Strafrecht overig

Conclusie · Parket bij de Hoge Raad · Strafrecht overig

Parket bij de Hoge Raad, 29 oktober 1996

Zaakgegevens

Op 29 oktober 1996 heeft het Parket bij de Hoge Raad een conclusie genomen in een zaak over strafrecht.

Instantie
Parket bij de Hoge Raad
Datum uitspraak
29 oktober 1996
Datum publicatie
5 november 2026
Zaaknummer
103.608
ECLI
ECLI:NL:PHR:1996:70
E-mail

Samenvatting

Voor deze uitspraak is nog geen samenvatting beschikbaar.

Procesgang

  1. Conclusie A-G · 29 oktober 1996deze uitspraak

    ECLI:NL:PHR:1996:70

  2. Hoge Raad · 18 februari 1997

    ECLI:NL:HR:1997:ZD0645

Conclusie

Nr. 103.608

Zitting 29 oktober 1996

Mr Fokkens

Conclusie inzake:

[verdachte]

Edelhoogachtbaar College,

1. Verzoeker is door het gerechtshof te Amsterdam veroordeeld wegens een aantal zedendelicten.

2. Namens verzoeker heeft mr G. Meijers, advocaat te Amsterdam, vijf middelen van cassatie voorgesteld.

3. Het eerste middel is gegrond. Uit het proces-verbaal van de terechtzitting in hoger beroep van 4 september 1995 blijkt niet dat de aldaar als deskundige gehoorde [deskundige] als zodanig is beëdigd, hetgeen tot nietigheid van de bestreden uitspraak moet leiden. Vgl. HR NJ 1985, 775. Zie ook Corstens, het Nederlands strafprocesrecht, tweede druk, blz. 547. Het zou anders zijn, indien de als getuige beëdigde [deskundige] mede verklaringen als van een deskundige had afgelegd (HR DD 92.244), maar dat geval doet zich hier niet voor. [deskundige] is onmiskenbaar als deskundige gehoord.

4. Het tweede middel betreft feit 5. Het hof zou een verkeerde betekenis hebben gehecht aan het bestanddeel "door een feitelijkheid dwingen". Het op dwingende toon gebieden gebukt te gaan staan levert immers geen dwingen door een feitelijkheid op, aldus het middel.

5. Bewezenverklaard is dat verzoeker

"op 24 oktober 1992 te [plaats] , gemeente [gemeente] , door een feitelijkheid [slachtoffer] heeft gedwongen tot het ondergaan van een handeling die bestond uit het seksueel binnendringen van het lichaam van die [slachtoffer] , hebbende verdachte in zijn spreekkamer zijn penis in haar anus gebracht en bestaande die feitelijkheid hierin dat verdachte die [slachtoffer] op dwingende toon gebood gebukt te gaan staan."

6. Ten aanzien van de woorden "of een andere feitelijkheid" zoals gebezigd in art. 242 Sr, houdt de Memorie van Toelichting (Stb. 1991, 519, Kamerstukken II 1988/89, 20 930, nr 5, blz. 11) in:

"De leden van de C.D.A .- fractie willen vervolgens weten of ( ... ) de delictsomschrijving moet worden aangevuld met dwang door andere feitelijkheden. Deze leden bedoelde waarschijnlijk dat iemand die onder invloed van drugs is zo bedreigend kan overkomen dat men zich niet durft te verzetten. Hetzelfde geldt naar mijn mening voor personen die onder invloed zijn van alcohol. Ook kan men iemand in een bedreigende situatie brengen, bijvoorbeeld door de deur van een vertrek in een verlaten woning af te sluiten. Ik heb de indruk dat door een aanvulling als voorgesteld door deze leden een aantal situaties onder de werking van dit artikel worden gebracht die inderdaad even bedreigend kunnen zijn als geweld of bedreiging met geweld. Ik neem het voorstel dan ook gaarne over."

en op blz. 17:

"De leden van de fractie van de P.v.d.A. waren van mening dat deze uitbreiding zou kunnen bijdragen aan het bijvoorbeeld tegengaan van ernstige ongewenste intimiteiten op de werkvloer. Dit zou mogelijk zijn, doch de feitelijkheid moet wel zo bedreigend zijn dat het slachtoffer er echt door "gedwongen" wordt, dus geen "weerstand" kan bieden. "

7. De Nota naar aanleiding van het eindverslag (Kamerstukken II, 1989/90, 20 930, nr. 8 blz. 8) houdt ten aanzien van de vraag wanneer er sprake kan zijn dat iemand door een feitelijkheid wordt gedwongen in:

"Het gaat er ( ... ) om dat de feitelijkheid zo bedreigend moet zijn dat wanneer zij niet wordt gebezigd, het slachtoffer niet zou hebben gehandeld of nagelaten, althans niet op het ogenblik waarop en in de omstandigheden waarin hij (zij) thans gehandeld heeft of niet gehandeld heeft. Er moet dus een relatie zijn tot het gebezigde middel en het handelen of nalaten. Als een feitelijkheid zeer bedreigend is voor het slachtoffer zal zij geen weerstand meer kunnen bieden."

8. Het bestreden arrest houdt op dit punt in:

"De raadsman heeft voorts een beroep gedaan op de nietigheid van de inleidende dagvaarding ten aanzien van feit 5, omdat de feitelijke omschrijving, met name de zinsnede "op dwingende toon gebieden gebukt te gaan staan" geen geweld of feitelijkheid oplevert als bedoeld in art. 242 van het Wetboek van Strafrecht.

( . . . ) .

Het hof is -anders dan de raadsman- van oordeel dat de zinsnede "op dwingende toon gebieden gebukt te staan" aangemerkt dient te worden als een feitelijkheid als bedoeld in artikel 242 van het Wetboek van Strafrecht. Uit de bewijsmiddelen kan worden afgeleid dat het optreden van verdachte voor [slachtoffer] een zodanige psychische druk opleverde dat zij aan zijn op dwingende toon uitgesproken gebod geen weerstand heeft kunnen bieden."

9. Uit de bovenweergegeven passages uit de parlementaire behandeling van het wetsontwerp tot wijziging van de zedendelicten kan worden afgeleid dat met de toevoeging "of enige andere feitelijkheid" in art. 242 Sr werd beoogd naast geweld en bedreiging met geweld ook andere gedragingen, die even bedreigend kunnen zijn als "geweld" of "bedreiging met geweld", onder de werking van art. 242 te brengen. Niet iedere feitelijkheid is daarvoor voldoende, de feitelijkheid moet zo bedreigend zijn dat het slachtoffer daar redelijkerwijs geen weerstand aan kan bieden (vgl. Machielse, De nieuwe zedendelikten, DD 1992, p. 715 e.v., op p. 719-720). Het afsluiten van een ruimte, waardoor het slachtoffer niet weg kan komen, kan zo'n feitelijkheid opleveren (HR DD 95.387), evenals het vergrendelen van de portieren van een auto (HR NJ 1995, 201). Het enkele op dwingende toon gebieden gebukt te staan, lijkt mij niet een feitelijkheid die zo bedreigend is dat zij als een feitelijkheid in de zin van art. 242 kan worden beschouwd. Uit de bewijsmiddelen komt ook niet zozeer naar voren dat verzoekster door dit gebieden gedwongen werd de bewezenverklaarde sexuele handelingen te ondergaan, maar veeleer dat zij zozeer onder invloed stond van verzoeker dat zij niet in staat was in te gaan tegen zijn wensen (zie bijv. haar onder 9 weergegeven verklaring, die inhoudt dat verzoeker een psychisch overwicht op haar had, dat zij geheel in zijn macht was, dat zij niet assertief genoeg was, hetgeen verzoeker als haar huisarts had kunnen weten, dat zij depressief was en zich niet tegen hem kon verweren en tenslotte dat verzoeker haar in commando's toesprak) .

10. Ik meen derhalve dat ook het tweede middel terecht is voorgesteld. Indien Uw Raad dit oordeel deelt, zou hij de zaak in zoverre kunnen afdoen door de inleidende dagvaarding met betrekking tot feit 5 nietig te verklaren.

11. Het derde middel richt zich tegen de verwerping van het beroep op het ontbreken van de materiële wederrechtelijkheid ten aanzien van feit 4, omdat verzoeker ten tijde van het feit een relatie had met [slachtoffer] en er derhalve geen sprake is van het plegen van ontucht in de zin van art. 249 lid 3 Sr.

12. Bewezenverklaard is dat verzoeker

"op 27 juni 1992 te [plaats] , gemeente [gemeente] , werkzaam zijnde in de gezondheidszorg, te weten als huisarts te [plaats] , ontucht heeft gepleegd met [slachtoffer] , die toen patiënt bij hem was, bestaande die ontucht hierin, dat hij gemeenschap met haar had. "

13. Het hof heeft dit verweer verworpen met de overweging dat uit de verklaring van het slachtoffer blijkt dat er geen sprake was van een duurzame relatie, terwijl de verdachte zelf heeft verklaard dat hij destijds een intieme relatie met een ander onderhield.

14. Een toereikende verwerping van het verweer kan ik dit niet vinden. Indien art. 249 lid 3 Sr aldus moet worden gelezen dat niet ieder sexueel contact tussen een arts en zijn patiënte als ontucht moet worden beschouwd - en die opvatting lijkt mij juist, zoals ik hierna uiteen zal zetten - kan het antwoord op de vraag of in een concreet geval sprake is van ontucht niet afhankelijk zijn van de door het hof gehanteerde criteria. Strekking van art. 249 Sr is om de "afhankelijke" patiënt/cliënt te beschermen tegen de arts/hulpverlener. Het is denkbaar dat er situaties zijn, waarin die afhankelijkheid geen rol speelt, en dat die situaties buiten het bereik van art. 249 Sr dienen te blijven. Dat het daarbij van belang is of de arts/hulpverlener nog een of meer andere (vaste) relaties heeft, kan ik niet inzien. Hetzelfde geldt voor de duurzaamheid van de relatie. Afgezien van de omstandigheid dat de duurzaamheid van de relatie op zich niet doorslaggevend kan zijn voor het antwoord op de vraag of er sprake is van een zodanige gelijkwaardigheid van de partners dat art. 249 niet van toepassing behoort te zijn, impliceert het aanvaarden van duurzame relaties ook het aanvaarden van het beginnen van een relatie waarvan men nog niet weet of deze duurzaam zal worden. Anders gezegd: of er sprake is van ontucht of niet kan toch niet zonder meer afhankelijk zijn van het al dan niet bestendig blijken van de begonnen relatie.

15. Dat betekent overigens niet dat het middel slaagt. Daarvoor zal eerst moeten worden onderzocht of en zo ja, onder welke omstandigheden sexuele handelingen tussen een arts en zijn patiënte buiten het bereik van art. 249 Sr vallen.

16. In NLR, aant. 11 op art. 249 wordt opgemerkt dat toestemming van de patiënt van geen belang is: men afwezigheid hiervan noodzakelijk achten, dan zou de bescherming haar waarde verliezen in verband met het prestige van de hulpverleners dat zo groot is dat doorgaans van de durf van tegenspraak geen sprake is. Dit bestanddeel is dan ook niet in de delictsomschrijving opgenomen.

17. Bij de parlementaire behandeling van het voorstel tot wijziging van de zedendelicten (S 1991, 519), waren Kamer en minister hierover minder uitgesproken. De Memorie van Antwoord (Stb. 1991, 519, Kamerstukken II 1988/89, 20 930, nr 5, blz. 18) houdt o.m. in:

"Zowel de leden van de fractie van de P.v.d.A. als de leden van de fractie van D66 vroegen of het absolute verbod niet de wel gewenste contacten tussen hulpverlener en cliënt bij voorbaat uitsluit. Men moet deze bepaling zo lezen, dat het verbod betrekking heeft op ontucht in de relatie hulpverlener- patiënt/client. Het heeft natuurlijk geen betrekking op handelingen tussen een hulpverlener bijv. een arts, die zijn vrouw of vriendin als patiënt in behandeling heeft. Er is dan ook geen sprake van "ontucht". Ik ben van mening dat voor wat betreft onderdeel 3 van artikel 249, tweede lid, de wijze van strafbaarstelling niet anders dient te zijn dat voor de onderdelen 1 en 2. Het absolute verbod van onderdeel 2 geldt uiteraard ook niet voor de jeugdige leraar die "verloofd" is met een zeventienjarig meisje uit de hoogste klas."

18. De Nota naar aanleiding van het eindverslag (Stb. 1991, 519, Kamerstukken II 1989/90, 20 930, nr 8, blz. 8) houdt in:

"De leden van D66 menen dat er ook sprake kan zijn van gewenst seksueel contact tussen hulpverlener en patiënt/client. Uiteraard zal het wel voorkomen dat tussen hulpverlener en patiënt/client een relatie groeit, doch zolang de verhouding hulpverlener en patiënt/client blijft bestaan, zal er toch altijd een vorm van afhankelijkheid bestaan die gevolgen kan hebben voor "de vrijwilligheid" van de seksuele relatie. "

19. Tijdens de beraadslagingen op 17 en 18 oktober 1990 in de Tweede Kamer wordt nogmaals bevestigd dat, hoe absoluut het verbod ook is geformuleerd, naar het oordeel van diverse afgevaardigden vrijwillig aangegane seksuele contacten in de praktijk niet onder de strafbepaling worden begrepen. (Stb. 1991, 519, Kamerstukken II 1989/9- 0, nr 11, blz. 509 en 512 , nr. 12, blz. 582). De minister heeft zich daarover echter niet duidelijk uitgesproken.

20. De conclusie die ik uit de parlementaire behandeling zou willen trekken is de volgende: een arts/hulpverlener die sexuele handelingen pleegt met zijn patiënt/cliënt, maakt zich in beginsel schuldig aan art. 249 Sr, tenzij er geen twijfel over kan bestaan dat er sprake is van vrijwilligheid van de kant van de patiënt/cliënten dat daarbij de afhankelijkheid die ten opzichte van de arts/hulpverlener gewoonlijk bestaat geen enkele rol speelt.

21. Hier heeft het hof in de bewijsmiddelen vastgesteld dat:

- verzoeker op 27 juni 1992 met [slachtoffer] geslachtsgemeenschap heeft gehad, terwijl zij zijn patiënte was;

- [slachtoffer] in de maand juni 1992 in de ziektewet liep, geïsoleerd was en niemand had om op terug te vallen;

- verzoeker [slachtoffer] dagelijks opbelde;

- verzoeker een psychisch overwicht had op [slachtoffer] ;

- [slachtoffer] van verzoeker niet met haar psychiater mocht praten over haar relatie met verzoeker;

- verzoeker op de hoogte was van de psychische problemen van [slachtoffer] voor hij voor de eerste keer geslachtsgemeenschap met haar had.

Daaruit volgt dat zich hier niet voordoet een situatie waarin er sprake is van een zodanige vrijwilligheid van de kant van de patiënte, dat er geen sprake is van ontucht in de zin van art. 249. lid 3 Sr, zodat het middel niet kan slagen.

22. Het vierde middel betoogt dat ten aanzien van feit 6 de unus-testis-regel, zoals neergelegd in art. 342 lid 3 Sv, is geschonden.

23. Die klacht acht ik niet gegrond. De bewezenverklaring steunt niet uitsluitend op twee verklaringen van het slachtoffer, maar wordt ondersteund door andere bewijsmiddelen die bevestigen dat verzoeker omstreeks periode een sexuele relatie had met het slachtoffer.

24. Het vijfde middel is terecht voorgesteld. Uit de aan de Hoge Raad gezonden stukken blijkt niet wat de eis van de procureur-generaal ter terechtzitting in hoger beroep inhield. In cassatie kan dan ook niet worden nagegaan of art. 359 lid 7 Sv is nageleefd, hetgeen tot vernietiging van de bestreden uitspraak ten aanzien van de strafoplegging leidt. Vgl. HR NJ 1987, 770 en HR DD 91.194.

25. Ik concludeer tot vernietiging van de bestreden uitspraak met nietigverklaring van de dagvaarding voor zover het betreft het onder 5 telastegelegde feit en voor het overige verwijzing der zaak naar een aangrenzend gerechtshof, teneinde op het bestaande hoger beroep opnieuw te worden berecht en afgedaan.

De Procureur-Generaal bij de Hoge Raad der Nederlanden,