend. Daarbij kan de rechter de geschiktheid, de noodzaak en de evenwichtigheid van de regel beoordelen.

4.5.2

Ook is de Rechtbank terecht ervan uitgegaan dat de rechter bij inhoudelijke toetsing van regelgeving aan het evenredigheidsbeginsel, de belangenafweging die de regelgever heeft gemaakt, terughoudend dient te beoordelen. In overeenstemming met de rechtspraak van de andere hoogste bestuursrechters is de Hoge Raad van oordeel dat de toetsing in dit geval materieel terughoudend dient te zijn, aangezien bij de totstandkoming van artikel 1, letter b, van het Besluit politiek-bestuurlijke afwegingen zijn gemaakt.

4.6

Terecht heeft de Rechtbank bij haar beoordeling de belangen betrokken van de groep belastingplichtigen die worden geconfronteerd met de negatieve gevolgen van een aanzienlijke verhoging van het percentage van de belastingrente voor de vennootschapsbelasting.”

4.8

HR BNB 2026/128 geeft het volgende kader, mede onder verwijzing naar HR BNB 2026/48. Een nieuw element is te vinden in de laatste zin van rov. 4.4.5. Uit die zin leid ik a contrario af dat een indringender evenredigheidstoets is vereist als de betrokken regeling in hoge mate ingrijpt in het leven van een belanghebbende:

“4.4.5 De Hoge Raad komt daarmee toe aan toetsing van de uitzondering met betrekking tot nieuwe jurisprudentie aan het evenredigheidsbeginsel als algemeen rechtsbeginsel. Hij zal daarbij de geschiktheid, de noodzaak en de evenwichtigheid van die uitzondering beoordelen.21 De toetsing dient in dit geval materieel terughoudend te zijn, aangezien bij de totstandkoming van artikel 45aa, aanhef en letter b, van de Uitvoeringsregeling politiek-bestuurlijke afwegingen zijn gemaakt.22 Een indringender toets is hier niet vereist, omdat geen sprake is van een regeling die in hoge mate ingrijpt in het leven van een belanghebbende.23

(…)

21 Vgl. HR 16 januari 2026, ECLI:NL:HR:2026:59, rechtsoverweging 4.5.1.

22 Vgl. HR 16 januari 2026, ECLI:NL:HR:2026:59, rechtsoverweging 4.5.2.

23 Vgl. ABRvS 12 februari 2020, ECLI:NL:RVS:2020:452, rechtsoverweging 6.”

5. Beschouwing: op welke bronnen mag de rechter zich baseren bij de procedurele en materiële toets aan het evenredigheidsbeginsel? (middel II en ambtshalve)

5.1

Middel I richt zich met diverse klachten tegen de inhoudelijke wijze waarop de Rechtbank de evenredigheidstoets heeft toegepast. Ik begin echter niet met middel I, maar met middel II. Middel II heeft namelijk betrekking op een voorafgaande kwestie, te weten welke bronnen de Rechtbank bij haar evenredigheidstoets had mogen gebruiken. Het middel klaagt immers erover dat de Rechtbank ten onrechte de Begroting bij haar oordeel heeft betrokken. De klacht roept de meer algemene vraag op naar de taak van de rechter wat betreft de bronnen die gebruikt worden bij de exceptieve procedurele en materiële toetsing aan het evenredigheidsbeginsel. Ik begin concreet met de vraag of de Heffingsambtenaar de Begroting op regelmatige wijze heeft ingebracht in de procedure (‎5.2-‎5.13) en ik vervolg met de behandeling van zojuist bedoelde meer algemene vraag (‎5.14-‎5.39). Ik geef op basis daarvan mijn oordeel over middel II (‎5.40). Tot slot bespreek ik wat de betekenis van mijn analyse is voor de onderhavige procedure in cassatie (‎5.41-‎5.43).

De Begroting (op regelmatige wijze) ingebracht door de Heffingsambtenaar?

5.2

Middel II klaagt erover dat de Rechtbank ten onrechte haar motivering heeft gebaseerd op de Begroting, aangezien de Begroting niet door de Heffingsambtenaar als (bijlage bij een) processtuk is ingebracht.

5.3

De gedachte zou kunnen opkomen – wat bij mij aanvankelijk het geval was – dat de klacht van belanghebbende juridisch moet worden geduid als een klacht over schending van art. 8:42 Awb, maar dat zou naar mijn mening geen recht doen aan de strekking van de klacht. De strekking is namelijk dat de Rechtbank de Begroting buiten beschouwing had moeten laten, omdat de Heffingsambtenaar de Begroting niet heeft ingebracht.

5.4

De klacht van middel II is gebaseerd op het uitgangspunt dat de Heffingsambtenaar de Begroting niet als (bijlage bij een) processtuk in de procedure heeft gebracht. Een eerste vraag is daarom of dat uitgangspunt juist is.

5.5

De stukken van het geding laten geen andere conclusie toe dan dat de Heffingsambtenaar de Bijlage niet heeft toegestuurd aan de Rechtbank (zie ‎3.3). Wel heeft de Heffingsambtenaar zowel in zijn verweerschrift als ter zitting naar de Begroting verwezen (zie ‎3.2 en ‎3.5-‎3.7). In het verweerschrift is daarbij vermeld dat de Begroting openbaar beschikbaar is (zie ‎3.2), en ter zitting is belanghebbende daarop ook gewezen (zie ‎3.6).

5.6

Het is feitelijk juist dat de Begroting openbaar – via de website van het Waterschap – beschikbaar is om te raadplegen (zie ‎3.9). De vraag is dan of een verwijzing naar de openbare beschikbaarheid van de Begroting meebrengt dat de Begroting is ingebracht in de procedure voor de Rechtbank. Voor het antwoord op die vraag is mijns inziens HR BNB 2024/82 maatgevend. Dit arrest heeft weliswaar betrekking op de uitleg en toepassing van art. 8:42 Awb, maar het arrest is naar mijn opvatting meer in het algemeen maatgevend voor de vraag hoe een partij een stuk dat via internet algemeen toegankelijk is, kan indienen. In het arrest is – voor zover hier van belang – het volgende overwogen:

“’4.3.1 Kennelijk berust het middel op het uitgangspunt dat aan artikel 8:42 Awb alleen kan worden voldaan door een op de zaak betrekking hebbend stuk in papieren vorm aan de rechter te doen toekomen.

4.3.2

Dat uitgangspunt is onjuist. Indien het bestuursorgaan een op de zaak betrekking hebbend stuk dat via internet algemeen toegankelijk is, overeenkomstig artikel 8:42 Awb in het geding wil brengen, kan het daartoe in plaats van een afschrift van dat stuk te verstrekken, in beginsel volstaan met een aanduiding van de website waarop of via welke dat stuk te vinden is. Die aanduiding moet zodanig nauwkeurig zijn dat het stuk aan de hand daarvan zonder noemenswaardige inspanning kan worden gevonden en geraadpleegd. (…).”

5.7

Gelet op dit kader meen ik dat niet aangenomen kan worden dat de Heffingsambtenaar voorafgaand aan de zitting de Begroting heeft ingediend. Een aanduiding van de website waarop of via welke de Begroting te vinden is, ontbreekt immers in het verweerschrift (zie ‎3.2).

5.8

Tijdens de zitting is wel gewezen op “de website” (zie ‎3.6). Vraag is dan of daarmee de Begroting alsnog is ingediend en of dit niet te laat is gelet op de tiendagentermijn van art. 8:58 Awb. Belanghebbende beroept zich ook op die bepaling. Het ligt mijns inziens in de rede om ook op dit punt een parallel te maken met het indienen van een stuk in papieren vorm.

5.9

Uit de rechtspraak volgt dat de tiendagentermijn van art. 8:58 Awb geen fatale termijn is. Ik wijs bijvoorbeeld op HR BNB 2009/167. Uit dit arrest volgt in de kern dat de rechter de mogelijkheid heeft stukken die na de tiendagentermijn zijn overgelegd al dan niet in de procedure toe te laten en dat hij daarbij een belangenafweging moet maken, die uit de uitspraak dient te blijken:

“3.3. Artikel 8:58, lid 1, van de Algemene wet bestuursrecht bepaalt dat partijen tot tien dagen voor de zitting nadere stukken kunnen indienen. Deze bepaling beoogt, blijkens de daarop gegeven toelichting, een behoorlijk verloop van de procedure te waarborgen. Uit deze strekking volgt dat de rechter - binnen het kader van een goede procesorde - de mogelijkheid heeft stukken die binnen tien dagen voor de zitting of eerst ter zitting zijn overgelegd al dan niet in de procedure toe te laten (HR 1 oktober 2004, nr. 38967, BNB 2005/151). Bij de beslissing of een partij, hoewel de wederpartij daartegen bezwaar maakt, de gelegenheid moet krijgen bewijsstukken ter zitting alsnog over te leggen, zal een afweging moeten plaatsvinden van enerzijds het belang dat die partij heeft bij het overleggen van die stukken en de redenen waarom hij dit niet in een eerdere fase van de procedure voor de feitenrechter heeft gedaan, en anderzijds het algemeen belang van een doelmatige procesgang. Uit de uitspraak moet blijken dat een zodanige afweging heeft plaatsgevonden (HR 3 februari 2006, nr. 41329, BNB 2006/204 en HR 16 maart 2007, nr. 42905, BNB 2007/222). Een en ander geldt ook in een geval als het onderhavige, waarin een partij, zonder aankondiging vooraf, ter zitting buiten aanwezigheid van de andere partij stukken wenst over te leggen. In zo'n geval brengt een goede procesorde bovendien mee dat de rechter de inhoud van die stukken slechts dan aan zijn oordeel ten grondslag legt als hij de andere partij in de gelegenheid heeft gesteld daarvan kennis te nemen en daarop te reageren. Dat is slechts anders indien die andere partij doordat hem die gelegenheid niet is geboden niet in zijn verdediging kan zijn geschaad. Het oordeel dat dit laatste geval zich voordoet dient te worden gemotiveerd. (…)”

5.10

Uit dit arrest volgt ook dat indien de rechter de stukken toelaat in de procedure, de rechter de wederpartij voldoende gelegenheid moet bieden om van de stukken kennis te nemen en om daarop te reageren. In dit arrest is dat weliswaar overwogen voor het geval de wederpartij niet op zitting is verschenen, maar het hoeft geen betoog dat een goede procesorde meebrengt dat dit ook geldt als de wederpartij wel ter zitting is verschenen.

5.11

Aangezien de rechter de mogelijkheid heeft om stukken die voor het eerst ter zitting worden ingediend in papieren vorm, onder omstandigheden in de procedure toe te laten, kan mijns inziens niet ten principale worden uitgesloten dat een via internet algemeen toegankelijk stuk in de procedure wordt betrokken in het geval een partij voor het eerst ter zitting een beroep op dat stuk doet met een voldoende nauwkeurige website-verwijzing. Evenmin kan worden uitgesloten dat een dergelijk stuk in de procedure wordt betrokken in het geval een partij daarop al eerder een beroep heeft gedaan, maar pas ter zitting een voldoende nauwkeurige website-verwijzing geeft. Ook in dergelijke gevallen zal de rechter een belangenafweging moeten maken. Bij die belangenafweging kan – in verband met het belang van een doelmatige procesgang – een rol spelen in hoeverre de wederpartij de mogelijkheid heeft om ter zitting, met behulp van digitale middelen, daadwerkelijk kennis te nemen van het stuk op internet. Samenhangend daarmee, als de rechter in een dergelijk geval het stuk toe laat, zal de rechter, juist omdat het stuk niet in papieren vorm wordt overgelegd, zich te meer ervan moeten vergewissen dat de wederpartij voldoende gelegenheid heeft om daadwerkelijk van het stuk kennis te nemen en om daarop te reageren.

5.12

Hoewel belanghebbende tijdens de zitting expliciet bezwaar heeft gemaakt tegen het gebruik van de Begroting in deze procedure (zie ‎3.6), heeft de Rechtbank aan dat bezwaar geen aandacht besteed in haar uitspraak. Het is daarom gissen waarom de Rechtbank het toelaatbaar heeft geacht dat zij acht slaat op de Begroting. Zo de Rechtbank ervan is uitgegaan, gelet op rov. 4.5, dat voldoende is dat de Heffingsambtenaar naar de Begroting heeft verwezen in het verweerschrift, klaagt het middel daarover terecht (zie ‎5.6-‎5.7). Zo de Rechtbank ervan is uitgegaan dat ter zitting voldoende duidelijk is gemaakt waar de Begroting te vinden is, blijkt uit de uitspraak van de Rechtbank niet dat de Rechtbank een afweging heeft gemaakt tussen enerzijds het belang dat de Heffingsambtenaar heeft bij het inbrengen van de Begroting en de redenen waarom hij dit niet in een eerdere fase van de procedure voor de Rechtbank op adequate wijze heeft gedaan, en anderzijds het algemeen belang van een doelmatige procesgang. Het middel slaagt daarom voor zover het klaagt over de verwerping van de klacht tegen het inbrengen van de Begroting. Het middel slaagt bovendien ook voor zover het erover klaagt dat het beginsel van hoor en wederhoor is geschonden. De aantekeningen van de zitting (vgl. ‎3.5-‎3.8) laten namelijk geen andere conclusie toe dan dat belanghebbende niet voldoende gelegenheid heeft gehad om daadwerkelijk van de Begroting, met name de passages waarop de Heffingsambtenaar zich ter zitting heeft beroepen, kennis te nemen en daarop te reageren.

5.13

Mijn zojuist in ‎5.12 gegeven beoordeling is evenwel gebaseerd op het uitgangspunt dat het aan de Heffingsambtenaar is om de gegevens aan te dragen op basis waarvan de Rechtbank kan beoordelen of de tariefsverhogingen de exceptieve procedurele en materiële toets aan het evenredigheidsbeginsel doorstaan. De vraag is evenwel of dat uitgangspunt juist is. Met deze vraag ben ik aangekomen bij de vraag naar de taak van de rechter bij exceptieve toetsing. Met die vraag vervolg ik.

Mocht de Rechtbank de gegevens in de Begroting zelfstandig bij haar beoordeling betrekken? Taak van de rechter?

5.14

Middel II is gebaseerd op de veronderstelling dat als de Heffingsambtenaar de Begroting niet (tijdig) in de procedure heeft ingebracht, de Rechtbank de gegevens in de Begroting niet bij haar beoordeling mocht betrekken. De vraag is evenwel of die veronderstelling juist is, nu het gaat om gegevens die (mogelijk) relevant zijn voor de exceptieve toets van de tariefsverhogingen aan het evenredigheidsbeginsel en daarmee voor de verbindendheid van de voorschriften waarin de tariefsverhogingen zijn neergelegd. Strekt de taak van een rechter bij exceptieve toetsing van een niet als wet in formele zin aan te merken algemeen verbindend voorschrift (avv) aan het evenredigheidsbeginsel zich ertoe uit dat de rechter zelfstandig onderzoek doet naar de belangenafweging van de regelgever?

Feitelijke gegevens en rechtsgegevens

5.15

Als startpunt voor de gedachtevorming begin ik met een citaat uit het proefschrift van De Bock:

“Dat de rechterlijke oordeelsvorming niet kan worden begrepen als een simpele toepassing van het recht op de feiten en dat er geen scherp onderscheid kan worden gemaakt tussen feiten en recht, omdat de feiten altijd worden vastgesteld binnen de context van de toepasselijke rechtsregels en daarmee beïnvloed worden door die rechtsregels, betekent echter niet dat ook afscheid moet worden genomen van het onderscheid tussen feit en recht. In de praktijk van de rechterlijke oordeelsvorming is het vaststellen van de feiten namelijk een activiteit die zich onmiskenbaar laat onderscheiden van het toepassen van de rechtsregels.

De feiten van het geval leidt de rechter af uit de processtukken van partijen en de mondelinge toelichting daarop; de rechtsregels blijken uit de wet en de jurisprudentie. Bij onduidelijkheid over de feiten, kijkt de rechter naar partijen; bij onduidelijkheid over de rechtsregels moet de rechter het zelf zien op te lossen.

(…)

Het onderscheid tussen feit en recht blijkt in ieder geval op twee punten van belang te zijn.

In de eerste plaats fungeert het onderscheid tussen feit en recht als criterium bij de afbakening van de competentie van de cassatierechter. De rechtbank en het hof oordelen als feitenrechter over feiten en recht; de cassatierechter toetst slechts de toepassing van het recht. (…)

In de tweede plaats speelt het onderscheid tussen feit en recht bij de rechterlijke oordeelsvorming een belangrijke rol bij de taakverdeling tussen rechter en partijen in het civiele procesrecht. Het is de taak van de rechter om het recht toe te passen, zoals blijkt uit 25 Rv, waarin is bepaald dat de rechter ambtshalve de rechtsgronden aanvult. De rechter kent het recht (ius curia novit) en moet dat recht ook zelfstandig toepassen op de feiten, onafhankelijk van wat partijen daarover hebben aangevoerd. De keerzijde van de plicht om het recht aan te vullen, is het verbod aan de rechter om de feiten aan te vullen, zo is neergelegd in art. 149 Rv, lid 1, eerste volzin (…).

Dit betekent dat het op de weg van partijen ligt om in de gedingstukken de feiten naar voren te brengen. Op haar beurt is het aan de rechter om op die feiten het recht toe te passen. Deze taakverdeling wordt ook uitgedrukt in het adagium da mihi facta dabo tibi ius: geef mij de feiten, dan geef ik u het recht.

Het onderscheid tussen feiten en recht heeft hier als doel om de taakverdeling tussen partijen en rechter af te bakenen. Partijen moeten de feiten aandragen; de rechter moet het recht toepassen. (…)

Met behulp van het onderscheid tussen feit en recht wordt in de rechtspraktijk dus de taak van de cassatierechter afgebakend en de taakverdeling tussen partijen en rechter bepaald; het is daarmee een functioneel onderscheid. Vanuit dit functionele onderscheid tussen feit en recht, zou als feit kunnen worden aangemerkt: alles wat géén recht is.”

5.16

Het citaat ziet weliswaar op het civiele procesrecht, maar het (fiscale) bestuursprocesrecht is in de kern op dit punt niet anders, gelet op art. 8:69 Awb, zij het dat in het (fiscale) bestuursprocesrecht de rechter de bevoegdheid heeft om ambtshalve de feiten aan te vullen (art. 8:69(3) Awb). Voor deze conclusie gaat het mij bij dit citaat niet om het onderscheid tussen feiten en recht in de context van toepassing van het recht op de feiten, maar om dat onderscheid in de context van de taakverdeling tussen partijen en rechter. In die context rijst de vraag of de gegevens die van belang zijn voor exceptieve toetsing aan het evenredigheidsbeginsel, zijn aan te merken als gegevens die partijen – in beginsel – moeten aandragen (hierna: feitelijke gegevens) of als gegevens waarnaar de rechter onderzoek moet doen in het kader van zijn taak om te bepalen van wat het recht is (hierna: rechtsgegevens).

5.17

Bij dit laatste verdient opmerking dat ook het bepalen van wat het recht is, onderzoek kan vergen. Zo kan voor de uitleg van een wettelijke bepaling onderzoek moeten worden gedaan naar gegevens in parlementaire stukken over de totstandkomingsgeschiedenis. En voor de vraag of een bepaald wettelijk voorschrift in overeenstemming is met het Unierecht kan onderzoek nodig zijn van jurisprudentie van het HvJ. Soms is zelfs onderzoek nodig of een ‘feitelijk gebeuren’ heeft plaatsgevonden. Zo schrijft Feteris dat de Hoge Raad in voorkomende gevallen bij een lokaal overheidslichaam informatie inwint om te kunnen vaststellen of een belastingverordening op de voorgeschreven wijze is bekendgemaakt. Onderzoek naar rechtsgegevens kan ver gaan. Zo heeft de Hoge Raad in HR BNB 2023/47 zich voor de uitleg van art. 4(1)(a) Wet op belastingen van rechtsverkeer mede gebaseerd op gegevens betreffende art. 45a Registratiewet 1917 waaronder parlementaire geschiedenis van die bepaling. En in HR BNB 2024/41 heeft de Hoge Raad voor de uitleg van art. 11(4) Successiewet 1956 onderzocht wat de (kennelijke) bedoeling van de wetgever was met de invoering in 1869 van de voorganger van die bepaling onder de Successiewet 1859 en of er aanwijzingen zijn dat die bedoeling in de loop der tijd is gewijzigd.

5.18

Als de Hoge Raad zich voor de uitleg van een wettelijke bepaling baseert op gegevens in parlementaire stukken, pleegt de Hoge Raad – voor zover ik overzie – deze gegevens niet eerst aan partijen voor te houden, ook niet indien geen van de partijen zich op die gegevens heeft beroepen en – als een conclusie is genomen – de conclusie van de advocaat-generaal evenmin die gegevens vermeldt. Ook een feitenrechter is niet verplicht om door hem gevonden gegevens in parlementaire stukken eerst aan partijen voor te houden voordat hij die gegevens gebruikt, al is het mijns inziens wel wenselijk dat hij dat doet ter zitting. Mogelijk is dit een en ander gebaseerd op de gedachte dat parlementaire stukken een bron zijn die voor iedereen toegankelijk is. Ter contrast: in het zeldzame geval dat de Hoge Raad informatie van derden inwint met het oog op de beantwoording van een rechtsvraag, worden partijen in de gelegenheid gesteld te reageren op de ingewonnen informatie.

5.19

Of gegevens zijn aan te merken als feitelijke gegevens dan wel (openbare) rechtsgegevens, is gelet op het voorgaande niet alleen relevant voor de taak van de rechter maar ook relevant voor de procedure. Als de feitenrechter onderzoek doet naar feitelijke gegevens en deze wil gebruiken in zijn uitspraak (ambtshalve aanvulling van de feiten op grond van art. 8:69(3) Awb), zal de rechter partijen gelegenheid moeten geven om zich over die gegevens uit te laten. Als de (feiten)rechter daarentegen onderzoek doet naar openbare rechtsgegevens, zoals parlementaire geschiedenis, hoeft de rechter partijen niet in de gelegenheid te stellen zich daarover uit te laten. Dat neemt overigens niet weg dat het mijns inziens in het geval van de feitenrechter wel wenselijk is – uit oogpunt van procedurele rechtvaardigheid – dat de feitenrechter zijn (voorlopige) bevindingen ter zitting bespreekt met partijen.

Gegevens voor exceptieve toetsing: feitelijke gegevens of rechtsgegevens?

5.20

Terug naar de vraag of de gegevens die van belang zijn voor exceptieve toetsing van een avv aan het evenredigheidsbeginsel, zijn aan te merken als feitelijke gegevens dan wel rechtsgegevens. Ik leid uit HR BNB 2026/128 af dat het om rechtsgegevens gaat, althans in het kader van exceptieve toetsing van een avv van de rijksoverheid. In dat arrest heeft de Hoge Raad immers zijn oordeel dat, bij de totstandkoming van het desbetreffende avv van de rijksoverheid, de gerechtvaardigde belangen van de belastingplichtigen zijn meegewogen, gebaseerd op gegevens in een ambtshalve bijgebrachte bron (zie ‎4.5 en ‎4.6, onder 4). Dat is een welbewuste beslissing geweest, mede gezien ik in de bijlage bij mijn voorafgaande conclusie expliciet aandacht heb besteed aan de vraag of de Hoge Raad (bij toetsing van een avv van de rijksoverheid) zelfstandig onderzoek in openbare bronnen (zoals Kamerstukken) kan doen naar een belangenafweging – waarbij ik had bepleit om die vraag bevestigend te beantwoorden. De benadering in HR BNB 2026/128 om ambtshalve – in parlementaire stukken – gevonden gegevens over een belangenafweging in de beoordeling te betrekken, is overigens mogelijk al terug te zien in het Landbouwvlieger-arrest.

5.21

De benadering in HR BNB 2026/128 ligt in de rede, in die zin dat zij aansluit bij de wijze waarop de Hoge Raad belastingwetgeving in formele zin toetst aan art. 1 EP EVRM en het in het EVRM vervatte discriminatieverbod. Ook dan onderzoekt de Hoge Raad zelfstandig in parlementaire stukken naar relevante gegevens. Vanuit het perspectief van het bron-gebruik is er geen verschil tussen de uitleg van een wettelijke bepaling (vgl. ‎5.18) en toetsing van een wettelijke bepaling aan het EVRM.

5.22

Dat gegevens die van belang zijn voor exceptieve toetsing van een avv aan het evenredigheidsbeginsel, ook rechtsgegevens zijn als het gaat om een avv van een decentrale overheid, is niet evident op basis van de huidige jurisprudentie. Ik heb er eerder al op gewezen (zie ‎4.6, onder 4) dat HR BNB 2026/6 in een andere richting lijkt te wijzen, gezien de Hoge Raad in dat arrest de beoordeling door de feitenrechter of de nadelige gevolgen van belastingplichtigen zijn meegewogen, benadert als een feitelijk oordeel op basis van wat het bestuursorgaan aan gegevens heeft aangevoerd. Een aanwijzing in diezelfde andere richting is HR BNB 2021/86 betreffende de precariobelasting, omdat de Hoge Raad daarin – nadat de desbetreffende uitspraak op een ander punt is vernietigd – de zaak verwijst voor behandeling van de stelling van belanghebbende dat de gemeente bij haar beslissing om de maximering van het tarief voor houders van een vergunning voor een vaste standplaats te laten vervallen, de gerechtvaardigde belangen van de betrokken vergunninghouders niet heeft meegewogen. Die verwijzing is een aanwijzing in de andere richting vanuit de optiek dat de verwijzing achterwege had kunnen blijven als de Hoge Raad de stelling zelf had kunnen beoordelen als de relevante gegevens voor die beoordeling (openbare) rechtsgegevens zijn.

5.23

Deze arresten nemen niet weg dat de vraag rijst of de benadering in HR BNB 2026/128 ter zake van een avv van de rijksoverheid, waarbij de rechter zelfstandig onderzoek doet naar gegevens die van belang zijn voor de exceptieve toetsing, niet evenzeer zou moeten gelden ter zake van een avv van een decentrale overheid. Ik zie diverse nadelen c.q. bezwaren, die – toegegeven – mede zijn ingegeven (en daarmee wellicht zijn vertekend) door mijn ervaringen met het onderzoek voor de conclusie voorafgaand aan HR BNB 2026/6 naar de totstandkomingsgeschiedenis van de verdubbeling van het OZB-tarief voor eigenaren van niet-woningen in de gemeente Vlaardingen. De bezwaren/nadelen zijn deels praktisch en deels meer principieel van aard. Zij betreffen de volgende onderwerpen:

1) Vindbaarheid. Het is lastiger om openbare stukken over de totstandkoming van een lokale belastingverordening te vinden dan parlementaire stukken. Parlementaire stukken zijn te vinden via www.officielebekendmakingen.nl, terwijl men voor openbare stukken over de totstandkoming van een lokale belastingverordening is aangewezen op de website van de desbetreffende decentrale overheid. Het zoeken naar stukken op een dergelijke website is bovendien lastig(er) omdat niet een vergelijkbaar zoeksysteem als dat op www.officielebekendmakingen.nl bestaat waarbij kan worden gezocht op (dossier)nummer, althans dat is mijn ervaring met gemeente Vlaardingen en met het Waterschap. Om een stuk te vinden is het nodig om te weten tijdens welke vergadering(en) het stuk aan de orde is gekomen (vgl. de zoekslag vermeld in ‎3.25).

2) Beraadslaging (groten)deels niet op schrift te vinden. De behandeling van een wetsvoorstel gebeurt grotendeels schriftelijk en voor zover zij mondeling geschiedt wordt daarvan een schriftelijk verslag opgemaakt (de Handelingen). Bij decentrale overheden – althans bij het Waterschap en gemeente Vlaardingen – wordt daarentegen van de beraadslaging geen schriftelijk verslag opgemaakt, maar wordt de beraadslaging openbaar gemaakt door plaatsing van een beeld- en geluidverslag ervan op de website. Dat maakt het arbeidsintensief om na te gaan of en zo ja welke belangenafweging is gemaakt.

3) Versnipperd en/of gelaagd totstandkomingsproces. Een extra complicatie is dat het totstandkomingsproces versnipperd kan zijn. Zo heb ik in de zaak van gemeente Vlaardingen niet alleen onderzoek gedaan naar de vergaderingen van de gemeenteraad, maar ook naar (voorafgaande) vergaderingen van een raadscommissie waarin raadsvoorstellen worden (voor)behandeld en -besproken. Verder kan het zo zijn dat niet zozeer het totstandkomingsproces van de belastingverordening zelf relevant is ter beantwoording van de vraag of en zo ja welke belangenafweging heeft plaatsgevonden voor een bepaalde belastingmaatregel, maar veeleer de begroting omdat daarin de beleidsmatige afwegingen (reeds) zijn gemaakt voor die maatregel. Dat is bijvoorbeeld het geval in deze zaak. Dat was ook het geval in de zaak van gemeente Vlaardingen, met dien verstande dat er daarbij nog een extra voorafgaande ‘laag’ was; de beleidsmatige afwegingen van de desbetreffende belastingmaatregel waren reeds gemaakt in een herstelplan (waarvan de begroting vervolgens de uitwerking vormde).

4) Verantwoordelijkheid heffingsambtenaar. Het is mijns inziens primair de verantwoordelijkheid van de heffingsambtenaar om de gegevens aan te dragen waaruit volgt dat een belangenafweging heeft plaatsgevonden. De heffingsambtenaar bevindt zich bovendien ook in een betere positie dan de rechter om de relevante gegevens te vinden. De heffingsambtenaar heeft er immers beter zicht op hoe de desbetreffende belastingmaatregel tot stand is gekomen (waaronder begrepen tijdens welke openbare vergaderingen de maatregel aan de orde is gekomen), wat de relevante openbare bronnen zijn en wat de vindplaatsen van die bronnen zijn. Bij dit een en ander zou het passen dat het voor risico van de heffingsambtenaar komt indien hij verzuimt de relevante gegevens aan te dragen.

5) Ontbreken prikkel voor het bestuursorgaan om gegevens aan te dragen. Indien de rechter de taak zou hebben om zelfstandig onderzoek te doen of een belangenafweging heeft plaatsgevonden en zo ja welke, dan kan voor de heffingsambtenaar de prikkel ontbreken om zelf de relevante gegevens aan te dragen. De onderhavige procedure is wat dat betreft geen gunstig voorteken. Voor de Rechtbank heeft de Heffingsambtenaar nauwelijks wat aangevoerd. En zelfs in cassatie noemt het Dagelijks Bestuur in het verweerschrift in cassatie niet de in ‎3.26-‎3.29 vermelde beraadslaging door het algemeen bestuur over tariefsverhogingen.

6) Verrassingsbeslissing c.q. geen wederhoor. Als de rechter de taak zou hebben om zelfstandig onderzoek te doen of een belangenafweging heeft plaatsgevonden, kan dat in een verrassingsbeslissing resulteren. Denk aan het geval waarin de rechter tot het oordeel komt dat een belangenafweging heeft plaatsgevonden, waarbij hij zich op een (openbare) bron baseert waarover de belanghebbende zich niet heeft kunnen uitlaten.

5.24

Niettegenstaande deze bezwaren/nadelen zie ik niet goed in wat een grond zou kunnen zijn om onderscheid in taak van de rechter wat betreft de evenredigheidstoetsing te maken tussen een avv van de rijksoverheid en een avv van een decentrale overheid. Een grond kan niet gelegen zijn in de aard van de regeling; beide zijn immers algemeen verbindend voorschriften niet zijnde wetten in formele zin. De Hoge Raad hanteert (dan) ook hetzelfde kader voor de exceptieve toetsing aan het evenredigheidsbeginsel.

5.25

Ook in de zojuist genoemde bezwaren/nadelen zie ik geen, althans onvoldoende, grond om het onderscheid te maken. De meer principiële bezwaren/nadelen (genoemd bij 4) tot en met 6)) kunnen net zo goed worden aangevoerd tegen de benadering in HR BNB 2026/128 ter zake van een avv van de rijksoverheid. Meer concreet: gelet op die meer principiële bezwaren/nadelen had in HR BNB 2026/128 net zo goed aan de Inspecteur en de Staatssecretaris van Financiën (als procespartij) kunnen worden tegengeworpen dat ze geen gegevens hebben ingebracht waaruit blijkt dat de belangen van belastingplichtigen zijn meegewogen. De meer praktische bezwaren, genoemd bij 1) tot en met 3), komen in de kern erop neer dat het bij een avv van een decentrale overheid betrekkelijk bewerkelijk kan zijn voor de rechter om onderzoek te doen naar de relevante gegevens. De bewerkelijkheid voor de rechter lijkt mij echter op zichzelf geen goede grond om onderscheid in taak te maken tussen een avv van de rijksoverheid en een avv van een decentrale overheid. Het is de taak van de rechter om rechtsgegevens op te sporen, ook als dat veel werk is. Bovendien, ook bij een avv van de rijksoverheid kan het bewerkelijk zijn om de relevante gegevens te vinden voor de exceptieve toetsing aan het evenredigheidsbeginsel. Een voorbeeld is nota bene het geval van HR BNB 2026/128: (i) er was daar geen directe paper trail van de directe totstandkomingsgeschiedenis van art. 45aa URIB naar de parlementaire stukken uit 1951/1952, en (ii) de desbetreffende parlementaire stukken betroffen niet eens een fiscaal wetsvoorstel (maar een debat in het kader van de begroting voor 1953). Bovendien, omgekeerd, het onderzoek naar relevante gegevens bij een avv van een decentrale overheid hoeft niet bewerkelijk te zijn. De onderhavige zaak is daarvan een voorbeeld: (i) aan de hand van de – via de publicatie in het Waterschapsblad kenbare – datum van vaststelling van de belastingverordeningen, kan betrekkelijk eenvoudig informatie worden gevonden over de wijze van totstandkoming van die belastingverordeningen (zie ‎3.25), (ii) die informatie bevat een directe paper trail naar de Begroting (zie ‎3.25), en (iii) die Begroting en de beraadslaging daarover zijn vervolgens eveneens betrekkelijk eenvoudig te vinden (zie ‎3.26). Het is in dat opzicht wellicht vooral een kwestie van onwennigheid voor menig belastingrechter om onderzoek te doen naar de totstandkomingsgeschiedenis van een belastingverordening van een waterschap. Belastingrechters zijn gewend om via https://www.officielebekendmakingen.nl/ parlementaire bronnen te onderzoeken, maar – naar mijn indruk – minder bekend met de informatiebronnen om de totstandkomingsgeschiedenis van een lokale belastingverordening te achterhalen.

5.26

Tussenconclusie is dat ik geen, althans onvoldoende, grond zie om het in ‎5.24 bedoelde onderscheid in taak van de rechter te maken tussen een avv van de rijksoverheid en een avv van een decentrale overheid. Ook gegevens die van belang zijn voor exceptieve toetsing van een avv van een decentrale overheid aan het evenredigheidsbeginsel, zijn in beginsel rechtsgegevens. Ik kan overigens niet ontkennen dat ik met enige aarzeling tot deze (tussen)conclusie kom, gelet op de in ‎5.23 vermelde nadelen/bezwaren. Ik merk in verband met de in ‎5.23 bij 4) en 5) vermelde nadelen/bezwaren nog op dat daaraan gedeeltelijk kan worden tegemoetgekomen als de feitenrechter gebruik maakt van zijn in 8:45 Awb gegeven bevoegdheid om inlichtingen van het bestuursorgaan in te winnen over de wijze van totstandkoming van het avv.

Wezenlijk inhoudelijk verschil in openbaarmakingsregime?

5.27

Nu is in HR BNB 2026/128 een bijzonderheid dat hoewel een ministeriële regeling (de URIB) ter evenredigheidstoets voorligt, de gegevens die de Hoge Raad ambtshalve bij zijn toetsing heeft betrokken gegevens uit parlementaire stukken zijn. Ik heb me daarom afgevraagd – mede gelet op de meer praktische bezwaren – of toch een grond voor het maken van onderscheid wat betreft de taak van de rechter zou kunnen worden gevonden in een verschil in openbaarmakingsregime, bijvoorbeeld in die zin dat dergelijke parlementaire stukken ‘officiëler’ zouden zijn dan equivalente gegevens die een decentrale overheid op haar website publiceert.

5.28

Daarbij rijst ten eerste de vraag wat het openbaarmakingsregime is voor parlementaire vergaderstukken en verslagen van parlementaire vergaderingen. Waar is eigenlijk geregeld dat Kamerstukken en Handelingen worden gepubliceerd? Hoe vanwege het Rijk vastgestelde regelgeving moet worden bekendgemaakt, is bepaald in de Bekendmakingswet; daarin is geregeld dat die bekendmaking dient te geschieden door plaatsing in het Staatsblad of de Staatscourant afhankelijk van de aard van de regelgeving (art. 4 en 5 Bekendmakingswet). Als ik het goed overzie, is daarentegen de wijze van openbaarmaking van parlementaire vergaderstukken en van verslagen van parlementaire vergaderingen niet geregeld in een wet in formele zin of enig ander algemeen verbindend voorschrift (afgezien van, sinds kort, in de Wet open overheid; zie ‎5.29 hierna). De Grondwet bepaalt in art. 66 wel dat de vergaderingen van de Staten-Generaal openbaar zijn, maar bepaalt niet met zoveel woorden dat verslagen daarvan en/of parlementaire vergaderstukken openbaar worden gemaakt. Wel wordt soms een verband gelegd tussen openbaarmaking van die documenten en art. 66 Grondwet, en voor dat verband lijkt ook een zekere steun in de rechtshistorie te bestaan (al heb ik dat niet verder onderzocht). Dat stukken die tussen de regering en de Tweede Kamer of Eerste Kamer worden gewisseld (zoals stukken in het kader van een wetsvoorstel), openbaar worden gemaakt, is voorgeschreven in het Reglement van Orde van de Tweede Kamer der Staten-Generaal (RvO-TK) onderscheidenlijk het Reglement van Orde van de Eerste Kamer der Staten-Generaal (RvO-EK). Deze reglementen zijn geen wet in formele zin; zij zijn besluiten van de Kamers zelf. Art. 72 Grondwet schrijft voor dat reglementen van orde worden vastgesteld. Me beperkend tot de RvO-TK is het voorschrift dat de zojuist bedoelde parlementaire stukken openbaar worden gemaakt te vinden in art. 15.15 RvO-TK. Dit artikel bepaalt trouwens niet met zoveel woorden dat de openbaarmaking geschiedt als Kamerstuk. Dat is wel de praktijk en daarvan is bij het vaststellen van art. 15.15 RvO-TK ook uitgegaan. Relevant is verder dat art. 15.6 RvO-TK voorschrijft dat een geredigeerd woordelijk verslag wordt gemaakt van (onder meer) wat is gezegd tijdens elke openbare vergadering van de Tweede Kamer en dat art. 15.9 RvO-TK voorschrijft dat deze verslagen na vaststelling openbaar worden gemaakt als de Handelingen van de Tweede Kamer der Staten-Generaal.

5.29

Vermelding verdient hier ook de Wet open overheid (Woo), die op 1 mei 2022 in werking is getreden. Deze wet kent in art. 3.3 een bepaling op grond waarvan (in beginsel) een verplichting tot actieve openbaarmaking geldt voor bepaalde categorieën informatie. Art. 3.3(9) Woo bepaalt dat de Minister van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties (BZK) bij ministeriële regeling nadere regels kan stellen over de wijze waarop de desbetreffende documenten actief openbaar worden gemaakt. Art. 3.3b Woo bepaalt dat de openbaarmaking elektronisch geschiedt op een algemeen toegankelijke wijze door middel van een door de Minister van BZK in stand gehouden digitale infrastructuur. Een van de categorieën informatie die in beginsel actief openbaar moet worden gemaakt, is de categorie “vergaderstukken en verslagen van de Kamers en de verenigde vergadering der Staten-Generaal en hun commissies”; zie art. 3.3(2)(b) Woo. Uit art. 10(1) Woo volgt dat art. 3.3(1-2) zijn uitgezonderd van de inwerkingtreding op 1 mei 2022. De diverse onderdelen van die artikelleden treden gefaseerd in werking. Voormeld art. 3.3(2)(b) Woo is inmiddels in werking getreden op 1 november 2024. De toelichting bij het desbetreffende koninklijk besluit vermeldt dat “vergaderstukken en verslagen van de Kamers (…) reeds openbaar [worden] gemaakt en (…) via www.officielebekendmakingen.nl elektronisch toegankelijk [zijn]”. De op art. 3.3(9) Woo gebaseerde Regeling actieve openbaarmaking Woo, die eveneens op 1 november 2024 in werking is getreden, bevat wat betreft de in art. 3.3(2)(b) Woo vermelde informatiecategorie enkel een bepaling – opgenomen in art. 2.5.1 – over de openbaarmaking van de agenda van de vergadering. In de toelichting op deze regeling is wat betreft de in art. 3.3(2)(b) Woo vermelde informatiecategorie opgenomen dat deze informatiecategorie reeds openbaar wordt gemaakt, waarbij wordt verwezen naar art. 66 Grondwet en de Reglementen van orde, en dat deze openbaarmaking “geschiedt via de parlementaire documenten op officiëlebekendmakingen.nl”.

5.30

Op basis van het voorgaande kom ik tot de conclusie dat voorafgaand aan de inwerkingtreding van art. 3.3(2)(b) Woo op 1 november 2024 de openbaarmaking van parlementaire vergaderstukken en verslagen van parlementaire vergaderingen niet bij wet was geregeld, maar haar basis had in de Reglementen van orde.

5.31

Hoe zit het dan met equivalente gegevens van een decentrale overheid? Gelet op deze zaak richt ik me hier op waterschappen. Regels over het algemeen bestuur van een waterschap zijn opgenomen in hoofdstuk IV Waterschapswet. Paragraaf 5 van dat hoofdstuk bevat regels over de inrichting van het algemeen bestuur. Uit art. 35 Waterschapswet volgt dat de vergadering van het algemeen bestuur in beginsel in het openbaar wordt gehouden. Paragraaf 5 van hoofdstuk IV Waterschapswet bevat – anders dan de vergelijkbare paragraaf in de Gemeentewet voor de gemeenteraad (zie art. 16 Gemeentewet) – geen bepaling die voorschrijft dat een reglement van orde wordt vastgesteld. Dat neemt niet weg dat nadere regels met betrekking tot de inrichting van het algemeen bestuur doorgaans wel zijn te vinden in een reglement van orde voor de vergaderingen van het algemeen bestuur. Zie ik het goed, dan geeft art. 77 Waterschapswet de bevoegdheid om een dergelijk reglement van orde vast te stellen.

5.32

Ook het algemeen bestuur van het Waterschap heeft een dergelijk reglement vastgesteld. Aangezien de voor deze zaak relevante vergaderingen hebben plaatsgevonden in het vierde kwartaal van 2023 (zie ‎3.25-‎3.26), is voor deze zaak relevant het Reglement van orde voor de vergaderingen van het AB en de commissie voor advies van het Waterschap Amstel, Gooi en Vecht 2023 (RvO-AGV 2023), dat op 19 april 2023 in werking is getreden en is gepubliceerd in het Waterschapsblad. Art. 2.8(4) RvO-AGV 2023 schrijft voor dat de stukken bij de voorlopige agenda van de vergadering van het algemeen bestuur – met uitzondering van stukken die onder de geheimhouding vallen – op de website van het Waterschap worden geplaatst. Hetzelfde geldt voor vergaderstukken van de commissie van advies (art. 2.9(2) RvO-AGV 2023). Indien voor de vergadering van het algemeen bestuur een aanvullende agenda wordt opgesteld, geldt eveneens dat de daarbij behorende stukken openbaar worden gemaakt door plaatsing op de website (art. 2.10(1) RvO-AGV 2023). Art. 2.34(2) RvO-AGV 2023 schrijft voor dat de vergaderingen van het algemeen bestuur op beeld en geluid worden opgenomen en worden uitgezonden op de website van het Waterschap tenzij anders wordt besloten. Het derde lid bevat de opdracht voor het dagelijks bestuur om ervoor te zorgen dat de opnamen van de vergaderingen na afloop worden omgezet in een beeld- en geluidverslag dat op de website van het Waterschap wordt geplaatst. Het huidige reglement van orde voor de vergaderingen van het algemeen bestuur van het Waterschap kent – wat betreft die vergaderingen – vergelijkbare openbaarmakingsbepalingen als de RvO-AGV 2023.

5.33

De Woo is (vanzelfsprekend) ook van belang voor waterschappen. Tot de informatiecategorieën waarvoor geldt dat de informatie in beginsel actief openbaar moeten worden gemaakt, behoort op grond van art. 3.3(2)(c) Woo de categorie “vergaderstukken en verslagen van provinciale staten, gemeenteraden, algemene besturen van waterschappen, algemene besturen van openbare lichamen, besturen van bedrijfsvoeringsorganisaties en gemeenschappelijke organen als bedoeld in de Wet gemeenschappelijke regelingen en hun commissies”. Anders dan de equivalente bepaling voor vergaderstukken en verslagen van de Staten-Generaal (zie ‎5.29), is art. 3.3(2)(c) Woo nog niet in werking getreden. Die inwerkingtreding is voorzien bij de zogenoemde Tranche 2.

5.34

Op basis van het voorgaande kom ik tot de conclusie dat de openbaarmaking van (i) de stukken van een vergadering van het algemeen bestuur van het Waterschap en (ii) de beraadslaging tijdens die vergadering haar basis heeft in het reglement van orde van de vergadering van het algemeen bestuur van het Waterschap. Na de inwerkingtreding van art. 3.3(2)(c) Woo geldt een verplichting tot openbaarmaking op grond van de Woo.

5.35

Ik zie daarmee geen wezenlijk inhoudelijk verschil met het openbaarmakingsregime van parlementaire vergaderstukken en verslagen van parlementaire vergaderingen (vgl. ‎5.30).

5.36

Ik merk daarbij nog op dat een verschil is dat de openbaarmaking van het verhandelde tijdens de vergaderingen van de Tweede Kamer en Eerste Kamer geschiedt door openbaarmaking van een op schrift gesteld verslag (de Handelingen), terwijl de openbaarmaking van het verhandelde tijdens de vergaderingen van het algemeen bestuur van het Waterschap gebeurt door plaatsing van een beeld- en geluidverslag op de website van het Waterschap. Dit betreft mijns inziens echter geen wezenlijk verschil in openbaarmakingsregime, omdat het alleen een verschil in wijze van openbaarmaking betreft.

5.37

Ik zie daarom in het openbaarmakingsregime van de stukken van een vergadering van het algemeen bestuur van het Waterschap en van de beraadslaging tijdens een dergelijke vergadering geen grond voor een beperktere taak van de rechter bij exceptieve toetsing van een belastingverordening van het Waterschap dan in HR BNB 2026/128 bij exceptieve toetsing van een avv van een rijksoverheid.

Betekenis voor de handelwijze van de Rechtbank

5.38

Het voorgaande leidt tot de conclusie dat het, dienovereenkomstig HR BNB 2026/128, de taak van de Rechtbank was om bij de exceptieve toetsing van de tariefsverhogingen aan het evenredigheidsbeginsel zelfstandig onderzoek te doen naar gegevens in openbaar gemaakte bronnen betreffende vergaderingen van het algemeen bestuur van het Waterschap of een belangenafweging heeft plaatsgevonden en zo ja welke.

5.39

Dit betekent dat de in ‎5.14 vermelde veronderstelling onjuist is dat de Rechtbank de gegevens in de Begroting niet bij haar beoordeling mocht betrekken. Het was juist de taak van de Rechtbank om onderzoek te doen of in de Begroting gegevens zijn te vinden over een belangenafweging met betrekking tot de tariefsverhogingen, in aanmerking genomen dat die Begroting tot de (openbaargemaakte) vergaderstukken van het algemeen bestuur van het Waterschap behoort. Dat neemt overigens niet weg dat ik meen dat het uit oogpunt van procedurele rechtvaardigheid de voorkeur had verdiend dat de Rechtbank belanghebbende voldoende gelegenheid had geboden om kennis te nemen van de Begroting en vervolgens te reageren op de relevante passages (vgl. ‎5.12).

Conclusie middel II

5.40

Dit brengt ook mee dat middel II niet tot cassatie kan leiden, nu het middel uitgaat van de onjuiste veronderstelling dat de Rechtbank de gegevens in de Begroting niet bij haar beoordeling mocht betrekken.

Bronnen die in deze cassatieprocedure kunnen worden gebruikt

5.41

Het voorgaande is tevens van betekenis voor de bronnen die in cassatie kunnen worden gebruikt bij de beoordeling van de klachten over de exceptieve toetsing door de Rechtbank aan het evenredigheidsbeginsel. Dienovereenkomstig HR BNB 2026/128 is de Hoge Raad bij die beoordeling niet gebonden aan de gegevens waarop de Rechtbank haar oordeel heeft gebaseerd en evenmin aan de gegevens die partijen hebben aangedragen, aangezien hij zelfstandig onderzoek kan doen naar relevante gegevens in openbaar gemaakte bronnen betreffende vergaderingen van het algemeen bestuur van het Waterschap. De Hoge Raad kan daarom mijns inziens bij die beoordeling ook betrekken het in ‎3.26 vermelde beeld- en geluidverslag van de beraadslaging van het algemeen bestuur over de Begroting. Van de bevindingen van het bekijken/beluisteren van die opname is een indicatief verslag opgenomen in ‎3.27-‎3.29.

5.42

Aangezien in deze zaak de onderhavige conclusie wordt genomen, is in deze zaak de procedurele rechtvaardigheid gewaarborgd in die zin dat partijen de gelegenheid hebben om bij het in art. 29d(3) AWR genoemde commentaar (de zogenoemde Borgersbrief) te reageren op het door mij gedane ambtshalve onderzoek en de zojuist genoemde bevindingen. Overigens was ook in HR BNB 2026/128 de procedurele rechtvaardigheid op deze wijze gewaarborgd.

5.43

In een geval waarin niet een conclusie wordt genomen, kan daarentegen de procedurele rechtvaardigheid in het geding zijn indien de Hoge Raad bij de exceptieve toetsing ambtshalve openbare rechtsgegevens betrekt die eerder nog niet in de procedure naar voren zijn gebracht door partijen of de feitenrechter. Dat kan zich ook voordoen in het geval waarin wel een conclusie is genomen, maar die conclusie de desbetreffende rechtsgegevens niet vermeldt. Hoewel ik me realiseer dat dit niet pleegt te worden gedaan bij de uitleg van een wettelijk voorschrift (zie ‎5.18), meen ik dat het in dergelijke gevallen de voorkeur verdient dat de Hoge Raad partijen in de gelegenheid stelt zich uit te laten over de desbetreffende rechtsgegevens. Dat dient overigens niet alleen de procedurele rechtvaardigheid, maar kan ook bijdragen aan de kwaliteit van de te nemen beslissing. Het valt immers niet uit te sluiten dat een reactie van een partij leidt tot een nieuw of ander perspectief op de voorgehouden gegevens. Ik wijs er verder op dat het aan partijen gelegenheid bieden te reageren op een rechtsgegeven niet zonder precedent is. Zo wordt soms door de Hoge Raad aan partijen gelegenheid geboden om te reageren op een nieuw arrest van het HvJ EU dat (mogelijk) relevant is voor de desbetreffende zaak.

6. Beschouwing: procedurele en materiële toetsing aan het evenredigheidsbeginsel (middel I)

Inleiding: beoordeling aan de hand van drie scenario’s

6.1

Voor de beoordeling van de klachten van belanghebbende over de exceptieve procedurele en materiële toetsing door de Rechtbank van de tariefsverhogingen aan het evenredigheidsbeginsel (middel I) is van belang welke gegevens bij die beoordeling mogen worden betrokken. Daarop ben ik in het voorgaande onderdeel ingegaan.

6.2

Ik ben in dat onderdeel tot de conclusie gekomen dat het de taak van de rechter, dus ook de cassatierechter, is om zelfstandig onderzoek te doen in openbaar gemaakte bronnen betreffende vergaderingen van het algemeen bestuur van het Waterschap of een belangenafweging heeft plaatsgevonden en zo ja welke. Uit mijn beschouwing volgt echter ook dat dit nog geen uitgemaakte zaak is. Het hangt (onder meer) ervan af of HR BNB 2026/128 wordt doorgetrokken naar exceptieve toetsing van een avv van een decentrale overheid.

6.3

Juist omdat het nog niet duidelijk is welke gegevens bij de beoordeling van de klachten mogen worden betrokken terwijl dat wel van grote invloed is op die beoordeling, zal ik in dit onderdeel met scenario’s werken bij mijn beschouwing. Hoewel wellicht meer scenario’s mogelijk zijn, werk ik met drie scenario’s om het overzichtelijk te houden:

- Scenario A: alleen de gegevens die de Rechtbank bij de evenredigheidstoetsing heeft betrokken, maar dan zonder de Begroting. Dit scenario is aan de orde als middel II slaagt.

- Scenario B: alleen de gegevens die de Rechtbank bij de evenredigheidtoetsing heeft betrokken (inclusief de Begroting). Dit scenario is aan de orde als enerzijds middel II faalt en anderzijds HR BNB 2026/128 niet wordt doorgetrokken naar exceptieve toetsing van een avv van een decentrale overheid.

- Scenario C: naast de gegevens die de Rechtbank bij de evenredigheidstoetsing heeft betrokken, ook andere gegevens uit openbaar gemaakte bronnen betreffende vergaderingen van het algemeen bestuur van het Waterschap, waaronder het in ‎3.26 vermelde beeld- en geluidverslag van de beraadslaging over de Begroting. Dit scenario is aan de orde indien mijn zojuist in ‎6.2 vermelde conclusie wordt gevolgd.

6.4

Bij mijn beschouwing neem ik niet (de volgorde van) de klachten tot uitgangspunt, maar het in onderdeel ‎4 vermelde toetsingskader. Het eerste onderdeel van mijn beschouwing betreft echter een voorvraag, te weten de vraag of dat toetsingskader wel onverkort van toepassing is op belastingverordeningen van waterschappen voor zover het gaat om de procedurele toets.

Voorvraag: procedurele toets van toepassing op belastingverordeningen van waterschappen?

6.5

Het Dagelijks Bestuur stelt in het verweerschrift in cassatie de vraag aan de orde of de regel dat een lastenverzwarend voorschrift in een belastingverordening buiten toepassing blijft, indien door een onzorgvuldige voorbereiding of gebrekkige motivering niet kan worden beoordeeld of het voorschrift in strijd is met het evenredigheidsbeginsel, wel onverkort van toepassing is op belastingverordeningen van waterschappen. Het Dagelijks Bestuur wijst erop dat deze regel voortvloeit uit arresten in zaken over gemeentelijke belastingverordeningen en dat waterschappen zich wezenlijk onderscheiden van gemeenten. Het betoog luidt als volgt:

“Zo onderscheiden waterschappen zich wezenlijk van gemeenten, onder meer doordat zij voor de bekostiging van hun (twee) taken uitsluitend zijn aangewezen belastinginkomsten. Het waterschap heeft naast de belastingheffing inkomsten, zoals gemeenten op geen andere die bijvoorbeeld uit het Gemeentefonds ontvangen. Kortweg maakt een waterschap geen winst, maar ook geen verlies. Er is immers geen ander dekkingsmiddel voor de taakkosten van enerzijds het watersysteembeheer en anderzijds het zuiveringsbeheer dan de belastinginkomsten uit de watersysteemheffing, respectievelijk de zuiveringsheffing. Dit verschil roept de vraag op in hoeverre bij de vaststelling van de tarieven voor de waterschapsbelasting ruimte bestaat voor een expliciete, additionele belangenafweging wordt gehouden met de positie van belastingplichtigen: waarbij rekening de belangenafweging ligt reeds besloten in het ramen van de kosten zelf. Kosten worden evident enkel en alleen geraamd indien deze noodzakelijkzijn voor het uitvoeren van de watersysteembeheertaak en zuiveringsbeheertaak van het waterschap, hetgeen plaatsvindt in dienst van de belastingplichtigen (hetgeen de ruimte voor een nadere belangenafweging feitelijk uitsluit). Opmerking verdient ook dat in de begrotingen volledigheidshalve ook altijd nog een paragraaf wordt besteed aan de ontwikkeling van lastendruk per huishouden.”

6.6

Ik meen dat dit betoog moet worden verworpen. Vooropgesteld moet worden dat de procedurele toets een toetsing inhoudt aan het beginsel van zorgvuldige besluitvorming (art. 3:2 Awb) en het beginsel van een deugdelijke motivering, en dat een waterschap bij de totstandkoming van een belastingverordening net zo goed in overeenstemming met deze beginselen dient te handelen. Het betoog gaat klaarblijkelijk ervan uit dat een waterschap geen enkele beslissingsruimte heeft wat betreft de tariefstelling. Immers als er wel beslissingsruimte is, is er ruimte voor een belangenafweging. Het uitgangspunt dat een waterschap geen enkele beslissingsruimte heeft wat betreft de tariefstelling, spoort echter niet met wat in deze zaak aan gegevens naar voren komt over de totstandkoming van de belastingtarieven. Zo blijkt uit de Begroting dat de onderhavige tariefsverhogingen mede worden veroorzaakt door de beleidsmatige keuze om de algemene reserve en de tariefegalisatiereserves aan te vullen (zie ‎3.12 e.v.). Aan die keuze kunnen wellicht zeer goede redenen ten grondslag liggen, maar die keuze wijst erop dat er beslissingsruimte is en daarmee ook ruimte voor een belangenafweging. Daaraan doet niet af dat als minder aan die reserves wordt gedoteerd, op een later moment meer belasting geheven zal moeten worden. Dat laatste neemt immers niet weg dat er wel degelijk beslissingsruimte is wat betreft de tariefstelling.

6.7

De procedurele toets is daarom ook van toepassing op belastingverordeningen van waterschappen.

Procedurele toets

6.8

De procedurele toets bestaat uit een viertal stappen (zie ‎4.2).

Stap 1 : zijn de gerechtvaardigde belangen van belastingplichtigen meegewogen?

6.9

De eerste stap bij de procedurele toets is dat onderzocht moet worden of de door belanghebbende aangevoerde gerechtvaardigde belangen van de belastingplichtigen die door de tariefsverhogingen worden geraakt zijn meegewogen. Zeker gelet op HR BNB 2026/128 is duidelijk dat vereist is dat die belangen kenbaar zijn meegewogen (zie ‎4.6 onder 3)). Ik breng in het verlengde daarvan in herinnering dat de Hoge Raad in HR BNB 2026/6 niet mee is gegaan in het betoog van het desbetreffende bestuursorgaan dat aangezien inherent aan elke tariefsverhoging is dat zij nadelige gevolgen heeft voor belastingplichtigen, het evident is dat de gemeenteraad rekening heeft gehouden met de nadelige gevolgen van de desbetreffende tariefsverhoging. Dit een en ander neemt niet weg dat uit de concrete toepassing van de procedurele toets in HR BNB 2026/48 kan worden afgeleid dat de drempel betrekkelijk laag is om aan te nemen dat de belangen van de belastingplichtigen die worden geraakt door een lastenverzwarende maatregel, zijn meegewogen.

6.10

In scenario A blijft voor de beoordeling alleen over de toelichting op de Verordening Watersysteemheffing Amstel, Gooi en Vecht 2024. De Rechtbank heeft daarbij gewezen op de volgende passage:

“Uit de Memorie van Toelichting bij de Wet modernisering waterschapsbestel blijkt dat degenen die tot de belastingplichtige categorieën behoren per definitie belang hebben bij de uitoefening van de taken van het waterschap. Hun betaling is hierop gebaseerd.”

6.11

Ik vermoed dat in die toelichting gedoeld wordt op de volgende passage uit de bedoelde memorie van toelichting:

“In de nieuwe opzet worden (…) de volgende categorieën van belanghebbenden bij het watersysteembeheer onderscheiden:

- De ingezetenen.

Zij vertegenwoordigen het algemene belang van het kunnen wonen, werken en recreëren in het waterschapsgebied.

– De eigenaren van agrarische en overige ongebouwde gronden.

Vanuit hun dagelijkse bedrijfsvoeringsbelangen hebben zij een meer dan gemiddeld belang bij peilbeheer en waterkwaliteit (beregening, irrigatie).

– De eigenaren van natuurterreinen

Het te beschermen belang betreft voor deze categorie de natuur (landschappelijke) waarde van natuurterreinen. Dit raakt het kwantitatief en kwalitatief beheer van het watersysteem.

- De eigenaren van gebouwde onroerende zaken (woningen en bedrijfspanden)

Hun belang is met name de bescherming van hun eigendom tegen wateroverlast.

Degenen die tot deze categorieën behoren, hebben per definitie belang bij de uitoefening van de taken van het waterschap. Hun rechten (zeggenschap), maar ook hun plichten (betaling) zijn daarop gebaseerd.”

6.12

De belangen die in deze passages worden genoemd, zijn belangen die gediend zijn met de uitoefening van de taken van het waterschap. De Heffingsambtenaar heeft op dergelijke belangen ook gewezen in de procedure bij de Rechtbank (zie ‎3.2 en ‎3.8). Ook het Dagelijks Bestuur wijst op zulke belangen. Ook de Rechtbank heeft dergelijke belangen voor ogen gehad. Zij heeft immers haar oordeel in rov. 4.6 dat het Waterschap de belangen van de belastingbetaler heeft betrokken bij de tariefsverhogingen, erop gegrond dat ingezetenen “er direct belang bij [hebben] dat het waterschap haar taken, te weten watersysteembeheer (droge voeten) en het zuiveringsbeheer (zuiveren van afvalwater), kan uitoefenen”.

6.13

Ik meen dat met het meewegen van de genoemde belangen niet aan de procedurele toets is voldaan. Het gaat er in het kader van de procedurele toets niet om of met de bestreden belastingmaatregel belangen van de belastingplichtigen zijn gediend (dus de positieve gevolgen), maar of de aangetaste belangen van de belastingplichtigen (dus de negatieve gevolgen) zijn meegewogen.

6.14

In scenario B wordt tevens acht geslagen op de Begroting. Tijdens de zitting van de Rechtbank heeft de Heffingsambtenaar gewezen op een passage in de Begroting (‎3.5), die hier is geciteerd in ‎3.10. Uit die passage volgt echter alleen wat de redenen voor tariefsverhogingen zijn, maar niet (kenbaar) dat ook rekening is gehouden met de negatieve gevolgen daarvan voor belastingplichtigen. Ook uit de omstandigheid dat de Begroting de ontwikkeling van de lastendruk inzichtelijk maakt (zie ‎3.11), waarop de Rechtbank wijst (rov. 4.6), kan niet worden afgeleid dat de negatieve gevolgen zijn meegewogen. Omdat de Rechtbank in rov. 4.6 in algemene zin erop wijst dat een toelichting op de tariefsverhogingen kan gevonden worden in de Begroting, ben ik nog nagegaan wat andere (mogelijke) relevante passages zijn over de tariefsverhogingen (zie ‎3.12-‎3.22), maar op basis van die passages kan naar mijn mening evenmin worden aangenomen dat de geraakte belangen van de belastingplichtigen kenbaar zijn meegewogen. Bij dit een en ander merk ik op dat ik daarbij uitga van de in ‎6.9 bedoelde betrekkelijk lage drempel om die aanname te kunnen doen. In scenario B is de conclusie op dit punt dus hetzelfde als in scenario A.

6.15

Zowel in scenario A als in scenario B is het oordeel van de Rechtbank wat betreft de procedurele toets mijns inziens dus onjuist (als ervan wordt uitgegaan dat de Hoge Raad een dergelijk oordeel op juistheid toetst; vgl. HR BNB 2026/48 en HR BNB 2006/128; zie ‎4.6 onder 5)) dan wel onbegrijpelijk (als ervan wordt uitgegaan dat een dergelijk oordeel een aan de feitenrechter voorbehouden feitelijk oordeel is; vgl. HR BNB 2026/6; zie ‎4.6 onder 5)). In deze scenario’s slagen belanghebbendes klachten 1 en 2 over dat oordeel dan ook. Of deze klachten ook tot cassatie leiden, hangt af van de vervolgstappen van de procedurele toets (zie ‎6.18 e.v. hierna).

6.16

Het is anders in scenario C. In dat scenario kan de Hoge Raad ook acht slaan op het in ‎3.26 vermelde beeld- en geluidverslag van de beraadslaging van het algemeen bestuur over de Begroting. Gelet op de in ‎3.27-‎3.29 vermelde gegevens over die beraadslaging zijn tijdens de beraadslaging onmiskenbaar de nadelige gevolgen van de tariefsverhogingen van de belastingplichtigen onder ogen gezien en is niettemin de Begroting aangenomen. De (betrekkelijk lage) drempel om te kunnen aannemen dat het algemeen bestuur bij de tariefsverhogingen de belangen van de belastingplichtigen kenbaar heeft meegewogen, is daarom (ruimschoots) overschreden. Aan die kenbaarheid doet niet af dat geen schriftelijk verslag van de beraadslaging openbaar is gemaakt. Ook via een openbaar gemaakt beeld- en geluidverslag kan mijns inziens aan het kenbaarheidsvereiste zijn voldaan.

6.17

In scenario C kunnen de klachten 1 en 2 van belanghebbende over het oordeel van de Rechtbank daarom niet tot cassatie leiden. Het oordeel van de Rechtbank is immers juist, ondanks de gebezigde gronden. In scenario C wordt toegekomen aan de materiële toets aan het evenredigheidsbeginsel (zie ‎6.35 e.v. hierna).

Stap 2: Onzorgvuldige voorbereiding en een gebrekkige motivering van het voorschrift (alleen scenario A en scenario B)

6.18

Zowel in scenario A als in scenario B moet er dan van worden uitgegaan dat sprake is geweest van een onzorgvuldige voorbereiding en een gebrekkige motivering van de voorschriften waarin de tariefsverhogingen zijn vervat.

Stap 3 : Kan beoordeeld worden of het voorschrift in strijd is met het evenredigheidsbeginsel? (alleen scenario A en scenario B)

6.19

Zowel in scenario A als in scenario B is dan de volgende stap in de beoordeling of de onzorgvuldige voorbereiding en gebrekkige motivering van de bestreden tariefsverhogingen van dien aard zijn dat niet kan worden beoordeeld of de desbetreffende tariefvoorschriften in strijd zijn met het evenredigheidsbeginsel (het ‘van dien aard’-criterium).

6.20

Hoewel deze beoordeling – ogenschijnlijk (zie namelijk/echter ‎6.21-‎6.22 hierna over het onderscheidend vermogen van het ‘van dien aard’-criterium en de relevantie van stap 3) – verweven is met waarderingen van feitelijke aard, meen ik dat gelet op de aard van de onderhavige exceptieve toetsing de Hoge Raad die beoordeling zelf kan doen. Dat vindt steun in HR BNB 2025/1 en HR BNB 2026/6.

6.21

Het komt mij voor dat in dit geval is voldaan aan het ‘van dien aard’-criterium. Ik vind het echter lastig om dat nader te motiveren. Ik moet namelijk erkennen dat mij de inhoud van het ‘van dien aard’-criterium niet zo duidelijk is, in het bijzonder wat het onderscheidend vermogen van het criterium is. Samenhangend daarmee is bij mij de vraag gerezen wat de toegevoegde waarde van deze stap in het toetsingskader is. Ik licht dit een en ander toe.

6.22

De arresten waarin het ‘van dien aard’-criterium wordt toegepast, bieden geen inzicht in de inhoud van het criterium. Die arresten roepen bovendien (bij mij) de vraag op wat überhaupt de toegevoegde waarde is van stap 3. Ik leid uit die arresten namelijk voorzichtig af dat als eenmaal is geoordeeld dat de regelgever de gerechtvaardigde belangen van belastingplichtigen niet heeft meegewogen, ook aan de orde zal zijn dat niet kan worden beoordeeld of het desbetreffende voorschrift in de Verordening in strijd is met het evenredigheidsbeginsel, tenzij het uitzonderingsgeval zich voordoet dat de negatieve gevolgen van het desbetreffende voorschrift zo beperkt zijn, dat zonder meer kan worden aangenomen dat die gevolgen niet onevenredig zijn in verhouding tot de met de bestreden maatregel te dienen doelen. De beoordeling of dat uitzonderingsgeval zich voordoet, vindt in het toetsingsschema van de Hoge Raad echter pas plaats in het kader van stap 4, dus nadat het ‘van dien aard’-criterium is toegepast. De vraag rijst of denkbaar is dat zich een geval kan voordoen waarin (i) de regelgever de gerechtvaardigde belangen van belastingplichtigen niet heeft meegewogen en (ii) de negatieve gevolgen van het desbetreffende voorschrift niet zo beperkt zijn, dat zonder meer kan worden aangenomen dat die gevolgen niet onevenredig zijn in verhouding tot de met de bestreden maatregel te dienen doelen, én waarin (iii) kan worden geoordeeld dat de onzorgvuldige voorbereiding en gebrekkige motivering van de bestreden maatregel niet van dien aard zijn dat niet kan worden beoordeeld of het desbetreffende voorschrift in strijd is met het evenredigheidsbeginsel. Luidt het antwoord ontkennend, dan lijkt stap 3 geen toegevoegde waarde te hebben naast de stappen 1 en 2 en stap 4.

Stap 4 : Het voorschrift buiten toepassing laten? (alleen scenario A en scenario B)

6.23

Zowel in scenario A als in scenario B geldt dan als regel dat de tariefvoorschriften buiten toepassing moeten worden gelaten. Deze regel lijdt uitzondering indien de negatieve gevolgen van de tariefsverhogingen zo beperkt zijn dat zonder meer kan worden aangenomen dat die gevolgen niet onevenredig zijn in verhouding tot de met die tariefsverhogingen te dienen doelen.

6.24

Hoewel de beoordeling of aan het ‘zo beperkt’-criterium is voldaan, verweven is met waarderingen van feitelijke aard, meen ik ook bij deze stap (vgl. eerder ‎6.20) dat de Hoge Raad die beoordeling zelf kan doen gelet op de aard van de onderhavige exceptieve toetsing.

6.25

Gelet op het feit dat het ‘zo beperkt’-criterium is gekoppeld aan de ‘zonder meer’-aanname kan ervan worden uitgegaan dat terughoudendheid op haar plaats is met de toepassing van de uitzondering.

6.26

Arresten waarin stap 4 aan de orde komt, geven niet meer concreet houvast wat betreft wat bepalend is voor de toepassing van het ‘zo beperkt’-criterium. In HR BNB 2025/1 overweegt de Hoge Raad dat de stukken van het geding geen aanwijzingen ervoor bevatten dat de uitzondering zich voordoet. In HR BNB 2026/6 ligt het in een in cassatie niet bestreden oordeel van het gerechtshof besloten dat de uitzondering zich niet voordoet.

6.27

Wat niettemin opvalt bij HR BNB 2025/1 is dat de Hoge Raad de stukken van het geding heeft geraadpleegd om na te gaan of die aanwijzingen bevatten dat de uitzondering zich voordoet. Dat valt op omdat afgevraagd kan worden wat überhaupt relevante aanwijzingen in die stukken zouden kunnen zijn, naast de omvang van de desbetreffende tariefsverhoging. Gegeven dat het gaat om een exceptieve toets, dus een toets op regelgevingsniveau, ligt het immers niet in de rede om zaakspecifieke elementen te betrekken bij de beoordeling of de uitzondering zich voordoet.

6.28

Het komt mij voor dat in het geval, zoals in deze zaak, de lastenverzwarende maatregel een tariefsverhoging betreft, voor de toepassing van het ‘zo beperkt’-criterium niet alleen de relatieve omvang van die tariefsverhoging van belang is maar ook de absolute omvang ervan. De enkele omstandigheid dat de tariefsverhogingen relatief fors zijn (zie de tabel in ‎2.4), maakt daarom nog niet dat niet aan het ‘zo beperkt’-criterium kan zijn voldaan.

6.29

Aldus ervan uitgaande dat ook de absolute omvang relevant is, rijst in deze zaak de vraag of de tariefsverhogingen afzonderlijk moeten worden beoordeeld of (gedeeltelijk) in samenhang. Hoewel ik onderken dat het uit oogpunt van rechtsbescherming de voorkeur zou hebben om de tariefsverhogingen in samenhang te beoordelen, neig ik ertoe om in elk geval onderscheid te maken tussen de soorten heffingen, i.e. tussen enerzijds de watersysteemheffing en anderzijds de zuiveringsheffing.

6.30

Voor de zuiveringsheffing geldt dat het tarief per vervuilingseenheid gestegen is van € 62,37 naar € 91,65, dus met € 29,28 oftewel met ongeveer 46,9% (vgl. ‎2.4). In relatieve zin is dat zonder meer fors. In absolute zin is de impact van de tariefsverhoging voor een woonruimte gebruikt door een eenpersoonshuishouden slechts € 29,28. Die impact is al groter voor een woonruimte gebruikt door een meerpersoonshuishouden, te weten (€ 274,95 min € 187,11 is) € 87,84. Zie de tweede tabel in ‎2.4. Voor bedrijfsruimten kan die impact echter veel groter zijn gelet op het variabele – van het aantal vervuilingseenheden afhankelijke – tarief. Daarom kan naar mijn mening niet worden gezegd dat de negatieve gevolgen van de tariefsverhoging bij de zuiveringsheffing zo beperkt zijn dat zonder meer kan worden aangenomen dat die gevolgen niet onevenredig zijn in verhouding tot de met die tariefsverhogingen te dienen doelen. Dit betekent – in zowel scenario A als scenario B – dat het (in art. 21 Verordening zuiveringsheffing Amstel, Gooi en Vecht 2024 vervatte) tariefvoorschrift buiten toepassing moet worden gelaten. Bij dit een en ander merk ik nog op dat een andere benadering zou kunnen zijn om bij de beoordeling of aan het ‘zo beperkt’-criterium is voldaan, te differentiëren tussen bijvoorbeeld woonruimten en bedrijfsruimten, maar dat ik daar geen voorstander van ben omdat het gaat om hetzelfde tariefvoorschrift.

6.31

Voor de watersysteemheffing maakt de Verordening watersysteemheffing Amstel, Gooi en Vecht 2024 onderscheid in vier soorten heffingen met elk een eigen tarief. In deze zaak gaat het om de watersysteemheffing ingezetenen en de watersysteemheffing gebouwde onroerende zaken. Het tarief van de watersysteemheffing ingezetenen is gestegen van € 136,48 naar € 170,30, dus met € 33,82 oftewel met ongeveer 24,8% (vgl. ‎2.4). Hoewel dit een relatief forse stijging is, meen ik dat gelet op het absolute bedrag van de stijging toch is voldaan aan het ‘zo beperkt’-criterium. Hoewel in een andere context (die van het discriminatieverbod) gewezen, heb ik daarbij met een schuin oog gekeken naar HR BNB 2025/112 waarin is aanvaard dat bij een verschil van € 58,24 een onderscheid makende heffing kan worden aanvaard om doelmatigheidsredenen.

6.32

Het tarief voor de watersysteemheffing gebouwde onroerende zaken is gestegen van 0,012522% (van de WOZ-waarde) naar 0,015279%, dus met 0,002757 procentpunt oftewel met ongeveer 22% (vgl. ‎2.4). Ook deze stijging is relatief gezien fors. Wat de impact van deze tariefstijging in absolute zin is, is niet in één bedrag uit te drukken omdat het om een variabel – van de WOZ-waarde afhankelijk – proportioneel tarief gaat. Nu de opvatting kunnen worden verdedigd dat in het geval van een dergelijk tarief, zonder meer niet kan worden geoordeeld dat aan het ‘zo beperkt’-criterium wordt voldaan, omdat de impact van de tariefstijging in absolute zin groter zal zijn naarmate de heffingsgrondslag groter is. Hoewel ik meen dat bij een variabel tarief al snel niet aan het ‘zo beperkt’-criterium wordt voldaan (vgl. zojuist ‎6.30), meen ik dat de opvatting niet in het algemeen moet worden aanvaard. Aanvaarding van die opvatting zou namelijk impliceren dat ook bij een in relatief zin geringe stijging van een variabel tarief nimmer aan het ‘zo beperkt’-criterium zou kunnen zijn voldaan. Dat gaat me te ver. Ik meen daarom dat toch nader moet worden gekeken naar de impact in absolute zin van de onderhavige tariefstijging met 0,002757 procentpunt. Het komt mij voor dat die impact als betrekkelijk beperkt kan worden aangemerkt. Ter indicatie: bij een WOZ-waarde van € 1.000.000 gaat het om een stijging met € 27,57. Ik realiseer met dat het bedrag van de stijging hoger is bij hogere WOZ-waarden, maar dat bedrag blijft beperkt in verhouding tot de WOZ-waarden (0,002757 procent). Ik meen daarom dat aan het ‘zo beperkt’-criterium is voldaan.

6.33

Tot slot, wat betreft de watersysteemheffing zou op goede gronden kunnen worden betoogd dat voor de beoordeling of aan het ‘zo beperkt’-criterium is voldaan de tariefsverhogingen voor de watersysteemheffing ingezetenen en de watersysteemheffing gebouwde onroerende zaken in samenhang moeten worden beoordeeld omdat het gaat om dezelfde belasting en eigenaar-ingezetenen met beide heffingen te maken krijgen. Ik neig ertoe dat ook bij een dergelijke samenhangende beoordeling nog steeds aan het ‘zo beperkt’-criterium is voldaan.

6.34

Dit een en ander betekent dat zowel in scenario A als in scenario B klachten 1 en 2 niet alleen zouden slagen (‎6.15), maar ook tot cassatie zouden leiden, omdat de beslissing van de Rechtbank onjuist zou zijn wat betreft de zuiveringsheffing (‎6.30).

Materiële toets (alleen scenario C)

6.35

Uitgaande van mijn analyse wordt alleen in scenario C toegekomen aan de materiële toets aan het evenredigheidsbeginsel (zie ‎6.17). Ik betrek bij die toets ook de klachten van belanghebbende die op die toets betrekking hebben, ook al is belanghebbende daarbij uitgegaan van scenario B.

6.36

De materiële toetsing door de rechter van de tariefsverhogingen aan het evenredigheidsbeginsel dient naar mijn mening materieel terughoudend te zijn, aangezien bij deze tariefmaatregel politiek-bestuurlijke afwegingen zijn gemaakt en geen sprake is van een maatregel die in hoge mate ingrijpt in het leven van een belanghebbende (vgl. ‎4.7-‎4.8).

6.37

De tariefsverhogingen hebben als doel de vermogenspositie van het Waterschap te verbeteren en kostenstijgingen op te vangen (zie ‎3.12). De tariefsverhogingen zijn zonder meer geschikt om die doelen te bereiken. Gelet op die doelen zijn de tariefsverhogingen ook noodzakelijk. Klachten 3 en 4 van belanghebbende doen daaraan niet af. Zij geven – gelet op hun toelichting – er blijk van te miskennen dat het Waterschap beoordelingsvrijheid toekomt wat betreft de geschiktheid en noodzakelijkheid en, samenhangend, dat de rechter de zojuist bedoelde terughoudendheid in acht moet nemen bij zijn beoordeling.

6.38

De tariefsverhogingen kunnen evenmin als onevenwichtig worden aangemerkt. Dit is, anders dan klacht 5 betoogt, niet in het algemeen anders voor tweepersoonshuishoudens waar het gaat om de verhoging van de zuiveringsheffing. Weliswaar bedraagt door de tariefsverhoging het tarief per vervuilingseenheid € 91,65, maar anders dan klacht 5 betoogt is er gelet op de hoogte van dat bedrag geen aanleiding om tot een ander oordeel te komen dan in HR BNB 2025/112, waarin het ging om een tarief per vervuilingseenheid van € 58,24. Het bedrag van € 91,65 per vervuilingseenheid is naar mijn mening niet zodanig hoog dat de door de Waterschapswet voorgeschreven heffing bij (ook) tweepersoonshuishoudens naar drie vervuilingseenheden niet kan worden aanvaard vanwege de in dat arrest genoemde doelmatigheidsredenen.

6.39

Het voorgaande in aanmerking genomen kan op basis van een terughoudende beoordeling niet worden gezegd dat de nadelige gevolgen van de tariefsverhogingen voor de belastingplichtigen onevenredig zijn in verhouding tot de daarmee te dienen doelen.

Samenvattend

6.40

In mijn opvatting moet bij de toetsing aan het evenredigheidsbeginsel worden uitgegaan van scenario C, waarbij ook het in ‎3.26 vermelde beeld- en geluidverslag van de beraadslaging over de Begroting bij de toetsing wordt betrokken (‎6.3). Daarvan uitgaande doorstaan de tariefsverhogingen de procedurele toets aan het evenredigheidbeginsel, omdat uit dat verslag blijkt dat het algemeen bestuur van het Waterschap de belangen van de belastingplichtigen kenbaar heeft meegewogen bij de tariefsverhogingen (‎6.16-‎6.17). De tariefsverhogingen doorstaan vervolgens ook de materiële toets aan het evenredigheidbeginsel (‎6.35-‎6.39). Ook middel I kan daarom niet tot cassatie leiden. Het beroep in cassatie is daarom mijn inziens ongegrond.

6.41

Mocht de Hoge Raad evenwel uitgaan van scenario A of B, dan doorstaan de tariefsverhogingen niet de procedurele toets aan het evenredigheidbeginsel. Op basis van de gegevens die de Rechtbank bij haar oordeel heeft betrokken, kan namelijk niet worden aangenomen dat de belangen van de belastingplichtigen kenbaar zijn meegewogen bij de tariefsverhogingen (‎6.10-‎6.15). Dit betekent dat ervan moet worden uitgegaan dat sprake is geweest van een onzorgvuldige voorbereiding en een gebrekkige motivering van de voorschriften waarin de tariefsverhogingen zijn vervat (‎6.18). Het komt mij vervolgens voor dat deze gebreken van dien aard zijn dat niet kan worden beoordeeld of de desbetreffende tariefvoorschriften in strijd zijn met het evenredigheidsbeginsel, al moet ik toegeven dat ik mij de inhoud van het ‘van dien aard’-criterium niet zo duidelijk is (‎6.19-‎6.22). Het tariefvoorschrift voor de zuiveringsheffing moet buiten toepassing worden gelaten, omdat zich niet de uitzondering voordoet dat de negatieve gevolgen zo beperkt zijn dat zonder meer kan worden aangenomen dat die gevolgen niet onevenredig zijn in verhouding tot de met de tariefsverhoging te dienen doelen (‎6.30). De tariefvoorschriften voor de zuiveringsheffing watersysteemheffing ingezetenen en de watersysteemheffing gebouwde onroerende zaken moeten daarentegen niet buiten toepassing blijven, omdat die uitzondering zich bij de tariefsverhogingen voor die heffingen wel voordoet (‎6.31-‎6.33). Het beroep in cassatie zou bij scenario A of B dus wel gegrond zijn.

7 Conclusie

Ik geef de Hoge Raad in overweging het beroep in cassatie ongegrond te verklaren.

De Procureur-Generaal bij de

Hoge Raad der Nederlanden

Advocaat-Generaal

Dat deze tarieven zijn toegepast bij de berekening van de aanslagen, is niet met zoveel woorden vastgesteld door de Rechtbank. Het is wel impliciet uitgangspunt tussen partijen, alsmede in de uitspraak van de Rechtbank (vgl. rov. 4.5). Verordening Watersysteemheffing Amstel, Gooi en Vecht 2024, Waterschapsblad 2023, 14932. Uit de wetstechnische informatie over deze verordening op lokaleregelgeving.overheid.nl leid ik af de verordening heeft gegolden tot en met 31 december 2024 en dat zij in de tussentijd niet is gewijzigd. Verordening Zuiveringsheffing Amstel, Gooi en Vecht 2024, Waterschapsblad 2023, 14933. Uit de wetstechnische informatie over deze verordening op lokaleregelgeving.overheid.nl leid ik af de verordening heeft gegolden tot en met 31 december 2024 en dat zij in de tussentijd niet is gewijzigd. Dit ligt besloten in de beroepsgrond die is vermeld in rov. 4.12 van de Rechtbank. Het vindt ook steun in het aanslagbiljet, dat tot de stukken van het geding hoort. Zie art. 4 en art. 10 jo. art. 3(c) Verordening Watersysteemheffing Amstel, Gooi en Vecht 2023, Waterschapsblad 2022, 13375 en art. 21 Verordening Zuiveringsheffing Amstel, Gooi en Vecht 2023, Waterschapsblad 2022, 13384. Zie art. 4 en art. 10 jo. art. 3(c) Verordening Watersysteemheffing Amstel, Gooi en Vecht 2024, Waterschapsblad 2023, 14932 en art. 21 Verordening Zuiveringsheffing Amstel, Gooi en Vecht 2024, Waterschapsblad 2023, 14933. Rechtbank Amsterdam 17 december 2025, ECLI:NL:RBAMS:2025:10113, Belastingblad 2026/138 m.nt. Monsma. Bij het pro-formaberoepschrift in cassatie zit als bijlage 2 correspondentie over de in art. 28(3) AWR vereiste instemming met sprongcassatie. Verder heeft belanghebbende op een later moment, op verzoek van de griffie van de Hoge Raad, een instemmingsverklaring van de Heffingsambtenaar overgelegd. Ik attendeer erop dat de instemmingsverklaring strikt genomen niet is gegeven door het aangewezen orgaan, te weten het Dagelijks Bestuur (art. 123(3) Waterschapswet), maar dat dit belanghebbende niet is aan te rekenen in die zin dat belanghebbende heeft gehandeld overeenkomstig het verzoek. Verweerschrift in beroep, p. 3-4. Begroting AGV 2024, d.d. 6 november 2023. Ik weet niet hoelang de Begroting nog langs de omschreven weg vindbaar is. De oudst vermeld begroting op de themapagina ‘Begrotingen, plannen en verslagen’ is namelijk de begroting voor het jaar 2023. De Begroting is te vinden op www.agv.nl via het tabblad ‘Over ons’ en dan de themapagina ‘Begrotingen, plannen en verslagen’. Begroting, p. 7-8. Begroting, p. 6. Begroting, p. 6. Begroting, p. 12. Begroting, p. 13. Zie over deze reserves ook p. 101 (met een tabel voor de (begrote) stand begin en eind 2024). Begroting, p. 14. Begroting, p. 14. Begroting, p. 62-66. Begroting, Bijlage 1, par. 1.6 (p. 94-100). Begroting, p. 95. Begroting, p. 96. Begroting, p. 97. Begroting, p. 99. Verordening Watersysteemheffing Amstel, Gooi en Vecht 2024, Waterschapsblad 2023, 14932. Verordening Zuiveringsheffing Amstel, Gooi en Vecht 2024, Waterschapsblad 2023, 14933. https://www.agv.nl/. https://agv.waterschapsinformatie.nl/uitgebreide_kalender. https://agv.waterschapsinformatie.nl/vergadering/1172992/Algemeen%20bestuur%2023-11-2023 Zie het bestuursvoorstel Vaststellen Verordening Zuiveringsheffing Amstel, Gooi en Vecht 2024 en het bestuursvoorstel Vaststellen Verordening Watersysteemheffing Amstel, Gooi en Vecht 2024. https://agv.waterschapsinformatie.nl/vergadering/1172992/Algemeen%20bestuur%2023-11-2023 Op de website van het Waterschap is informatie te vinden over zowel de leden van het dagelijks bestuur (https://www.agv.nl/over-ons/over-het-bestuur/het-bestuur-in-beeld/) als de leden van het algemeen bestuur, waaronder de fractie waarvan zij deel uitmaken (https://www.agv.nl/nieuws/2023/maart/nieuw-algemeen-bestuur-waterschap-amstel-gooi-en-vecht/). Gemeenschappelijke bijlage, ECLI:NL:PHR:2026:463, bij de conclusies van 8 mei 2026, ECLI:NL:PHR:2026:456 en ECLI:NL:PHR:2026:457. HR 25 juni 2026, ECLI:NL:HR:2026:907, BNB 2026/128. HR 25 juni 2026, ECLI:NL:HR:2026:907, BNB 2026/128. HR 16 januari 2026, ECLI:NL:HR:2026:59, BNB 2026/48, rov. 4.4.1. HR 26 september 2025, ECLI:NL:HR:2025:1385, BNB 2026/6, rov. 5.3.2. Gemeenschappelijke bijlage, punt 7.19-7.36, waarvan punt 7.33-7.35 ingaan op de spanning met eerder jurisprudentie. HR 25 juni 2026, ECLI:NL:HR:2026:907, BNB 2026/128. Zie in die zin ook gemeenschappelijke bijlage, punt 7.21. Vgl. voor enige van die punten ook J.D. Baron, Het niet-bezwaarmaker arrest: ‘Termijn is termijn, en dat is niet onevenredig’, TFB 2026/30, par. 5 (p. 18-21). HR 16 januari 2026, ECLI:NL:HR:2026:59, BNB 2026/48, rov. 4.4.2, en gemeenschappelijke bijlage, punt 7.14. Zie bovendien reeds HR 16 mei 1986, ECLI:NL:HR:1986:AC9354, NJ 1987/251, rov. 6.4. Gemeenschappelijke bijlage, punt 7.34. Gemeenschappelijke bijlage, punt 7.25-7.29 en 7.34. HR 16 januari 2026, ECLI:NL:HR:2026:59, BNB 2026/48, rov. 4.4.2: “Met betrekking tot de regel die hier ter discussie staat, moet worden aangenomen dat de belangen van de betrokken vennootschapsbelastingplichtigen kenbaar zijn meegewogen.” Gemeenschappelijke bijlage, punt 7.34. Vgl. gemeenschappelijke bijlage, punt 7.22. Vgl. mogelijk al het civiele arrest HR 16 mei 1986, ECLI:NL:HR:1986:AC9354, NJ 1987/251, rov. 6.4, waarin de Hoge Raad gegevens vermeldt uit de voorgeschiedenis van het bestreden voorschrift. Ik schrijf ‘mogelijk’ omdat ik weliswaar de indruk heb dat het (deels) gaat om gegevens die ambtshalve bij de beoordeling zijn betrokken, maar dat niet zeker weet omdat ik niet kan overzien of partijen in die procedure op die gegevens hebben gewezen. HR 26 september 2025, ECLI:NL:HR:2025:1385, BNB 2026/6, rov. 5.4.1. Gemeenschappelijke bijlage, punt 7.35. Vgl. reeds meer in het algemeen het civiele arrest HR 16 mei 1986, ECLI:NL:HR:1986:AC9354, NJ 1987/251, rov. 6.2, waarin de Hoge Raad over toetsing door de rechter van wetten in materiele zin aan algemene rechtsbeginselen overweegt: “De aard van vorenbedoelde toetsing brengt mede dat indien in cassatie wordt geklaagd dat de rechter die over de feiten oordeelt, daarbij niet tot een juist oordeel is gekomen, dit oordeel door de Hoge Raad op zijn juistheid kan worden getoetst, ook voor zover het is verweven met waarderingen van feitelijke aard.” HR 16 januari 2026, ECLI:NL:HR:2026:59, BNB 2026/48, rov. 4.4.2 (“(…) De Rechtbank is dan ook terecht ervan uitgegaan (…)”). HR 26 september 2025, ECLI:NL:HR:2025:1385, BNB 2026/6, rov. 5.4.1 (“Het Hof heeft (…) feitelijk en niet onbegrijpelijk geoordeeld dat uit de door de heffingsambtenaar overgelegde stukken niet blijkt dat bij het voorbereiden van het verdubbelingsbesluit de nadelige gevolgen daarvan voor de eigenaren van niet-woningen zijn meegewogen.”) Vgl. gemeenschappelijke bijlage, punt 7.35. HR 16 januari 2026, ECLI:NL:HR:2026:59, BNB 2026/48. Zie punt 7.38-7.39 van de gemeenschappelijke bijlage voor enkele observaties over de concrete toepassing van dat kader in dat arrest. HR 25 juni 2026, ECLI:NL:HR:2026:907, BNB 2026/128. Vgl. beroepschrift in cassatie, punt 2.5. HR 31 mei 2024, ECLI:NL:HR:2024:567, BNB 2024/82. Beroepschrift in cassatie, punt 2.3-2.4. HR 10 april 2009, ECLI:NL:HR:2009:BI0562, BNB 2009/167. Vgl. reeds bijv. HR 22 mei 1974, ECLI:NL:HR:1974:AX4485, BNB 1974/163. R.H. de Bock, Tussen waarheid en onzekerheid: over het vaststellen van feiten in de civiele procedure (diss. Tilburg), Deventer: Kluwer 2011, p. 9-10. Zie uitgebreider bijv. M.W.C. Feteris, Beroep in cassatie in belastingzaken (Fiscale Monografieën nr. 142), Deventer: Kluwer 2014, par. 12.3.4.2, onder b (‘beantwoording van rechtsvragen’). M.W.C. Feteris, Beroep in cassatie in belastingzaken (Fiscale Monografieën nr. 142), Deventer: Kluwer 2014, p. 316. Ik veronderstel overigens dat het inwinnen van dergelijke informatie inmiddels niet meer gebeurt omdat dit niet meer nodig is gezien de verplichting om een publicatieblad uit te geven in elektronische vorm inmiddels ook geldt voor decentrale overheden. Zie daarover recent onderdeel 4 van mijn conclusie van 11 september 2026, ECLI:NL:PHR:2026:866. HR 27 januari 2023, ECLI:NL:HR:2023:103, BNB 2023/47. HR 16 februari 2024, ECLI:NL:HR:2024:239, BNB 2024/41, rov. 5.5-5.6. Ik heb hier niet zo snel een algemene bron over kunnen vinden. Het is gebaseerd op mijn waarneming dat in arresten niet wordt vermeld dat partijen in de gelegenheid zijn gesteld om zich uit te laten over parlementaire geschiedenis. Uit dit niet-vermelden leid ik af dat dit niet gebeurt (waarbij ik onderken dat dit geen sluitende redenering is). Zo meen ik af te leiden uit M.W.C. Feteris, Beroep in cassatie in belastingzaken (Fiscale Monografieën nr. 142), Deventer: Kluwer 2014, p. 316-317. Zie HR 16 januari 2026, ECLI:NL:HR:2026:59, BNB 2026/48 voor een recent voorbeeld waarin “anderen dan partijen” in de gelegenheid zijn gesteld om schriftelijke opmerkingen te maken en partijen vervolgens in gelegenheid zijn gesteld om op de gemaakte opmerkingen te reageren. Kamerstukken II 1991/92, 22 495, nr. 3, p. 142. Vgl. ook HR 13 februari 2026, ECLI:NL:HR:2026:235, BNB 2026/59, rov. 3.2. Gemeenschappelijke bijlage, punt 7.35. HR 16 mei 1986, ECLI:NL:HR:1986:AC9354, NJ 1987/251, rov. 6.4, waarin de Hoge Raad gegevens vermeldt uit de voorgeschiedenis van het bestreden voorschrift. Ik schrijf in de hoofdtekst ‘mogelijk’ omdat ik weliswaar de indruk heb dat het (deels) gaat om gegevens die ambtshalve bij de beoordeling zijn betrokken, maar dat niet zeker weet omdat ik niet kan overzien of partijen in die procedure op die gegevens hebben gewezen. HR 26 september 2025, ECLI:NL:HR:2025:1385, BNB 2026/6, rov. 5.4.1: “Het Hof heeft (…) feitelijk en niet onbegrijpelijk geoordeeld dat uit de door de heffingsambtenaar overgelegde stukken niet blijkt dat bij het voorbereiden van het verdubbelingsbesluit de nadelige gevolgen daarvan voor de eigenaren van niet-woningen zijn meegewogen.” Ik wijs er in dit verband ook op dat de Hoge Raad in dat arrest niet tevens verwijst naar het aanvullende onderzoek in mijn voorafgaande conclusie naar de totstandkomingsgeschiedenis van desbetreffende belastingmaatregel, waarin ik niet tot een andere bevinding was gekomen dan dat nadelige gevolgen niet zijn meegewogen (zie punt 9.8 van mijn conclusie van 24 januari 2025, ECLI:NL:PHR:2025:98). HR 8 januari 2021, ECLI:NL:HR:2021:34, BNB 2021/86. Zie voor dat onderzoek onderdeel 8 van mijn conclusie van 24 januari 2025, ECLI:NL:PHR:2025:98, voorafgaand aan HR 26 september 2025, ECLI:NL:HR:2025:1385, BNB 2026/6. Ik sluit niet uit dat in het onderhavige geval ook eerdere vergaderingen zijn geweest waarin de Begroting is (voor)besproken, maar dat heb ik niet onderzocht. Reden om dat niet te doen is dat ik meen dat het wel gedane onderzoek al voldoende gegevens oplevert (in het bijzonder de beraadslaging over de Begroting). Zie eerder voor die opvatting punt 9.8 van mijn conclusie van 24 januari 2025, ECLI:NL:PHR:2025:98. Ik kwam de parlementaire stukken op het spoor via een voetnoot in een handboek; zie gemeenschappelijke bijlage, punt 5.20, voetnoot 73. Zie L.A. van Heusden, Rechterlijke toetsing van de rationaliteit van algemeen verbindende voorschriften: naar een intensievere toetsing?, Den Haag: Boom Juridisch 2022, par. 8.1 over de mogelijkheid om inlichtingen in te winnen van de regelgever. Zie de toelichting op de Regeling actieve openbaarmaking Woo, Stcrt 2024, 30890, par. 3.3 (p. 8): “Vergaderstukken en verslagen van de Staten-Generaal (…) [worden; MP] reeds openbaar gemaakt. Dit houdt verband met het uitgangspunt dat vergaderingen van de Staten-Generaal openbaar zijn (artikel 66, eerste lid, van de Grondwet).” Art. 66 Grondwet vindt zijn oorsprong in art. 108 van de Grondwet van 1815 (zie bijv. E.J. Janse de Jonge, Artikel 66 Openbaarheid vergaderingen, in: E.M.H. Hirsch Ballin e.a. (red.), Uitleg van de Grondwet, Den Haag: Boom juridisch 2021, p. 727). Voorganger van deze bepaling is art. 64 van de Staatsregeling van 1798. Dat artikel luidde: “Beide de Kamers houden haare zittingen in het openbaar, en doen derzelver Notulen in druk uitgeven.” (zie https://denederlandsegrondwet.nl/artikel/1798/64-openbaarheid-zittingen-notulen-verschijnen-druk). Ik dank J.L. Boon die mij op deze bepaling wees. Beide reglementen zijn te vinden via wetten.overheid.nl. P.P.T. Bovend’Eert & H.R.B.M. Kummeling, Het Nederlandse parlement, Deventer: Wolters Kluwer 2024, p. 30. Voor de Eerste Kamer: art. 58 RvO-EK. Kamerstukken werden oorspronkelijk uitgegeven door de Staatsuitgeverij en later door de geprivatiseerde opvolger NV Sdu; vanaf het vergaderjaar 2015/2016 worden geen papieren versies meer uitgegeven, maar worden ze digitaal op internet uitgegeven; zie P.P.T. Bovend’Eert & H.R.B.M. Kummeling, Het Nederlandse parlement, Deventer: Wolters Kluwer 2024, p. 706. Zie bijvoorbeeld het Draaiboek voor de regelgeving, te vinden op www.kcbr.nl, nr. 1.57 ‘Vervaardiging van Kamerstukken’ vermeldt: “De Tweede Kamer is verantwoordelijk voor het vervaardigen van de door de regering ingediende wetsvoorstellen (artikel 15.15 van het Reglement van Orde van de Tweede Kamer). Zo mogelijk worden behalve de papieren exemplaren, die door het Kabinet van de Koning worden aangeleverd, ook alle stukken per e-mail of op digitale gegevensdragers (dvd, usb-sticks etc.) aan de Griffie plenair verstrekt door het departement. De Griffie plenair geeft vervolgens Sdu opdracht tot het drukken van de stukken.” Vgl. voor de procedure bij de Eerste Kamer nr. 1.89: “Op de in dit onderdeel behandelde fase van de wetgevingsprocedure hebben de artikelen 28 tot en met 48 van het Regelement van Orde van de Eerste Kamer betrekking. (…) Een gewijzigd voorstel van wet wordt (…) door de Tweede Kamer elektronisch gezonden aan de Eerste Kamer, aangezien die het met de aanduiding “gewijzigd voorstel van wet” als Kamerstuk vervaardigt. De griffie van de Eerste Kamer draagt vanaf dit punt zorg voor het doen vervaardigen van de (Eerste) Kamerstukken. (…)”. Zie Kamerstukken II 2019/20, 35 322, nr. 5, p. 104 (waarbij ik opmerk dat het uiteindelijke art. 15.15 destijds – in het oorspronkelijke voorstel – nog was genummerd art. 15.14). Wet van 25 oktober 2021, Stb. 2021, 499, zoals gewijzigd bij de Wijzigingswet Woo, Stb. 2021, 500. De inwerkingtreding van de Woo op 1 mei 2022 volgt uit art. 10.3 Woo (zoals gewijzigd). Zie Koninklijk Besluit van 2 oktober 2024, Stb. 2024, 280. De toelichting op het Koninklijk Besluit van 2 oktober 2024, Stb. 2024, 280, vermeldt dat “vergaderstukken en verslagen van de Kamers (…) reeds openbaar [worden] gemaakt en zijn via www.officielebekendmakingen.nl elektronisch toegankelijk.” Regeling van de Minister van BZK van 26 september 2024, nr. 2024-0000762165, Stcrt. 2024, 30890; inwerkingtreding geregeld in art. 3.1. Stcrt. 2024, 30890, par. 3.3 (p. 8). Ook in par. 5 (p. 9) wordt verwezen naar de Reglementen van orde. Art. 42(2) Waterschapswet veronderstelt overigens de aanwezigheid van een reglement van orde voor de vergaderingen van het dagelijks bestuur. Zie H.J.M. Havekes & W.J. Wensink (red.), De Waterschapswet, Een artikelsgewijs commentaar, Deventer: Wolters Kluwer 2025, p. 114. Waterschapsblad 2023, 6978. Zie art. 14(4), art. 15(3) en art. 41(2) en (3) Reglement van orde voor de vergaderingen van het Algemeen bestuur van het Waterschap Amstel, Gooi en Vecht 2026 (Waterschapsblad 2026, 14083). Het Waterschap kent thans daarnaast een afzonderlijk Reglement van orde voor de vergaderingen van de commissies van het Waterschap Amstel, Gooi en Vecht 2026 (Waterschapsblad 2026, 14074), dat vergelijkbare openbaarmakingsbepalingen kent in art. 16(3) en art. 28(2) en (3). Zie de tabel in Stcrt. 2024, 30890, par. 2 (p. 5). Wellicht zou nog onderscheid kunnen worden gemaakt tussen gegevens die ontleend zijn aan de directe totstandkomingsgeschiedenis en andere gegevens (zoals gegevens ontleend aan een anterieure bron). Bijv. HR 12 december 2025, ECLI:NL:HR:2025:1795. Bijv. HR 16 januari 2026, ECLI:NL:HR:2026:59, BNB 2026/48, rov. 4.4.1. Omgekeerd: in de jaren voor 2024 is de keuze gemaakt om de reserves niet aan te vullen door een tariefsverhoging. Zie daarover de gemeenschappelijke bijlage, punt 7.13. Zie in deze zin de gemeenschappelijke bijlage, punt 7.12. In HR 16 januari 2026, ECLI:NL:HR:2026:59, BNB 2026/48, rov. 4.4.2, is namelijk voldoende geacht dat “is (…) opgemerkt dat het kabinet begrip heeft voor het feit dat de verhoging van de rentepercentages door betrokken belastingplichtigen veelal als lastenverzwaring zal worden beleefd, dat het dan ook goed begrijpt dat het voorstel niet door iedereen als wenselijk wordt ervaren, maar dat het niettemin van mening is dat het een gerechtvaardigd voorstel is”. Verordening Watersysteemheffing Amstel, Gooi en Vecht 2024, Waterschapsblad 2023, 14932, p. 5. Kamerstukken II 2005/06, 30 601, nr. 3, p. 13-14. Verweerschrift in cassatie, p. 3: “[H]et is in het belang van de belastingbetaler dat het waterschap zijn watersysteembeheertaak en zuiveringsbeheerstaak uitvoert om droge voeten en gezuiverd water te bewerkstelligen.” Vgl. HR 16 mei 1986, ECLI:NL:HR:1986:AC9354, NJ 1987/251, rov. 6.2. Zie vooral beroepschrift in cassatie, punt 1.2.6-1.2.7 en 1.2.10. Het is immers denkbaar dat de vervolgstappen in dit geval tot de conclusie leiden dat de uiteindelijke beslissing van de Rechtbank wel juist is, in welk geval cassatie achterwege blijft. Vgl. M.W.C. Feteris, Beroep in cassatie in belastingzaken (Fiscale Monografieën nr. 142), Deventer: Kluwer 2014, par. 13.4.3.3, onder e. Vgl. HR 16 mei 1986, ECLI:NL:HR:1986:AC9354, NJ 1987/251, rov. 6.2. HR 13 september 2024, ECLI:NL:HR:2024:1178, BNB 2025/1, rov. 5.2 en HR 26 september 2025, ECLI:NL:HR:2025:1385, BNB 2026/6, rov. 5.4.3. Vgl. eerder mijn conclusie van 24 januari 2025, ECLI:NL:PHR:2025:98, punt 9.23. HR 13 september 2024, ECLI:NL:HR:2024:1178, BNB 2025/1, rov. 5.2 en HR 26 september 2025, ECLI:NL:HR:2025:1385, BNB 2026/6, rov. 5.4.3. Zie HR 13 september 2024, ECLI:NL:HR:2024:1178, BNB 2025/1, rov. 5.2 en HR 26 september 2025, ECLI:NL:HR:2025:1385, BNB 2026/6, rov. 5.4.3. Vgl. HR 16 mei 1986, ECLI:NL:HR:1986:AC9354, NJ 1987/251, rov. 6.2. Zie HR 13 september 2024, ECLI:NL:HR:2024:1178, BNB 2025/1, rov. 5.2. HR 26 september 2025, ECLI:NL:HR:2025:1385, BNB 2026/6, rov. 5.4.3. Zie art. 9 tot en met art. 18 Verordening Zuiveringsheffing Amstel, Gooi en Vecht 2024, Waterschapsblad 2023, 14933 voor de wijze van vaststelling van het aantal vervuilingseenheden voor bedrijfsruimten. Verordening Watersysteemheffing Amstel, Gooi en Vecht 2024, Waterschapsblad 2023, 14932. HR 21 maart 2025, ECLI:NL:HR:2025:416, BNB 2025/112, rov. 4.4.3. Vgl. eerder HR 20 oktober 1993, ECLI:NL:HR:1993:ZC5488, BNB 1993/347, rov. 3.2. Zie echter ook HR 15 maart 1995, ECLI:NL:HR:1995:AA1535, BNB 1995/125, rov. 3.1. Vgl. over deze rechtspraak M.W.C. Feteris, Hans van Leijenhorst: de mens en zijn invloed op het formele belastingrecht, WFR 2018/235, par. 5.4, die opmerkt dat het voor de rechter een hachelijke zaak kan zijn om een grens te trekken; “wat voor de één een te verwaarlozen hoeveelheid geld is, kan voor een ander een serieus bedrag zijn”. Denk aan het geval waarin het tarief voor de watersysteemheffing zou zijn gestegen van 0,012522% (van de WOZ-waarde) naar 0,012622%. HR 21 maart 2025, ECLI:NL:HR:2025:416, BNB 2025/112, rov. 4.4.3. Ik merk daarbij op dat de Hoge Raad bij zijn beslissing in HR BNB 2025/112 er via de voorafgaande conclusie van A-G Wattel kennis van had dat het hoogste door een waterschap gehanteerd tarief voor 2014 € 106 per vervuilingseenheid was; zie conclusie A-G Wattel 15 november 2024, ECLI:NL:PHR:2024:1235, punt 6.12, voetnoot 63.