Strafrecht overig
Conclusie AG. Dierenmishandeling art. 2.1 lid 1 Wet dieren en zware mishandeling art. 302 Sr. M1: slagend…
Parket bij de Hoge Raad, 27 oktober 2026
ECLI:NL:PHR:2026:996 · Parket bij de Hoge Raad · 27 oktober 2026
https://www.uitspraken.nl/uitspraak/parket-bij-de-hoge-raad/strafrecht/strafrecht-overig/ecli-nl-phr-2026-996
Zaakgegevens
Op 27 oktober 2026 heeft het Parket bij de Hoge Raad een conclusie genomen in een zaak over strafrecht.
- Instantie
- Parket bij de Hoge RaadParket bij de Hoge RaadHet onafhankelijke parket van de procureur-generaal en de advocaten-generaal, die de Hoge Raad adviseren in conclusies.Meer uitleg
- Datum uitspraak
- 27 oktober 2026
- Datum publicatie
- 16 oktober 2026
- Zaaknummer
- 24/04563
- Rechtsgebied
- Strafrecht » Strafrecht overig
- ECLI
- ECLI:NL:PHR:2026:996
Inhoud van deze uitspraak
Samenvatting
Conclusie AG. Dierenmishandeling art. 2.1 lid 1 Wet dieren en zware mishandeling art. 302 Sr. M1: slagend middel verdachte dat uit de bewijsvoering niet kan worden afgeleid dat de verdachte bij andermans hond “zonder redelijk doel” pijn en letsel heeft veroorzaakt door die hond met een afgebroken (bier)glas in zijn hoofd te steken. AG gaat in op de vraag of het verdedigingsrecht van art. 41 lid 1 Sr (noodweer) ook van toepassing kan zijn op aanrandingen door dieren. M2: falende bewijsklacht verdachte over het onder 2 bewezenverklaarde voorwaardelijk opzet. M3: falend middel bp 1 over niet-ontvankelijkheidsverklaring door het hof. M4 en M5: falende middelen bp 2 over oordeel dat kosten in een te ver verwijderd verband staan en over vaststelling bedrag immateriële schade. Conclusie strekt tot vernietiging van de bestreden uitspraak, maar uitsluitend wat betreft de beslissingen over het onder 1 tenlastegelegde feit en de strafoplegging, met dien verstande dat de beslissing tot toekenning van schadevergoeding ten behoeve van bp 2 voor zover die immateriële schadevergoeding betreft en de niet-ontvankelijkheidsverklaring ten aanzien van de vordering tot schadevergoeding ten behoeve van bp 1 in stand kunnen blijven, tot terugwijzing en tot verwerping van de beroepen voor het overige.
Conclusie
PROCUREUR-GENERAAL
BIJ DE
HOGE RAAD DER NEDERLANDEN
Nummer 24/04563
Zitting 27 oktober 2026
CONCLUSIE
P.H.P.H.M.C. van Kempen
In de zaak
[verdachte] ,
geboren in [geboorteplaats] op [geboortedatum] 1964,
hierna: de verdachte
1 Inleiding
De verdachte is door het gerechtshof Amsterdam bij arrest van 13 december 2024 (parketnr. 23-001028-24) veroordeeld wegens 1. “zich gedragen in strijd met de voorschriften vastgesteld bij artikel 2.1, eerste lid, van de Wet dieren” en 2. primair “zware mishandeling”. Het hof heeft daarvoor een voorwaardelijke gevangenisstraf opgelegd voor de duur van 2 maanden, met een proeftijd van 2 jaren en een taakstraf van 240 uren, subsidiair 120 dagen hechtenis. Verder heeft het hof de benadeelde partij [benadeelde 2] niet-ontvankelijk verklaard in haar vordering en de vordering van de benadeelde partij [benadeelde 1] gedeeltelijk toegewezen tot een bedrag van € 8.812,74 (€ 1.312,74 voor materiële schade en € 7.500,- voor immateriële schade) en voor het toegewezen bedrag een schadevergoedingsmaatregel opgelegd.
Het cassatieberoep is ingesteld namens de verdachte. R.J. Baumgardt en M.J. van Berlo, beiden advocaat in Rotterdam, hebben namens de verdachte twee middelen van cassatie voorgesteld.
Namens de benadeelde partijen [benadeelde 2] en [benadeelde 1] heeft R. van den Berg, advocaat in Haarlem, twee schrifturen ingediend die één respectievelijk twee middelen van cassatie bevatten. In reactie op beide schrifturen is namens de verdachte door de onder 1.2 genoemde advocaten en hun kantoorgenoot B.P.L. de Vries tijdig een verweerschrift ingediend.
2 Waar het in cassatie om gaat
Ten grondslag aan deze zaak ligt de aanval van een hond genaamd [hond 1] op een hond genaamd [hond 2] . De verdachte, de eigenaar van [hond 2] , is kort gezegd veroordeeld wegens dierenmishandeling van [hond 1] en zware mishandeling van [benadeelde 1] , zijnde de eigenaar van laatstgenoemde hond.
Het eerste namens de verdachte voorgestelde middel komt met een bewijsklacht op tegen het onder 1 bewezenverklaarde, in het bijzonder dat uit de bewijsvoering niet kan worden afgeleid dat de verdachte bij [hond 1] “zonder redelijk doel” pijn en letsel heeft veroorzaakt door [hond 1] met een afgebroken (bier)glas in zijn hoofd te steken. Het tweede namens de verdachte voorgestelde middel bevat een bewijsklacht over het onder 2 bewezenverklaarde voorwaardelijk opzet. De klacht houdt in dat de bewijsvoering dienaangaande innerlijk tegenstrijdig is dan wel dat het voorwaardelijk opzet niet uit de bewijsvoering kan worden afgeleid.
Het eerste namens de benadeelde partij [benadeelde 2] voorgestelde middel komt op tegen het oordeel van het hof dat [benadeelde 2] niet-ontvankelijk is in de vordering ter zake van shockschade, omdat het hof op basis van de stukken onvoldoende heeft kunnen vaststellen dat die schade een rechtstreeks gevolg is geweest van het strafbare feit. Het eerste namens de benadeelde partij [benadeelde 1] voorgestelde middel richt zijn pijlen op het oordeel van het hof dat de vordering ter vergoeding van de kosten in verband met de boot wordt afgewezen, omdat deze schade in een te ver verwijderd verband staat met het schadeveroorzakende feit. Het tweede namens de benadeelde partij [benadeelde 1] voorgestelde middel klaagt over de begroting van de immateriële schade.
Deze conclusie houdt in dat het eerste namens de verdachte voorgestelde middel slaagt en dat het tweede middel faalt (bij gebrek aan belang). Deze conclusie houdt voorts in dat het namens de benadeelde partij [benadeelde 2] voorgestelde middel faalt en dat de namens de benadeelde partij [benadeelde 1] voorgestelde middelen evenmin slagen.
3 Het eerste namens de verdachte voorgestelde middel
Het middel houdt in dat uit de bewijsvoering niet kan worden afgeleid dat de verdachte bij [hond 1] “zonder redelijk doel” pijn en letsel heeft veroorzaakt door [hond 1] met een afgebroken (bier)glas in zijn hoofd te steken.
Onder 1 is de verdachte ten laste gelegd dat:
“hij op of omstreeks 11 juni 2023 te [plaats] , gemeente [...] zonder redelijk doel en/of met overschrijding van hetgeen ter bereiking van zodanig doel toelaatbaar was, bij een dier, te weten een hond (genaamd [hond 1] ), pijn en/of letsel heeft veroorzaakt en/of de gezondheid en/of het welzijn van dat dier heeft benadeeld, door die hond te schoppen en/of met een afgebroken (bier)glas de hond in zijn hoofd te steken;”.
Ten laste van de verdachte is onder 1 bewezenverklaard dat:
“hij op 11 juni 2023 te [plaats] , gemeente [...] , zonder redelijk doel, bij een dier, te weten een hond (genaamd [hond 1] ), pijn en letsel heeft veroorzaakt en de gezondheid en het welzijn van dat dier heeft benadeeld, door die hond met een afgebroken (bier)glas in zijn hoofd te steken;”.
Deze bewezenverklaring steunt op de volgende bewijsmiddelen (met weglating van de verwijzingen):
“Ten aanzien van feiten 1 en 2
35. Een proces-verbaal van aangifte van 11 juni 2023, van eenvoudige mishandeling op 11 juni 2023 op de [a-straat 1] te [plaats] , binnen de gemeente [...] , in de wettelijke vorm opgemaakt door de bevoegde opsporingsambtenaar [verbalisant 1] […].
Dit proces-verbaal houdt in, voor zover van belang en zakelijk weergegeven, als de op 11 juni 2023 tegenover verbalisant afgelegde verklaring van [benadeelde 1]:
Ik wil aangifte doen van de mishandeling van mijn hond. Tevens ben ik zelf mishandeld door dezelfde persoon. Ik ben mishandeld met een kapot bierglas. Mijn hond is daarbij meerdere keren gestoken in de linkerzijde van het gezicht. Dit is gedaan met dat kapotte bierglas. Mijn hond is daarbij zwaar gewond geraakt en met de dierenambulance vervoerd naar Amsterdam. Ik word vervoerd naar het ziekenhuis in Beverwijk. Ik heb drie steekwonden in mijn linkerarm.
2. Een proces-verbaal van verhoor slachtoffer van 20 juni 2023, met bijlagen, in de wettelijke vorm opgemaakt door de bevoegde opsporingsambtenaar [verbalisant 2] […].
Dit proces-verbaal houdt in voor zover van belang en zakelijk weergegeven, als de op 20 juni 2023 tegenover verbalisant afgelegde verklaring van [benadeelde 1]:
Op 11 juni 2023 hadden wij gevaren, ik samen met mijn vrouw, nader te noemen: [benadeelde 2] , en de hond, nader te noemen: [hond 1] .
Het was te heet dus waren op tijd terug gegaan naar de jachthaven [A] te [plaats] in gemeente [...] .
Wij liepen over het terras van [B] , het terras van de jachthaven. Ik had [hond 1] aan de hondenlijn vast. Wij liepen langs een tafel. Ik zag niet dat daar een hond onder lang.
Het ging allemaal heel snel. Voordat ik het wist zag ik dat de honden elkaar aan beten. Ik zag dat [hond 1] en de andere hond elkaar vasthielden met hun tanden. Ik zag dat [hond 1] met zijn kleine voortanden, nippertjes, de andere hond beet. Ik zag dat [hond 1] de andere hond vasthield in zijn nek. Ik zag dat ze naar elkaar hapten.
Ik stond over [hond 1] heen. Ik had de hondenlijn nog steeds vast met mijn rechterarm. Ik had [hond 1] tussen mijn benen geklemd.
Ik zag dat hij met het gebroken glas [hond 1] begon te steken. Ik zag dat hij [hond 1] in zijn kop stak, aan de linkerzijde.
Ik zag dat hij [hond 1] minimaal twee keer had gestoken in zijn kop. Ik zag dat hij gestoken was aan de linkerzijde van zijn kop. Ik stond nog steeds over [hond 1] heen. Ik was met mijn linkerhand aan het proberen om [hond 1] de andere hond te laten loslaten. Ik zag dat hij daarna mij stak met het glas. Ik zag dat hij mij in mijn linker onder arm stak. Ik zag dat er bloed uit mijn linker onderarm kwam. Ik zag dat er een stuk huid loshing van mijn linker onderarm. Ik zag dat ik twee keer gestoken was met het glas.
Ik zag dat hij snel steek bewegingen maakte in de richting van [hond 1] en mij. Ik zag dat hij als een blinde aan het steken was. Ik denk dat dit niet langer duurde dan dertig seconde.
Signalementen hond
Ik kan de andere hond als volgt omschrijven:
- heel donderbruine vacht;
- vermoedelijk een Stafford.
Letsel van mij
Ik heb het volgende letsel aan mijn linker onderarm:
- Vier door gescheden pezen/zenuwen;
- meerdere pezen/zenuwen zijn beschadigd;
- snijwonden tot op het bod.
Ik moet minimaal nog vier weken weken in het gisp. Daarna word er gekeken hoe het herstel verder met mijn arm gaat.
Letsel van [hond 1]
Uit het medisch onderzoek van het MCD blijkt dat [hond 1] het volgende letsel heeft;
- door gescheden spieren in zijn snuit/bek;
- sporen van bijtwonden.
Als bijlagen zijn bij dit proces-verbaal gevoegd:
- Medische verklaring over het slachtoffer (het hof begrijpt: Algemeen operatieverslag plastische chirurgie).
35. Een proces-verbaal van verhoor getuige van 14 juni 2023, in de wettelijke vorm opgemaakt door de bevoegde opsporingsambtenaar [verbalisant 2] […].
Dit proces-verbaal houdt in, voor zover van belang en zakelijk weergegeven, als de op 13 juni 2023 tegenover verbalisant afgelegde verklaring van [getuige 4]:
Op 11 juni 2023 zat ik met wal vrienden op het terras. Wij zaten op het terras van de Jachthaven van [A] te [plaats] .
Ik zag dat een witte hond en een zwarte hond vast greep.
Ik zag dat de eigenaar van de zwarte hond daarvan schrok. Ik zag dat de eigenaar van de zwarte hond opstond. Ik zag dat hij echt voluit schopte tegen de witte hond.
Ik zag dat hij, de eigenaar van de zwarte hond, een glas pakte van tafel.
Ik zag dat hij minimaal acht keer de witte hond stak met het glas.
Ik zag dat de eigenaar van de zwarte hond de eigenaar van de witte hond in zijn arm stak.
35. Een proces-verbaal van verhoor getuige van 14 juni 2023. In de wettelijke vorm opgemaakt door de bevoegde opsporingsambtenaar [verbalisant 3] […].
Dit proces-verbaal houdt in, voor zover van belang en zakelijk weergegeven, als de op 14 juni 2023 tegenover verbalisant afgelegde verklaring van [getuige 1]:
Ik zat op 11 juni 2023 ergens in de middag rustig op het terras bij de haven. Ik zag dat er twee honden met elkaar aan het vechten waren. Dit was een witte hond en een zwarte hond. Terwijl de honden met elkaar aan het vechten waren, begon opeens een man tegen een witte hond aan te schoppen. De man die schopte hoorde bij de zwarte hond.
Die man was dus tegen de witte hond aan het aanschoppen. De man bleef tegen de honden aan schoppen, maar dit hielp niet om de honden te laten stoppen met vechten.
De man pakte vervolgens een stuk glas in zijn hand en ging hiermee de witte hond steken. De man deed dit echt meerdere keren. Hij stak met het glas in de kop van de witte hond. Nadat hij ongeveer drie keer op de hond had ingestoken, ging diezelfde man opeens op de eigenaar van de witte hond insteken. Ik zag dat hij meerdere keren op de arm van de eigenaar van de witte hond instak. Ik zag dat de arm van de man die was gestoken heel erg bloedde. Ik zag ook dat de hond bloed had.
35. Een proces-verbaal van 20 juni 2023. In de wettelijke vorm opgemaakt door de bevoegde opsporingsambtenaar [verbalisant 4] […].
Dit proces-verbaal houdt in, voor zover van belang en zakelijk weergegeven, als de op (20 juni 2023 tegenover verbalisant afgelegde verklaring van [benadeelde 2]:
Ik was 11 juni 2023 samen met mijn man, [benadeelde 1] , en hond wezen varen. Toen wij terug waren wilden wij nog een drankje doen op het terras in jachthaven [A] in [plaats] . Toen wij een plek aan het zoeken waren op het terras van [B] , kreeg onze hond ineens ruzie met een andere hond. Wij hebben een bull terrier. De andere hond was een zwarte hond, een soort Stafford
Onze hond had toen met zijn tanden de andere hond te pakken. De eigenaar van de andere hond, begon toen onze hond te schoppen op zijn hoofd en ter hoogte van zijn schouders. Ik zag dat deze man vervolgens begon in te steken op onze hond. Het was volgens mij een bierglas.
Hierna begon hij in te steken op de linkerzijde van onze hond. Ik denk dat hij vier keer heeft gestoken. Mijn man had de riem van onze hond kort vast, waardoor hij ook is geraakt. Dit was in zijn linker arm. Achteraf bleek dat er vier pezen in zijn linkerarm zijn doorgesneden. Er zijn ook nog andere pezen beschadigd.
Mijn man is ook twee uur lang geopereerd Hij had een glas scherf tot zijn bot zitten.
6. Een proces-verbaal van verhoor getuige van 22 juni 2023, in de wettelijke vorm opgemaakt door de bevoegde opsporingsambtenaar [verbalisant 2] […].
Dit proces-verbaal houdt in, voor zover van belang en zakelijk weergegeven, als de op 22 juni 2023 tegenover verbalisant afgelegde verklaring van [getuige 2]:
Op 11 juni 2023 zat ik op het terras in de jachthaven van [A] te [plaats] . Tegenover mij zat een tafel met een man, nadere te noem: man 1) en een vrouw. Zij hadden een hond mee. Deze hond lang rustig onder tafel.
Ik kan de hond als volgt omschrijven:
- donkere vacht;
- rustige hond.
Nader te noemen: donkere hond.
Ik zag dat er een man ( nader te noemen: man 2) met zijn vrouw en zijn pitbull over het terras liepen. Ik zag dat man 2 langs de tafel van man 1 liepen. Ik zag dat de pitbull uit het niets de donkere hond aan viel. Ik zag dat de pitbull de donkere hond beet
Ik zag dat man 1 een glas pakte. Ik zag dat hij de pitbull meerdere malen begon te steken, in zijn kop, met het glas. Ik zag dat de man 2 zijn arm voor de pitbull deed. Ik zag dat hij de pitbull wilde beschermen. Ik zag dat man 1 niet bewust in de arm van man 2 stak.
Ik kan de pitbull als volgt omschrijven:
- witte vacht;
- volgens mij van het ras; pitbull.
Ten aanzien van feit 1
7. Een proces-verbaal van verhoor getuige van 18 juli 2023, in de wettelijke vorm opgemaakt door de bevoegde opsporingsambtenaar [verbalisant 2] […].
Dit proces-verbaal houdt in, voor zover van belang en zakelijk weergegeven, als de op 18 juli 2023 tegenover verbalisant afgelegde verklaring van [getuige 3]:
Op 11 juni 2023 zat ik samen met mijn vriend, [verdachte] (nader te noemen: [verdachte] ), op het terras van de Jachthaven van [A] te [plaats] . Onder de tafel lag [hond 2] , de hond van mijn vriend. [hond 2] lag vast aan de riem onder de tafel.
Ik zag uit het niets een grote hond op [hond 2] afrennen. Ik zag dat de hond [hond 2] greep bij zijn kop. Ik zag dat [hond 2] op een gegeven moment z’n dertig centimeter boven de grond hing, met haar voorpoten. Ik zag dat [hond 2] helemaal niets deed. Ik zag dat de hond niet los wilde laten.
Ik zag dat de tafel omviel. Ik zag dat [verdachte] een gebroken glas vasthield. Dit glas was gebroken door het omvallen van de tafel.
Ik zag dat de hond [hond 2] niet los wilde laten. Ik zag dat [verdachte] in een verstandsverbijstering met het gebroken glas de hond begon te steken in de kop van de hond.
Ik kan de andere hond als volgt omschrijven:
Groot;
Grote brede kop;
Wit”.
Het hof heeft inzake de onder 1 en 2 primair bewezenverklaarde feiten het volgende overwogen:
“Uit het dossier en het verhandelde ter terechtzitting leidt het hof af dat de verdachte zich op 11 juni 2023 samen met zijn vriendin en zijn hond [hond 2] bevond op een terras van jachthaven [A] te [plaats] (gemeente [...] ). Als het slachtoffer met zijn partner en zijn hond [hond 1] langs de tafel van de verdachte loopt, grijpt [hond 1] [hond 2] , door deze in haar kop te bijten en deze vast te houden in zijn bek.
De verdachte schopt eerst [hond 1] en steekt daarna meermalen met een afgebroken glas [hond 1] in zijn kop, om er voor te zorgen dat [hond 1] zijn hond [hond 2] loslaat, echter zonder succes. Vervolgens steekt de verdachte in de linkerarm van het slachtoffer, die over zijn hond gebogen staat en met zijn linkerhand probeert om [hond 1] de andere hond te laten loslaten.
Het hof stelt aan de hand van het operatieverslag plastische chirurgie van 11 juni 2023 vast dat door de gedragingen van de verdachte letsel bij het slachtoffer is veroorzaakt, te weten een glaswond aan de linker onderarm met meerdere pees- en spierletsels en fors pees- en spierletsel tot op het bot. Daarnaast is er een volledig EPL, EIP, ECU en EDM letsel, alle ter hoogte van de musculotendineuze overgangen en alle met volledig continuïteitsverlies. Het hof begrijpt dat met EPL, EIP, ECU en EDM pezen in de hand/arm worden bedoeld. Uit het operatieverslag volgt verder dat de pezen/overgangen zijn gehecht. De vrouw van het slachtoffer, [benadeelde 2] , heeft op 20 juni 2024 bij de politie als getuige verklaard dat haar man twee uur lang is geopereerd en een glasscherf tot zijn bot had zitten, alsmede dat er vier pezen in de linker onderarm van haar man waren doorgesneden.
In de op de zitting bij de politierechter van 22 april 2024 voorgedragen schriftelijke slachtofferverklaring verklaart het slachtoffer dat hij tot dan dagelijks oefeningen moet doen en dat het maar de vraag is of zijn linkerhand ooit weer 100% gaat functioneren, terwijl sporten ‘‘nog bijna niet mogelijk is”. Uit het overzicht van de gemaakte (reis)kosten leidt het hof onder meer af dat nadat bij het slachtoffer op 11 juli 2023 het gips rond zijn arm was verwijderd, hij tot en met 9 januari 2024 ergotherapie in het Rode Kruis Ziekenhuis in Beverwijk heeft gehad. Ter terechtzitting in hoger beroep heeft het slachtoffer verklaard dat er deuken in zijn arm zitten waar zich geen vet meer bevindt, dat dit veroorzaakt is door de operatie, en dat hij geen soepele linkerhand meer heeft ten gevolge van de doorgesneden pezen, die door de operatie zijn verkort. Voorts heeft hij verklaard dat hij in zijn dagelijkse functioneren bij grijpbewegingen nog hinder van letsel ondervindt, bijvoorbeeld bij het beetpakken en gebruiken van een vork. Er is thans nog geen uitzicht op (volledig herstel), zo dat al mogelijk is.
Op grond hiervan is het hof van oordeel dat dit letsel zwaar lichamelijk letsel in de zin van artikel 302 van het Wetboek van Strafrecht oplevert. Het hof is voorts van oordeel dat de verdachte minst genomen voorwaardelijk opzet heeft gehad op het toebrengen van dit letsel, door een glas kapot te slaan en daarmee meermalen in de richting van het slachtoffer te steken en hem daarbij meermalen in zijn arm te raken, en komt daarmee tot een bewezenverklaring van het onder 2 primair tenlastegelegde. De verklaring van de verdachte dat het glas onbedoeld brak, vindt haar weerlegging in de bewijsmiddelen.”
De verdachte heeft blijkens het proces-verbaal van de terechtzitting in hoger beroep van 29 november 2024 onder meer als volgt verklaard:
“De verdachte verklaart als volgt:
Op vragen van de voorzitter
Het was twee uur ’s middags en ik zat voor een verjaardag met een biertje op het terras aan een tafeltje. Voordat ik het in de gaten had hing mijn hond aan zijn keel aan een vechthond. Het beestje keek mij aan voor hulp en ik dacht dat mijn hond eraan zou gaan. Mijn hond is mijn geliefde, ik douche ermee, ik slaap ermee, de hond is als een kind. Ik wist niet wat ik deed. Mijn hond lag gewoon.
Ik heb die andere hond geschopt, maar hij liet niet los. […]
Ik heb die hond drie tot vier keer met glas gestoken, het licht ging uit want mijn hond werd doodgebeten. Ik moest mijn hond redden. […].
De verdachte verklaart verder:
Op vragen van de jongste raadsheer
[…] Het is inmiddels een jaar geleden, de hond liet mijn hond niet los en mijn eerste reactie was hem wegschoppen. Je bent bezig en weet niet wat je doet. Dat gevoel ging pas weg toen mijn hond los ging, mijn hond moest los. […]
Op vragen van de oudste raadsheer
Er is meer dan een keer gestoken, het is een mazzel dat de hond los is gekomen. De reden dat ik dat gedaan heb is dat de hond niet los kwam. Ik zag geen andere mogelijkheid: schoppen hielp niet, dus ik moest andere dingen doen”.
Blijkens het proces-verbaal van de terechtzitting heeft de raadsman van de verdachte het woord tot verdediging gevoerd. De overgelegde pleitnota houdt onder meer in (met weglating van de voetnoten en de verwijzingen):
“Inleiding
[…]
35. Ten aanzien van feit 1 wordt primair verzocht om ontslag van alle rechtsvervolging daar cliënt een gerechtvaardigd beroep op noodweer, of in ieder geval noodweerexces toekomt.
[…]
Noodweer feit 1
7. Vast staat in ieder geval dat [hond 2] – de hond van cliënt – als eerste gegrepen werd door de hond van aangever, [hond 1] . [hond 1] kan daarmee als de agressor worden aangemerkt. Dat verklaart ook aangever, zijn partner alsmede diverse getuigen. Dat [hond 1] – en daarmee [benadeelde 1] als zijn eigenaar – een wederrechtelijke aanranding verricht jegens cliënt door [hond 2] in de regio van de kop (de exacte plek is op basis van het dossier niet vast te stellen) te bijten en niet meer los te laten, behoeft geen betoog.
8. Dat cliënt daar enorm van zal zijn geschrokken en [hond 1] van [hond 2] af wil krijgen, behoeft evenmin weinig uitleg. [hond 2] is als een kind voor cliënt, dat heeft hij ook verklaard. Hij probeert haar te beschermen tegen deze aanval. Daartoe zijn er vanuit cliënt twee elkaar opvolgende typen geweldshandelingen die ter discussie staan – het trappen en het steken met een glas.
9. Van het trappen is verklaard dat dit direct door cliënt gedaan werd nadat zijn hond werd aangevlogen. Het is een proportionele verdedigingshandeling in reactie op de wederrechtelijke aanranding van zijn hond. Een andere oplossing was er op dat moment niet omdat de hond van aangever niet van plan was om los te laten. Dat was ook het oordeel van de politierechter in eerste aanleg.
10. Uitgaande van de evidente proportionaliteit van het handelen van cliënt met betrekking tot het trappen, is de volgende vraag of dat anders is geworden op het moment dat hij slaat met een glazen fles, die achteraf kapot bleek te zijn. Ten aanzien van het hanteren van glas lijkt, vergeleken met de situatie daarvoor maar één verschil te zitten, en dat is dat er al enkele seconden verstreken zijn.
11. Dat is echter niet het enige verschil met de beginsituatie waarin cliënt getrapt heeft. Op het moment dat hij het glas hanteert, heeft de hond van aangever nog altijd de hond van cliënt vast in zijn bek. De aanval wordt ondanks het trappen voortgezet en is gericht op een vitaal deel van zijn hond, namelijk het gezicht / de kop daarvan. Daarmee is de dreiging voor de hond van cliënt in feite in omvang groter geworden – althans dat zal cliënt zo hebben mogen ervaren – nu het maar de vraag is hoe lang een hond op deze manier gegrepen kan worden.
12. Getuige [getuige 2] heeft daarover verklaard dat hij het “gruwelijk” vond om te zien hoe de hond van cliënt werd aangevallen. Cliënt zelf herinnert zich het zo dat zijn hond bij de kop opgetild werd door de andere hond. Dat is ook in overeenstemming met de foto die we zien op pagina 67, alwaar een heftige open wond waarneembaar is bij de hond van cliënt.
13. Bovendien was (of althans: leek) het aanvallend handelen niet afgewend te kunnen worden met de gekozen wijze van verdediging – het trappen. Getuige [getuige 1] heeft daarover verklaard dat het trappen niet hielp om de honden te laten stoppen met vechten. Dat we daarmee moeten begrijpen dat het trappen niet hielp om de aanval van [hond 1] te stoppen, haal ik uit onder andere de verklaring van [benadeelde 2] , die duidelijk stelt dat haar eigen hond de andere (die van cliënt dus) te pakken had in het nekvel. Dat dit, gelet op de verwondingen aan de hond van cliënt, niet lijkt te kloppen, doet niet af aan het feit dat ook zij dus ook haar eigen hond als agressor aanwijst – óók nog ten tijde van het trappen door cliënt. In een dergelijk geval mag de verwerende reactie dan uiteindelijk gericht worden op het onschadelijk maken van de aanvaller zelf zodat daarmee de aanval teneinde komt. Daar is de jurisprudentie van de Hoge Raad op dit vlak duidelijk over.
14. [benadeelde 1] was ook niet bij machte om zijn hond weg te halen. Daar zijn voorstelbare redenen voor te geven, maar het brengt ons wel tot de situatie dat trappen niet werkt, wegtrekken niet werkt en dan dus iets anders geprobeerd moet worden.
15. En als je dan een glas in je hand hebt, dan is dat simpelweg de meest voor de hand liggende vorm van verdedigen. Cliënt verklaart direct na het voorval al tegen de verbalisanten ter plaatse: “Ik probeerde de honden uit elkaar te halen. Dit probeerde ik door slaande bewegingen te maken met een bierglas, welke ik in mijn handen had. Ik wist niet dat het glas wat ik vast had stuk was” […].
16. De politierechter heeft cliënt verweten een verkeerde keuze te hebben gemaakt toen hij besloot met zijn handen te gaan slaan en dat zijn handelen daarmee (uiteindelijk) disproportioneel was. De eerste vraag die ik daarbij aan de orde wil stellen, is of cliënt wel een keuze heeft gemaakt? Had cliënt überhaupt tijd om een weloverwogen keuze te maken?
17. Uit het dossier blijkt niet dat daar sprake van was. Het is niet zo dat de situatie dusdanig lang heeft geduurd dat cliënt de tijd had om uitgebreid na te denken over de best passende vorm van verdedigen. Daardoor kan niet eens gesteld worden dat hij een keuze voor zijn verdedigingswijze gemaakt heeft. Cliënt heeft eerst een minder verstrekkende wijze van verdediging benut (trappen) en is pas na het uitblijven van een effect daarvan overgegaan op de enige andere manier van opschalen van zijn verdediging die op dat moment mogelijk was. Dat is dus geen keuze meer. Dat is noodzaak.
18. Veel waarschijnlijker is dat cliënt in blinde paniek die andere hond van de zijne af probeerde te krijgen. Die blinde paniek wordt ook onderschreven door aangever zelf. Die verklaart immers letterlijk dat cliënt als een blinde te werk ging. Dat is invoelbaar. Als je geliefde hond aangevallen wordt en er gelet op de uitwerking en vorm van die aanval een kans bestaat dat je hond het leven zal laten, dan kan niet van iemand verwacht worden dat rustig afgewogen wordt welke wijze van verdediging het meest proportioneel is.
19. Daar was ook helemaal geen tijd voor. Getuige [getuige 1] heeft verklaard dat het allemaal maar een paar seconden (drie welteverstaan) geduurd heeft. Getuige [benadeelde 2] heeft niet eens gezien dat haar partner gestoken werd, zo kort duurde dat. In haar woorden ging het “allemaal zo snel”.
20. Maar zelfs als cliënt dan gekozen heeft voor het gebruik van het glas, is dat dan een onredelijke keuze geweest? Die vraag kan niet zonder meer bevestigend worden beantwoord, en dat is wél de maatstaf voor noodweer.
21. De tweede vraag die namelijk bij mij opkwam tijdens het lezen van het vonnis was of het handelen van cliënt wel als dispropotioneel kan worden gezien. Mijns inziens staat het slaan met een glas in een nagenoeg gelijke en in ieder geval redelijke verhouding tot de wederrechtelijke aanranding en is het trappen juist aan te merken als een minder verstrekkende wijze van verdedigen die nog niet in gelijke verhouding stond tot de aanval. Immers kunnen beetwonden van scherpe tanden minstens even zware verwondingen veroorzaken als dat scherp glas dat kan. De wederrechtelijke handeling is gericht op het hoofd, de verdediging is dat evenzo.
22. Is het dan zo onredelijk om een voorwerp dat je al in je handen hebt te gebruiken als verdedigingsmiddel? Mijns inziens is het juist het meest logische attribuut om te gebruiken.
23. Ook aangever zelf heeft verklaard dat hij denkt dat [hond 1] [hond 2] uiteindelijk heeft losgelaten doordat cliënt hem inmiddels zo verwond had. Daarmee erkent hij in feite ook dat dit niet gelukt was indien cliënt niet gehandeld had zoals hij heeft. Daarmee is de redelijkheid van het inzetten van dit verdedigingsmiddel in feite gegeven.
24. En of het glas gebroken is omdat cliënt dat specifiek beoogd heeft, of dat het glas gebroken is door het omvallen van de tafel, is niet duidelijk geworden. Voor beide scenario’s zijn verklaringen terug te vinden in het dossier, waardoor niet met zekerheid vastgesteld kan worden welk scenario de waarheid is geweest. Cliënt verklaart stellig dat hij niet wist dat het glas stuk was. In eerste instantie heeft hij verklaard dat het stuk is gegaan bij het slaan […], later denkt hij (maar dat weet hij in feite ook niet zeker) dat het stukgegaan is doordat zijn tafel omviel. Dat er een tafel omviel en dat er glas gerinkeld heeft, heeft ook aangever verklaard.
25. Dit is geen onvoorstelbaar scenario. Ik heb cliënt bevraagd naar het type glas waaruit hij dronk. Zijn antwoord had ik al verwacht: een fluitje. Het glas van een fluitje is dusdanig dun dat het heel erg snel breekt. Het glas breekt al als daar met de handen hard in geknepen wordt. Het is daarmee aannemelijk dat dit glas kapot is gegaan in de chaos die ontstond vlak nadat [hond 1] zijn aanval ingezet had.
26. Evenzo voorstelbaar is het scenario waarin cliënt gaat slaan met zijn handen, het fluitje daarbij nog vast heeft maar daar niet bij stilstaat, en dat bij het slaan het fluitje meteen kapotgaat en daardoor stekende verwondingen kan veroorzaken. Heeft cliënt dan gekozen om met het glas te steken, of heeft hij gekozen om te slaan, had het glas toevallig vast en heeft hij daar per ongeluk stekende verwondingen mee veroorzaakt? Ik kan het op basis van dit dossier niet vaststellen.
27. Ten aanzien daarvan is het opmerkelijk dat de getuigen dat hier belastend over verklaard hebben, steeds precies dezelfde bewoordingen hebben gekozen. Dat zie ik met name bij [getuige 4] , en [getuige 1] . Met name de stelligheid over de intenties van cliënt is opvallend eenduidig, terwijl dat voor allen slechts aannames kan betreffen. Hebben ze daar dan allemaal dezelfde aannames over gehad, of is dat een conclusie die ze samen getrokken hebben na er met elkaar over te hebben gesproken (wat op zich prima voorstelbaar is).
28. Ook is datzelfde deel van de getuigen eenduidig in hun verklaring over de gestelde dronken staat van cliënt, terwijl daarvoor geen enkel objectief bewijs terug te vinden is. Het is die duidelijke overeenkomsten die maakt dat ik de getuigenverklaringen op elkaar afgestemd acht en u verzoek ze daarmee als onbetrouwbaar aan te merken.
29. Maar zelfs als u dat niet doet en stelt dat cliënt het glas moedwillig kapotsloeg, dan geldt nog het volgende. Het gebruik van het glas was kennelijk een wijze van verdedigen die wél effect ressorteerde, nu de aanval kort na deze wijze van verdedigen tot een einde is gekomen. Nu dit resultaat kennelijk niet bereikt kon worden met het trappen (en daarmee dus ook niet met slaan met handen of een intact glas), kunnen we niet anders dan concluderen dat cliënt ook met het steken een proportionele wijze van verdedigen heeft gekozen om een wederrechtelijke aanranding van zijn hond te kunnen beëindigen.
30. Daarbij is niet vereist dat de wederrechtelijke aanranding reeds van een dusdanig niveau was dat slaan met een glas gerechtvaardigd was. Het recht op noodweer komt immers ook toe aan mensen die een gerechtvaardigde vrees hadden dat bepaalde gevolgen zouden intreden als zij niet verwerend handelen.
31. In dat kader kan niet genoeg benadrukt worden dat de hond van cliënt aangevallen wordt in de regio van het hoofd. Cliënt kan op dat moment geen beoordeling maken van hoe ernstig dat is. Hij is geen dierenarts en er is helemaal geen tijd voor. Maar dat het ernstig (“gruwelijk”) oogt, staat vast en dat daarmee een gerechtvaardigde vrees is ontstaan bij cliënt dat [hond 2] het leven zou laten, evenzo.
32. Het gaat er dan helemaal niet om wat voor foto’s we van het letsel hebben, het gaat er niet om of [hond 2] precies in de keel of net ernaast werd gebeten, het gaat erom of [hond 2] aangevallen werd op een plek die tot een gerechtvaardigde vrees kon leiden. Dat lijkt mij gelet op het voorgaande evident.
33. Dan is er dus een wederrechtelijke aanranding op [hond 2] door [hond 1] , met daarbij een gerechtvaardigde vrees bij cliënt dat [hond 2] daardoor het leven zal laten, hetgeen er dan toe leidt dat cliënt die (in ieder geval ogenschijnlijk) levensbedreigende situatie pareert met een wijze van verdedigen die evenzogoed levensbedreigend is geweest – en wellicht ook moest zijn om effectief te zijn – voor [hond 1] . Dat staat dus in een gelijke verhouding en is daarmee als noodweer aan te merken.
34. Cliënt is ook niet doorgegaan met reageren nadat zijn hond weer in veiligheid verkeerde. Daarover verklaart niemand. Zijn handelen die dag was maar op één doel gericht: [hond 1] van [hond 2] afkrijgen. Daartoe mocht hij handelen op een manier die ook dat effect zo bewerkstelligen. Trappen was daartoe niet toereikend, slaan met glas wel. Dan is dat laatste dus nog steeds een proportionele en geboden wijze van verdedigen.
35. Gelet op het voorgaande verzoek ik u om cliënt vrij te spreken van feit 1, nu aan hem een geslaagd beroep op noodweer toekomt”.
Het hof heeft inzake de strafbaarheid van het bewezenverklaarde en van de verdachte als volgt overwogen:
“Het hof stelt voorop dat voor een geslaagd beroep op noodweer vereist is dat de verdedigingshandeling was geboden ter noodzakelijke verdediging van zichzelf of van een ander tegen een onmiddellijke en wederrechtelijke aanval. Het hof gaat ervan uit dat [hond 1] , uit het niets en zonder aansporing, met zijn bek [hond 2] heeft aangevallen, vastgepakt en niet direct heeft losgelaten. Volgens vaste jurisprudentie van de Hoge Raad kan echter slechts sprake zijn van een ogenblikkelijke, wederrechtelijke aanranding indien die aanranding uitgaat van een persoon, hetzij rechtstreeks hetzij middellijk. De spontane aanval van hond [hond 1] levert derhalve geen wederrechtelijk handelen op in de zin van artikel 41 van het Wetboek van Strafrecht (Sr) en van wederrechtelijk handelen door het slachtoffer is niet gebleken, zodat van noodweer geen sprake kan zijn. Het beroep op noodweer wordt daarom verworpen.
Nu aan de verdachte geen gerechtvaardigd beroep op noodweer toekomt bij gebreke van een wederrechtelijke aanranding, kan ook geen sprake zijn geweest van noodweerexces. Het daartoe strekkende verweer van de verdediging wordt reeds daarom verworpen.
Ook overigens is geen omstandigheid aannemelijk geworden die de strafbaarheid van het onder 1 en 2 primair bewezenverklaarde en van de verdachte uitsluit”.
De stellers van het middel voeren in de toelichting daarop aan dat het “zonder redelijk doel” veroorzaken van pijn of letsel bij een dier een bestanddeel is van art. 2.1 Wet Dieren, zodat dit “zonder redelijk doel” ook uit de bewijsmiddelen moet kunnen volgen. Zij merken op dat uit de bewijsmiddelen juist blijkt dat:
- de verdachte “ [hond 1] ” (de hond van de [benadeelde 1] ) heeft gestoken omdat “ [hond 1] ” uit het niets “ [hond 2] ” (de hond van de verdachte) aanviel en bij de keel heeft gegrepen en, ondanks het schoppen van de verdachte, bleef doorbijten; en
- dat blijkt dat de verdachte vreesde voor het leven van zijn hond [hond 2] en dat deze hond door de aanval van het gevaarlijk dier een stuk van zijn keel is kwijtgeraakt.
De omstandigheid dat het hof ten aanzien van het beroep op noodweer heeft overwogen dat de gedragingen van de bull terriër geen gedragingen van aangever [benadeelde 1] zijn, zou aan het voorgaande niet af doen.
De verdachte is kort gezegd ten laste gelegd dat hij “zonder redelijk doel en/of met overschrijding van hetgeen ter bereiking van zodanig doel toelaatbaar was” [hond 1] heeft mishandeld door [hond 1] te schoppen en/of met een afgebroken glas in het hoofd te steken. Ten laste van de verdachte heeft het hof bewezenverklaard dat hij [hond 1] “zonder redelijk doel” heeft mishandeld door [hond 1] met een afgebroken (bier)glas in het hoofd te steken. Het hof heeft dus niet bewezenverklaard dat de verdachte “met overschrijding van hetgeen ter bereiking van zodanig doel toelaatbaar was” heeft gehandeld. Dit betekent dat de verdachte daarvan is vrijgesproken.
Ter terechtzitting is de door de verdediging (enkel) een beroep gedaan op noodweer(exces) (zie onder 3.11). Ik begrijp uit de vaststellingen dat het hof kennelijk de feitelijke toedracht die aan het door de raadsman van de verdachte gedane beroep op noodweer ten grondslag is gelegd voldoende aannemelijk acht. Immers blijkt uit de bewijsvoering voor zover hier relevant:
- dat de verdachte zich op 11 juni 2023 samen met zijn vriendin en zijn hond [hond 2] bevond op een terras en dat [hond 2] daarbij vast aan de riem onder de tafel lag;
- dat het slachtoffer met zijn partner en zijn aangelijnde hond [hond 1] langs de tafel van de verdachte liep;
- dat het slachtoffer op dat moment niet de hond van de verdachte zag;
- dat [hond 1] , uit het niets en zonder aansporing, [hond 2] greep, door deze in haar kop te bijten en deze vast te houden in zijn bek;
- dat [hond 2] op een gegeven moment zo’n dertig centimeter boven de grond hing, met haar voorpoten en dat [hond 2] helemaal niets deed;
- dat de verdachte daarvan schrok;
- dat de verdachte [hond 1] begon te schoppen en dat [hond 1] daarop niet losliet;
- dat de verdachte daarna meermaals met een glas in [hond 1] kop stak om ervoor te zorgen dat [hond 1] zijn hond [hond 2] zou loslaten.
Het hof heeft het beroep op noodweer verworpen op de grond dat niet aan de voorwaarden voor de aanvaarding van dat beroep is voldaan. Voor zover van belang heeft het hof daartoe overwogen dat “[v]olgens vaste jurisprudentie van de Hoge Raad” slechts sprake kan zijn van een wederrechtelijke aanranding “indien die aanranding uitgaat van een persoon, hetzij rechtsreeks hetzij middellijk. De spontane aanval van hond [hond 1] levert derhalve geen wederrechtelijk handelen op in de zin van artikel 41 van het Wetboek van Strafrecht (Sr) en van wederrechtelijk handelen door het slachtoffer is niet gebleken, zodat van noodweer geen sprake kan zijn”.
Art. 2.1 lid 1 Wet dieren luidde ten tijde van de ten laste gelegde gedragingen als volgt:
“Het is verboden om zonder redelijk doel of met overschrijding van hetgeen ter bereiking van zodanig doel toelaatbaar is, bij een dier pijn of letsel te veroorzaken dan wel de gezondheid of het welzijn van het dier te benadelen”.
Het “zonder redelijk doel” veroorzaken van kort gezegd pijn of letsel bij een dier is dus een bestanddeel van art. 2.1 Wet dieren. Door het opnemen van het bestanddeel “zonder redelijk doel” in art. 2.1 Wet dieren heeft de wetgever de reikwijdte van de strafbaarstelling ingeperkt, in die zin dat geoorloofd toebrengen van pijn of letsel niet onder “dierenmishandeling” kan worden geschaard. Voor de betekenis van het bestanddeel “zonder redelijk doel” is het zinvol kort stil te staan bij het aan art. 2.1 Wet dieren voorafgaande, in 1920 ingevoerde art. 254 lid 1 (oud) Sr. Deze bepaling stelde toen strafbaar “hij die, zonder redelijk doel of met overschrijding van hetgeen ter bereiking van zoodanig doel toelaatbaar is, opzettelijk aan een dier pijn of letsel veroorzaakt of de gezondheid van een dier benadeelt”. In de wetsgeschiedenis gegeven voorbeelden waarin kennelijk sprake kan zijn van een “redelijk doel” hebben betrekking op het dwingen van een paard tot een oprit en het verrichten van vivisectie, maar daarbij wordt niet opgemerkt en evenmin geïmpliceerd dat deze voorbeelden limitatief zijn bedoeld. Dierenmishandeling betekent blijkens de memorie van toelichting “het, zonder redelijk doel of met overschrijding van hetgeen ter bereiking van zoodanig doel redelijk toelaatbaar is, opzettelijk veroorzaken van pijn of letsel. Kortheidshalve kan dit ook aldus worden uitgedrukt: het, in strijd met de goede zeden, opzettelijk veroorzaken van leed of letsel.” Het bestanddeel “zonder redelijk doel” drukt in feite wederrechtelijkheid uit. Wat als een redelijk doel kan worden aangemerkt, is in voormelde wetgeschiedenis niet nader ingekaderd. Aldus moet mijns inziens worden aangenomen dat wanneer een zogenoemde rechtvaardigingsgrond van toepassing is op de gedraging ten aanzien van het dier, geen sprake kan zijn van het “zonder redelijk doel” opzettelijk bij een dier pijn of letsel veroorzaken dan wel de gezondheid of het welzijn van het dier te benadelen in de zin van art. 254 lid 1 (oud) Sr. Er is mijns inziens geen reden om hiervan af te wijken voor art. 2.1 Wet dieren.
Het voorgaande betekent dat indien met vrucht een beroep wordt gedaan op een rechtvaardigingsgrond, niet kan worden bewezen dat kort gezegd de bij het dier aanwezige pijn of het letsel zonder redelijk doel is veroorzaakt. Omdat het op art. art. 2.1 Wet dieren gebaseerde ten laste gelegde in dergelijke gevallen (in elk geval) gedeeltelijk niet bewezen wordt geacht, volgt vrijspraak (zie art. 352 Sv). Het kan dan gaan om een algemene rechtvaardigingsgrond (d.w.z. noodweer, overmacht in de zin van noodtoestand, wettelijk voorschrift, bevoegd gegeven ambtelijk bevel), maar ook andere gronden kunnen ervoor zorgen dat een dier met een redelijk doel wordt gepijnigd.
Naast het voorgaande is voor de beoordeling van het middel van belang dat het hof kennelijk de feitelijke toedracht – dat verdachtes hond [hond 2] spontaan door [hond 1] werd aangevallen, dat de verdachte daarvan schrok en dat de verdachte zijn hond tegen de aanval probeerde te beschermen door [hond 1] eerst te schoppen en toen dat onvoldoende effect sorteerde te steken – voldoende aannemelijk heeft geacht. Ook de overwegingen van het hof in het kader van de strafoplegging houden in dat de verdachte probeerde zijn eigen hond te beschermen. Gelet op een en ander staat met een louter juridische verwerping van het beroep op noodweer niet afdoende althans niet zonder meer vast dat de verdachte zonder redelijk doel handelde. Dat de woorden “zonder redelijk doel” als bestanddeel zijn opgenomen in art. 2.1 Wet dieren, betekent strikt genomen dat uit de bewijsvoering moet blijken dat daarvan sprake is. Er zijn evenwel allerlei gevallen waarin het moeilijk is om negatieve bestanddelen te bewijzen, terwijl er geen redelijke aanleiding is om te veronderstellen dat het bestanddeel niet is vervuld. Daarom kan voor negatieve bestanddelen soms gelden dat de vervulling daarvan slechts uitdrukkelijk uit de bewijsvoering hoeft te blijken voor zover feiten en omstandigheden naar voren zijn gekomen die gerede twijfel doen ontstaan of het bestanddeel inderdaad is vervuld. Lager dan dit lijken mij de bewijseisen ondertussen ook bij negatieve bestanddelen niet te kunnen worden gelegd, al is het maar omdat het “bewezen” zijn geacht van het ten laste gelegde feit anders nauwelijks nog substantie heeft (vgl. art. 350 en 351 Sv). Van voornoemde twijfel oproepende feiten en omstandigheden is in de onderhavige zaak sprake. Nu de raadsman in hoger beroep bovendien uitgebreid uiteen heeft gezet dat de verdachte tot zijn handelingen is gekomen om zijn hond [hond 2] tegen de aanval van [hond 1] te verdedigen, kon het hof in de bewijsvoering niet aan het bewezenverklaarde bestanddeel “zonder redelijk doel” voorbijgaan. De bewezenverklaring is reeds om die reden ontoereikend gemotiveerd.
Bij het voorgaande heb ik ook het navolgende in ogenschouw genomen. Nu het recht erkent dat men onder meer een mens, eigen dier of voorwerp in beginsel tegen een agressieve aanval van een mens op proportionele en subsidiaire wijze mag verdedigen, staat mijns inziens buiten kijf dat men een dergelijk verdedigingsrecht ook tegen een zodanige aanval door een dier heeft. Wat daarbij als proportioneel en subsidiair kan gelden, kan mede afhankelijk zijn van de status van het doelwit van de aanval en de status van het dier dat aanvalt. Zo zal bij een aanval op een mens ter verdediging meer toelaatbaar kunnen zijn dan bij een aanval op een dier, en kan wat betreft het aanvallende dier van belang zijn of dit een beschermde diersoort betreft. Deze mogelijke verschillen in wat als proportioneel en subsidiair kan gelden, doen echter niet eraan af dat men onder meer een dier dat men bezit in beginsel tegen een aanval door een ander dier mag verdedigen. Het is dit uitgangspunt dat in de onderhavige zaak centraal staat nu het hof zoals opgemerkt onder 3.10 van het ten laste gelegde disproportioneel handelen door verdachte heeft vrijgesproken. De vraag is dan hoe het beroep op dit verdedigingsrecht moet worden ingestoken.
Van een raadsman, meer zo dan van een verdachte, kan worden gevergd dat een beroep op een exceptie iets om het lijf heeft en dat het beroep daarnaast ook een voldoende duidelijk beroep op de betreffende exceptie inhoudt. Afhankelijk van de situatie kan en mag van een kundig veronderstelde raadsman misschien zelfs worden verwacht dat hij zijn verweer op de juiste wijze rubriceert. Naar ik meen zal dat echter minder het geval kunnen zijn naarmate sterker sprake is van doctrinaire en jurisprudentiële onduidelijkheid omtrent de vraag welke exceptie precies van toepassing kan zijn. Tegen die achtergrond verdient het volgende aandacht.
Art. 41 lid 1 Sr luidt: “Niet strafbaar is hij die een feit begaat, geboden door de noodzakelijke verdediging van eigen of eens anders lijf, eerbaarheid of goed tegen ogenblikkelijke, wederrechtelijke aanranding”. Uit de noodweerbepaling blijkt reeds dat voor het wegnemen van de strafbaarheid van het verdedigend opreden door een verdachte is vereist dat de in art. 41 lid 1 Sr genoemde rechtsgoederen niet enkel ogenblikkelijk, maar ook wederrechtelijk worden aangerand. Dat een dier (zoals de hond “ [hond 1] ”) eigen of anders goed (zoals de hond “ [hond 2] ”) kan aanranden door een aanval is zeker. De vraag is evenwel of, en zo ja onder welke omstandigheden, een aanranding door een dier als wederrechtelijk kan worden aangemerkt. Het hof beantwoordt die vraag ontkennend. Het hof heeft het beroep van de verdediging in de onderhavige zaak (juridisch) verworpen en heeft kort gezegd overwogen dat volgens “vaste jurisprudentie van de Hoge Raad” slechts sprake kan zijn van een ogenblikkelijke wederrechtelijke aanranding “indien die aanranding uitgaat van een persoon, hetzij rechtstreeks hetzij middellijk”, dat de spontane aanval van [hond 1] derhalve geen wederrechtelijk handelen als bedoeld in art. 41 lid 1 Sr oplevert.
Ik sta hieronder stil bij de zojuist opgeworpen vraag of een aanval door een dier kan worden aangemerkt als wederrechtelijke aanranding in de zin van art. 41 lid 1 Sr. Daaruit zal blijken dat er verscheidene verdedigbare opvattingen in de literatuur rondgaan, dat de rechtspraak van de Hoge Raad evenmin uitsluitsel geeft en dat feitenrechters (ook in de onderhavige zaak) verschillend denken over deze vraag.
Indien een dier als instrument wordt ingezet, bijvoorbeeld omdat het (opzettelijk) wordt aangehitst (strafbaar volgens art. 306a Sr) of omdat (niet-opzettelijk) een aanval niet wordt teruggehouden (strafbaar gesteld in art. 425 onder 1° Sr) gaat het in beginsel, al zij het middellijk, om een van een mens uitgaande wederrechtelijke aanranding (welke aanranding daarnaast een strafbaar feit oplevert op grond van de hiervoor genoemde artikelen). Dat geldt meen ik ook voor de hoeder van een gevaarlijk dier die geen voldoende zorg draagt voor het onschadelijk houden van dat dier (strafbaar gesteld in art. 425 onder 2° Sr). Hierover bestaat weinig discussie en dit behoeft hier mede gelet op de feiten in de onderhavige zaak geen verdere bespreking.
Maar wat nu als een dier niet als instrument door mensen wordt ingezet maar spontaan, onverwacht, uit eigen energie handelt? Daarbij kan worden gedacht aan geheel wilde dieren, bijvoorbeeld de ‘terror-oehoe’ die Purmerend in 2015 onveilig maakte door vlak over het hoofd van mensen te scheren en ze daarbij aan te vallen en te verwonden. Ook kan het onder meer gaan – zoals wordt aangenomen in de onderhavige zaak – om de aanval van een hond, welke aanval de eigenaar niet kon beteugelen, bijvoorbeeld omdat deze – aldus het hof – uit het niets c.q. spontaan plaatsnam. In geen van deze voorbeelden kan worden gezegd dat sprake is van een middellijk van de mens uitgaande wederrechtelijke aanranding. Kan een aanranding door een dier dan toch nog als wederrechtelijk in de zin van art. 41 lid 1 Sr gelden zodat de tegen die aanranding verdedigende verdachte dan mogelijk een beroep op noodweer toekomt?
In de doctrine wordt deze vraag op uiteenlopende wijzen beantwoord. Dat hangt in elk geval deels samen met de verschillende definities die worden gegeven aan het begrip “wederrechtelijk” als bedoeld in art. 41 lid 1 Sr. Volgens Machielse betekent wederrechtelijk hier “in strijd met een rechtsplicht, verboden”. Omdat een dier geen normadressaat is, heeft het dier geen rechtsplichten en kan het daarmee ook niet in strijd handelen. Een dier kan dus wel een van de art. 41 lid 1 Sr genoemde rechtsgoederen aanranden, maar een dergelijke aanranding is in deze benadering niet wederrechtelijk. Bijgevolg veronderstelt wederrechtelijkheid in de zin van art. 41 lid 1 Sr – en daarmee dus meer algemeen ook noodweer – dan een aanranding door een mens, rechtstreeks dan wel middellijk. De persoon die lijf, eerbaarheid of goed beschermt tegen een aanvallend dier verkeert daardoor niet in noodweer, maar komt volgens Machielse mogelijks wel een beroep toe op overmacht in de zin van noodtoestand. Van deze opvatting lijkt de Hoge Raad in het onder 3.30 te bespreken arrest uit 1903 en, minder expliciet, het hof Den Bosch in de onder 3.34 en 3.35 te bespreken arresten uit te gaan.
Van Hamel heeft op het begrip “wederrechtelijk” een wat andere kijk. Hij stelt voorop dat een aanranding wederrechtelijk is “wanneer de aangerande iets te dulden krijgt of krijgen zoude, wat hij te dulden rechtens niet verplicht is”. Een aanranding krijgt dan een wederrechtelijk karakter “zoo dikwijls de aanrander, daartoe niet gerechtigd was”. Een aanranding waartoe de aanrander niet is gerechtigd, hoeft men dus niet te dulden, en deze aanranding geldt dan als wederrechtelijk. Het handelen zonder recht en het verboden zijn van een handeling (d.w.z. tegen het recht) worden door Van Hamel daarmee beschouwd als twee zijden van dezelfde munt. Dientengevolge moet noodweer worden erkend tegenover aanrandingen begaan door dieren, omdat – nu men een dergelijke aanranding niet hoeft te dulden en deze niet rechtmatig is – objectief gezien wederrechtelijk moet heten. In De Hullu/Van Kempen is in soortgelijke lijn verdedigd noodweer mogelijk te achten tegen de aanval van een dier “aangezien er dan sprake is van een gedraging die in ieder geval niet als een rechtmatige aanranding kan gelden”. Ter onderbouwing wordt er daarbij op gewezen dat het wederrechtelijkheidsvereiste zijn zin eraan ontleent dat het “handelen in noodweer tegen rechtmatige aanrandingen uitsluit”. Hoewel niet expliciet, kan het arrest van de Hoge Raad van 19 juni 1939 (zie onder 3.31) en ook het vonnis van de rechtbank Oost-Brabant en de politierechter in de onderhavige zaak (zie onder 3.32 en 3.33) in deze sleutel worden gelezen.
In aansluiting op het onder 3.24 gestelde verdient hier verder opmerking dat uit het Wetboek van Strafrecht blijkt dat de wederrechtelijkheid er bij een gedraging inderdaad in kan bestaan dat deze plaatsvindt zonder daartoe gerechtigd te zijn. Zie in die zin bijvoorbeeld art. 98a, 98c, 429quinquies, 435, 435b, 435c, 458, 459, 460 en 461 Sr. Dat deze bepalingen zich niet tot dieren richten maar slechts tot natuurlijke en rechtspersonen, doet niet eraan af dat wederrechtelijkheid louter “zonder daartoe gerechtigd te zijn” kan betekenen. Daarnaast is hier van belang dat voor de vervulling van het bestanddeel “zonder daartoe gerechtigd te zijn” niet is vereist dat het recht (regelgeving, rechtspraak enz.) positief inhoudt dat de verdachte niet is gerechtigd. Voldoende is dat uit het recht niet volgt dat de verdachte wel is gerechtigd, zodat het bestanddeel ook bij het zwijgen van het recht bewijsbaar kan zijn. Analogisch kan dan ook een gedraging van een dier plaatsvinden zonder dat het dier daartoe gerechtigd is, ook al houdt het recht niet positief in dat het dier niet tot de gedraging is gerechtigd.
Daarnaast lijkt mij nog van belang dat de omstandigheid dat een dier dat uit eigen energie handelt, gelijk een spontaan aanvallende hond zoals “ [hond 1] ” in de onderhavige zaak, in het civiele recht op grond van art. 6:179 BW aan risicoaansprakelijkheid voor de bezitter van het dier niet in de weg staat. Dit veronderstelt naar ik meen toch ook een vorm van onrechtmatige aantasting aan de zijde van de aangevallene, ook al is die van andere aard dan de onrechtmatige daad in de zin van art. 6:162 BW. Daarbij telt dat art. 6:179 BW is opgenomen in “Titel 3. Onrechtmatige daad”. Blijkens art. 6:179 BW is de bezitter van een dier – kort gezegd – slechts dan niet aansprakelijk voor de door het dier aangerichte schade indien aansprakelijkheid (op grond van in het bijzonder art. 6:162 BW) zou hebben ontbroken indien hij de gedraging van het dier waardoor de schade werd toegebracht, in zijn macht zou hebben gehad. In dat geval geldt de gedraging van het dier dus niet als onrechtmatig. Zo is de bezitter van een waakhond niet aansprakelijk wanneer die hond eigener beweging een inbreker aanvalt en een beroep op noodweer zou slagen indien de aanval door de hond onder controle van de bezitter zou hebben plaatsgevonden. Als daarentegen bijvoorbeeld een paard door een straaljager op hol slaat en schade veroorzaakt, is de bezitter daarvoor gewoon aansprakelijk omdat, ook indien hij het dier in zijn macht zou hebben gehad, art. 6:162 tot aansprakelijkheid zou leiden.
De Hoge Raad heeft als ik het goed zie al meer dan honderdtwintig jaar geen expliciet algemeen standpunt ingenomen omtrent de wederrechtelijkheid van de aanranding. Wel overweegt de Hoge Raad in het overzichtsarrest inzake noodweer en noodweerexces van 22 maart 2016, ECLI:NL:HR:2016:456, NJ 2016/316 m.nt. Rozemond (met verwijzing in de voetnoot naar HR 4 januari 2011, ECLI:NL:HR:2011:BO4475, NJ 2011/36) in r.o. 3.4: “Er is geen ‘wederrechtelijke’ aanranding wanneer bijvoorbeeld de politie rechtmatig dwangmiddelen toepast of wanneer de verdachte zich op zijn beurt verdedigt tegen iemand die zelf in noodweer handelt als reactie op een daarvóór gepleegde aanranding”. Niet duidelijk is of dit betekent dat noodweer in beginsel wel steeds openstaat wanneer een aanranding niet rechtmatig is, dus zonder recht plaatsvindt, maar in elk geval wordt de nadruk wat betreft de begrenzing van de noodweerexceptie er hiermee op gelegd dat geen noodweer mogelijk is tegen rechtmatige aanrandingen.
HR 14 juni 1988, ECLI:NL:HR:1988:AD2229, NJ 1989/212 kan echter misschien zo worden verstaan dat de Hoge Raad daarin impliciet de opvatting huldigt dat een wederrechtelijke aanranding enkel kan uitgaan van een persoon. In de zaak die in cassatie voorlag was de verdachte door de kantonrechter veroordeeld wegens het zich bevinden in een tramrijtuig zonder geldig plaatsbewijs. De verdachte deed ter terechtzitting een beroep op noodweer en voerde daartoe aan dat hij de tram die keer nam omdat de “bedreiging door het verkeersmisdrijf mij te veel werd en ik niet meer dorst te fietsen of te lopen. Ik ervaar de vorm die het verkeer – ondanks wettelijke regels – heeft genomen als zo bedreigend, dat ik niet meer durf te fietsen of te lopen (in het bijzonder in de binnenstad). De bedreiging waaraan ik mij trachtte te onttrekken is een dreiging van wederrechtelijke aanranding. Zij ontstaat doordat automobilisten op zeer grote schaal verkeersregels negeren en op agressieve wijze gebruik maken van hun recht van de sterkste”. De kantonrechter legde het beroep op noodweer uit als een beroep op overmacht. De kantonrechter verwierp dit beroep en overwoog daartoe dat de verkeerssituatie in Amsterdam niet zo netelig was dat de verdachte zou zijn gedwongen tot het gebruikmaken van het Amsterdamse openbaar vervoer en dat, al zou sprake zijn van een noodsituatie, dit de verdachte niet zou ontslaan van de verplichting te beschikken over een geldig plaatsbewijs. Het middel dat erop neerkwam dat de kantonrechter het beroep op noodweer op onjuiste althans ontoereikende grond had weerlegd, faalde volgens de Hoge Raad “om redenen als vermeld in de conclusie”. A-G Leijten concludeerde dat de kantonrechter het verweer van de verdachte kon “uitleggen als een beroep op overmacht ook al duidt het zich uitdrukkelijk en in zijn bewoordingen aan als een beroep op noodweer. Van ogenblikkelijke wederrechtelijke aanranding kan immers slechts sprake zijn als die aanranding uitgaat van een persoon.” Of de Hoge Raad zich ook in zijn algemeenheid achter dit laatste heeft willen scharen is niet zonder meer duidelijk, vooral niet nu het verweer impliceerde dat de aanranding van personen uitging. Het verweer hield immers in dat “automobilisten op zeer grote schaal verkeersregels negeren en op agressieve wijze gebruik maken van hun recht van de sterkste”. Maar ook los daarvan geldt dat het verkeer uit verkeersdeelnemers bestaat en dat gevaar in het verkeer in beginsel door zulke deelnemers wordt veroorzaakt. In feite leek het pijnpunt bij het door de verdachte aangevoerde verweer vooral erin te bestaan dat de gestelde aanranding nogal abstract en daarmee onvoldoende ogenblikkelijk van aard was. Reeds in die zin was geen sprake van een noodweersituatie.
Explicieter over de vraag naar het wederrechtelijke karakter van aanrandingen door dieren in het kader van noodweer is oude rechtspraak, maar ook die wijst niet steeds in dezelfde richting.
In HR 11 mei 1903, W 7928 neemt de Hoge Raad uitdrukkelijk het standpunt in dat een wederrechtelijke aanranding enkel kan uitgaan van een persoon. In het bestreden arrest dat in cassatie voorlag was de verdachte veroordeeld wegens het doodschieten van andermans hond – strafbaar op grond van art. 350 lid 2 Sr – nadat hij door de hond was aangevallen terwijl hij op een fiets reed. In hoger beroep verwierp het hof het beroep op noodweer. Tegen de verwerping van dat beroep richt het cassatiemiddel zich. De Hoge Raad overweegt dat aan wederrechtelijke aanranding “alleen kan worden gedacht bij eene handeling die hetzij, rechtstreeks hetzij middelijk van een mensch uitgaat; dat mitsdien waar gelijk in deze, de req. is aangevallen door een dier, dat niet is aangehitst of op hem losgelaten, het Hof terecht beslist, dat geen geval van noodweer aanwezig was, en dat er derhalve evenmin van overschrijding van het recht van noodweer kon sprake zijn”.
Daartegenover staat HR 19 juni 1939, ECLI:NL:HR:1939:79, NJ 1939/987 m.nt. Pompe. De verdachte was eveneens veroordeeld wegens het doden van andermans hond in de zin van art. 350 lid 2 Sr. Het hof verwierp het beroep op noodweer, inhoudende dat verdachte zijn kip beschermde. Het hof overwoog daartoe dat niet was gebleken dat aan de verdachte ter verdediging van zijn kip geen ander middel overbleef dan het doodschieten van de hond. De Hoge Raad oordeelt dat het hof niet tot nadere redengeving verplicht was en verwerpt het cassatieberoep. Uit dit arrest kan worden afgeleid dat een verdachte, in principe, een beroep op noodweer toekomt als een door art. 41 Sr beschermd rechtsgoed wordt aangevallen door een dier. Dat het beroep op noodweer kon worden verworpen op de grond dat een minder zwaar verdedigingsmiddel had kunnen en moeten worden gekozen, impliceert immers dat er op zichzelf wel sprake was van een noodweersituatie (“ogenblikkelijke, wederrechtelijke aanranding”) waarin de verdachte zijn kip mocht verdedigen. In tegenstelling tot het daarnet besproken arrest van 11 mei 1903 overweegt de Hoge Raad hier dan ook niet dat aan wederrechtelijke aanranding alleen kan worden gedacht bij een aanranding die rechtstreeks of middellijk van een mens uitgaat.
In de feitenrechtspraak wordt verschillend geoordeeld over de vraag of dieren – niet als instrument ingezet – lijf, eerbaarheid of goed wederrechtelijk kunnen aanranden. In een vonnis van de rechtbank Oost-Brabant van 17 oktober 2024, ECLI:NL:RBOBR:2024:4849 is de verdachte onder meer veroordeeld wegens het doden van andermans hond (art. 350 lid 2 Sr). Bewezen is verklaard dat de verdachte opzettelijk en wederrechtelijk een hond, geheel of ten dele toebehorende aan de benadeelde, heeft gedood door een mes, althans met een scherp en/of puntig voorwerp, in het lichaam van die hond te steken. De feitelijke toedracht toont gelijkenissen met de onderhavige zaak. De rechtbank stelt vast dat een incident heeft plaatsgevonden tussen de honden van de aangever en de verdachte, waarbij de hond van de aangever de hond van de verdachte aanviel. Verdachte heeft zijn hond hierbij proberen te beschermen en heeft daarbij de hond van aangever gestoken met een mes. Ter terechtzitting voert de raadsman van de verdachte aan dat verdachte een beroep op noodweer dan wel noodweerexces toekomt. De rechtbank oordeelt dat de gedragingen van de hond van de aangever moeten worden aangemerkt als een ogenblikkelijke, wederrechtelijke aanranding van verdachtes hond. Wederrechtelijke aanrandingen kunnen dus, zo leid ik af, volgens de rechtbank niet enkel (rechtstreeks dan wel middellijk) uitgaan van mensen, maar ook van dieren. De rechtbank verwerpt het beroep op noodweer omdat niet aannemelijk is geworden dat de situatie zodanig is geweest dat de gedragingen van de verdachte geboden waren. Niet is voldaan aan de eisen van subsidiariteit en/of proportionaliteit.
Op eenzelfde lijn zit de politierechter die de verdachte in de onderhavige zaak heeft veroordeeld: “Door de gerichte en acute aanval tegen de hond van de verdachte, bevond hij zich aldus in een noodweersituatie waartegen verdediging noodzakelijk en geboden was. […] Op grond van de hiervoor vermelde feiten en omstandigheden is de politierechter van oordeel dat de gekozen gedragingen van de verdachte – als verdedigingsmiddel – in onredelijke verhouding staan tot de ernst van de aanranding. Het meermalen slaan met een gebroken stuk glas in de kop van een hond is een handelwijze die voor de hond van aangever potentieel dodelijk is. Naar het oordeel van de politierechter had de aangever voldoende andere mogelijkheden om beide honden uit elkaar te halen, zo nodig in samenwerking met de aangever”.
Een andere aanpak ontwaar ik in een arrest van het hof Den Bosch van 7 juli 2017, ECLI:NL:GHSHE:2017:3050. De verdachte is in eerste aanleg veroordeeld wegens het opzettelijk en wederrechtelijk doden van andermans hond. Het hof stelt vast dat de verdachte met zijn onaangelijnde hond om een plas loopt, dat op enig moment een man met twee honden, waarvan één Mechelse herder, de verdachte tegemoet loopt. Op het moment dat beide partijen elkaar kruisen houdt de man zijn herder vast. Nadat zij elkaar voorbijlopen kijkt de verdachte om naar zijn hond die achter hem loopt en ziet dat de herder, die inmiddels weer is losgelaten, op zijn hond afrent en bovenop zijn hond duikt en daarbij verdachtes hond in de nek bijt en begint te schudden. De verdachte probeert de herder van zijn hond te trekken waarop de herder in de richting van het gezicht van de verdachte bijt. Op het moment dat de herder zich wederom op verdachtes hond richt en de deze in de nek grijpt, pakt de verdachte een mes dat hij na zijn werk nog bij zich draagt en steekt daarmee de herder een enkele keert in de zij om zo te bewerkstelligen dat de herder verdachtes hond zou loslaten. Ter terechtzitting in hoger voert de verdediging aan dat de verdachte een beroep noodweer, putatief noodweer of noodweerexces toekomt. Het hof stelt zich ambtshalve de vraag of de door verdachte genoemde feiten en omstandigheden een beroep op noodtoestand kunnen rechtvaardigen. Het hof oordeelt dat dit het geval is omdat sprake was van actuele en concrete nood, waarbij het belangenconflict voor de verdachte hierin bestond dat hij moest kiezen tussen de plicht om een aan een ander toebehorend dier niet te doden of verwonden. Het hof oordeelt voorts de grenzen van proportionaliteit en subsidiariteit door de verdachte niet zijn overschreden. Dientengevolge spreekt het hof de verdachte vrij. Omdat het hof aanleiding ziet om uit te gaan van noodtoestand, bespreekt het hof het beroep op noodweer, dan wel putatief noodweer of noodweerexces verder niet. Het hof laat zich dus niet uitdrukkelijk uit over de vraag over de vraag of de verdachte, die zijn hond beschermde tegen de aanval van een andere hond, een beroep op noodweer toekomt en stapt daar als het ware ambtshalve overheen. Onduidelijk is aldus of het hof de noodweerexceptie niet van toepassing achtte en zo dat het geval was om welke reden, of dat het hof slechts van oordeel was dat de exceptie noodtoestand evenzeer toepasselijk was en om een niet nader genoemde reden de voorkeur moest krijgen.
Een deels gelijke, deels andere benadering toont het hof Den Bosch in diens latere arrest van 2 augustus 2019, ECLI:NL:GHSHE:2019:2906. De verdachte in deze zaak is door het hof wegens overtreding van art. 2.1 Wet dieren veroordeeld. Bewezen is verklaard dat de verdachte zonder redelijk doel bij een stinkdier pijn en letsel heeft veroorzaakt door meerdere malen met een schop en een stok tegen dat stinkdier te slaan en het stinkdier vervolgens te verdrinken. Ter terechtzitting in hoger beroep voert de verdachte aan dat het stinkdier een onmiddellijke bedreiging vormde, zowel voor zijn huisdieren die zich in rennen in de tuin bevonden als voor hemzelf, en dat het dier verwijderd diende te worden uit zijn tuin. Daartoe was het doden van het stinkdier de enige en meest geëigende, pijnloze mogelijkheid om dit doel te bereiken. Onder de gegeven omstandigheden was deze gedraging gerechtvaardigd, aldus de verdachte. Het hof verwerpt het verweer en overweegt daartoe dat het hof het verweer van de verdachte zo begrijpt dat hij een beroep heeft willen doen op overmacht in de zin van noodtoestand. Immers komt de verdachte “geen beroep op noodweer ex artikel 41 van het Wetboek van Strafrecht toe, aangezien volgens vaste jurisprudentie van de Hoge Raad slechts sprake kan zijn van een ogenblikkelijke wederrechtelijke aanranding indien die aanranding uitgaat van een persoon, hetzij rechtstreeks hetzij middellijk. Spontane dierlijke aanvallen zoals in het onderhavig geval dienen aldus te worden gerubriceerd onder overmacht”. Het hof verwerpt het beroep op overmacht, omdat het op de verdachte afrennen met een staart omhoog en vervolgens weer weggaan van het stinkdier niet bijzonder bedreigend en niet is gebleken dat de dieren van de verdachte ogenblikkelijk gevaar liepen. Derhalve bestond voor de verdachte niet de noodzaak om te kiezen voor de door hem gehanteerde methode.
Ik rond af. Alles in overweging nemende meen ik dat de strafuitsluitingsgronden noodweer en noodweerexces ook van toepassing kunnen zijn in het geval dat een dier uit eigen energie niet rechtmatig bijvoorbeeld een mens, eigen dier of voorwerp aanvalt. Daarvoor pleit mijns inziens in het bijzonder dat tegen een zodanige aanval een verdedigingsrecht bestaat, dat de wederrechtelijkheid van een gedraging erin kan bestaan dat deze plaatsvindt zonder daartoe gerechtigd te zijn en dat de ratio van het wederrechtelijkheidsvereiste in art. 41 lid 1 Sr is dat het handelen in noodweer tegen rechtmatige aanrandingen uitsluit. Verder is van belang dat een enge uitlegging van het noodweerrecht c.q. het wederrechtelijkheidsvereiste als consequentie zou hebben dat het recht om te verdedigen tegen aanvallen door dieren onder overmacht in de zin van noodtoestand zal komen te vallen. Mij lijkt dat dit de leerstukken inzake noodweer en noodtoestand onnodig zal doen overlappen en compliceren. Om inconsistenties te voorkomen is dan immers aangewezen om het volledige noodweerleerstuk in de noodtoestand op te nemen met als enige verschil dat noodweer zich beperkt tot onrechtmatige aanrandingen (welke bij een strikt dogmatische benadering niet door dieren kunnen worden begaan omdat zij rechtens geen rechten en plichten hebben) terwijl het dan in noodtoestand geïmplementeerde verdedigingsrecht zich ook uitstrekt over niet rechtmatige gedragingen (waarvan ook bij dieren sprake kan zijn).
Terug naar het middel.
Wanneer men met mij van oordeel is dat het verdedigingsrecht van art. 41 lid 1 Sr ook van toepassing kan zijn op aanrandingen door dieren, moet worden geconcludeerd dat het hof in de onderhavige zaak van een onjuiste rechtsopvatting is uitgegaan door te oordelen dat slechts sprake kan zijn “van een ogenblikkelijke, wederrechtelijke aanranding indien die aanranding uitgaat van een persoon, hetzij rechtstreeks hetzij middellijk” en dat “de spontane aanval van hond [hond 1] […] derhalve geen wederrechtelijk handelen op[levert] in de zin van artikel 41”. Dit betekent dan dat de klacht dat de bewezenverklaring onvoldoende met redenen is omkleed, slaagt. Het hof heeft immers niet in een verdere motivering van de verwerping van het beroep op noodweer voorzien, terwijl bij het slagen van dat beroep niet bewezen kan worden verklaard dat de gedragingen van de verdachte jegens hond [hond 1] “zonder redelijk doel” hebben plaatsgevonden.
De klacht slaagt mijns inziens echter eveneens wanneer men van oordeel is dat de verdediging tegen aanvallen door dieren nooit binnen de reikwijdte kan vallen van art. 41 Sr. Uit voorgaande uiteenzettingen onder 3.18 t/m 3.36 blijkt dat in zowel de rechtspraak als de literatuur wisselend antwoord wordt gegeven op de vraag of een verdediging tegen de aanval door een dier als noodweer kan gelden. Daarbij komt dat het voor de grenzen van noodweer en noodweerexces leidende overzichtsarrest HR 22 maart 2016, ECLI:NL:HR:2016:456, NJ 2016/316 m.nt. Rozemond niet inhoudt dat er bij aanvallen door dieren geen plaats is voor toepassing van art. 41 lid 1 Sr en dat uit dit arrest in dit verband slechts valt af te leiden dat noodweer in elk geval niet mogelijk is tegen rechtmatige aanrandingen. Gezien het voorgaande kan niet worden gezegd, zoals het hof in het bestreden arrest heeft overwogen, dat het “vaste jurisprudentie” is dat een aanranding – om wederrechtelijk te zijn in de zin van art. 41 lid 1 Sr – dient uit te gaan van een persoon. Bij deze stand van zaken en erop gelet dat er wezenlijke argumenten zijn voor het standpunt dat de verdediging tegen aanrandingen door dieren gerechtvaardigd kan zijn onder art. 41 lid 1 Sr, meen ik bovendien dat – als de Hoge Raad zou oordelen dat het noodweerrecht hierop niet van toepassing is – de raadsman met de kennis van toen niet kan worden tegengeworpen dat hij niet een beroep op de juiste exceptie heeft gedaan. Van belang daartoe acht ik de door het hof kennelijk aannemelijk geachte feitelijke toedracht alsmede de omstandigheid dat hetgeen door de raadsman en de verdachte ter terechtzitting is aangevoerd ook alles in zich lijkt te hebben voor een beroep op overmacht in de zin van noodtoestand. Zo heeft de raadsman blijkens paragrafen 8, 18 en 34 van de pleitnota het volgende aangevoerd: “ [hond 2] is als een kind voor cliënt, dat heeft hij ook verklaard. Hij probeert haar te beschermen tegen deze aanval”, “Als je geliefde hond aangevallen wordt en er gelet op de uitwerking en vorm van die aanval een kans bestaat dat je hond het leven zal laten, dan kan niet van iemand verwacht worden dat rustig afgewogen wordt welke wijze van verdediging het meest proportioneel is”, en “Zijn handelen die dag was maar op één doel gericht: [hond 1] van [hond 2] afkrijgen”. De verdachte heeft ter terechtzitting onder meer verklaard dat [hond 2] met zijn keel aan een vechthond hing, dat [hond 2] de verdachte aankeek voor hulp, dat de verdachte dacht dat zijn hond “eraan zou gaan”, dat zijn hond zijn geliefde is en als een kind voor hem is, dat zijn hond gewoon lag, dat zijn hond werd doodgebeten, dat hij zijn hond moest redden, en dat zijn hond los moest. Gelet daarop had het op de weg van het hof gelegen om – na in afwijking van het oordeel van de rechtbank tot het standpunt te zijn gekomen dat art. 41 Sr niet van toepassing is op aanvallen die uitgaan van dieren – te onderzoeken of de door verdachte genoemde feiten en omstandigheden een beroep op overmacht in de zin van noodtoestand kunnen rechtvaardigen. Dat het hof heeft overwogen dat ook overigens geen omstandigheid aannemelijk is geworden “die de strafbaarheid van het onder 1 en 2 primair bewezenverklaarde en van de verdachte uitsluit” is daartoe onvoldoende. Ook om die reden is de bewezenverklaring ontoereikend gemotiveerd.
Tot slot keer ik terug naar hetgeen reeds aan de orde kwam onder 3.13 t/m 3.16. Nu door de raadsman en overigens ook de verdachte in hoger beroep uitgebreid uiteen is gezet dat de verdachte tot zijn handelingen is gekomen om zijn hond [hond 2] tegen de aanval van [hond 1] te verdedigen, kon het hof in de bewijsvoering niet aan het bewezenverklaarde bestanddeel “zonder redelijk doel” voorbijgaan. De bewezenverklaring is allereerst om die reden ontoereikend gemotiveerd.
Het middel slaagt.
4 Het tweede namens de verdachte voorgestelde middel
Het middel bevat de klacht dat het onder feit 2 bewezenverklaarde (voorwaardelijk) opzet op zware mishandeling als gevolg van een innerlijke tegenstrijdigheid in het bestreden arrest niet zonder meer uit de gebezigde bewijsvoering kan worden afgeleid.
Ten laste van de verdachte is onder 2 primair bewezenverklaard dat:
“hij op 11 juni 2023 te [plaats] , gemeente [...] , aan [benadeelde 1] opzettelijk zwaar lichamelijk letsel, te weten meerdere doorgesneden pezen, heeft toegebracht door die [benadeelde 1] met een afgebroken (bier)glas in zijn arm te steken.”
Deze bewezenverklaring steunt op de bewijsmiddelen opgenomen onder 3.4, met uitzondering van bewijsmiddel 7, en op de volgende bewijsmiddelen:
“Ten aanzien van feit 2
8. Een algemeen operatieverslag plastische chirurgie van 11 juni 2023, betreffende het slachtoffer.
Dit verslag houdt in, voor zover van belang en zakelijk weergegeven:
[...] . Glaswond onderarm links met meerdere pees- en spierletsels. Er is een fors pees- spierletsel tot op het bot.
Er is een volledig EPE, EIP, ECU en EDM letsel. Allen ter hoogte van de musculotendineuze overgangen. Allen met volledig continuiteitsverlies.
De pezen/overgangen worden met Ethilon 4-0 gehecht en de EPE ook met een circumferentiele Ethilon-hechting voortlopend.
9. De op de zitting van de politierechter van 22 april 2024 voorgedragen schriftelijke slachtofferverklaring van [benadeelde 1] .
Dit verslag houdt in, voor zover van belang en zakelijk weergegeven:
Nog steeds moet ik dagelijks oefeningen doen, en is het nog maar de vraag of mijn linkerhand ooit weer 100% gaat functioneren. Voorlopig is sporten nog bijna niet mogelijk.”
Blijkens het proces-verbaal van de terechtzitting heeft de raadsman van de verdachte het woord tot verdediging gevoerd. De overgelegde pleitnota houdt onder meer in (met weglating van de voetnoten en de verwijzingen):
“Inleiding
[…]
6. Subsidiair verzoek ik u bij feit 2 om vrijspraak nu opzet ontbreekt, ook in voorwaardelijke zin.
Cliënt zijn handelen was evident gericht op [hond 1] – de hond van aangever – en aangever heeft zelf zijn arm in een positie gebracht waar cliënt hem kon raken.
[…]
Geen opzet feit 2
53. Gelet op de verwondingen van aangever en het feit dat hij niet op andere plekken gewond
geraakt is, is het niet aannemelijk dat cliënt bewust op aangever ingestoken heeft. Hij wilde [hond 1] laten stoppen met aanvallen en aangever stond daar heel dicht op.
54. Als we dus uitgaan van een situatie waarin cliënt de aanvallende hond onschadelijk probeert
te maken, en aangever daar zijn hand of arm tussen stopt, dan is de kans natuurlijk groot dat die aangever daardoor geraakt wordt. Dat is dan evident niet de bedoeling van cliënt, die juist uit alle macht probeert zijn eigen hond te redden.
55. Getuige [getuige 2] heeft expliciet verklaard: “Ik zag dat de man 2 zijn arm voor de pitbull
deed. Ik zag dat hij de pitbull wilde beschermen. Ik zag dat man 1 niet bewust in de arm van man 2 stak.” […] Ook getuige [benadeelde 2] heeft het helder gesteld: “Mijn man had de riem kort vast, waardoor hij ook is geraakt.”
56. Als ik ook kijk naar de verwondingen bij zowel [hond 1] als aangever, dan zien we dat die aan
de linkerzijde ontstaan zijn. Dat is geen toevalligheid, dat betekent dat cliënt met zijn rechterarm met het glas richting de hond ging en dat aangever daarbij geraakt is doordat hij zelf zijn linkerarm voor zijn hond hield.
57. Cliënt is heel duidelijk geweest over zijn intenties: hij wilde [hond 1] van [hond 2] afhalen. Niets
meer, maar zeker ook niets minder. Daaruit leid ik af dat er geen opzet was op het veroorzaken van letsel bij aangever.
58. Ook in voorwaardelijke zin ontbreekt die opzet. Het is specifiek door handelen van aangever
geweest dat hij geraakt is door cliënt, daar zijn de getuigen duidelijk over.
59. Gelet op het voorgaande en het ontbreken van opzet, ook in voorwaardelijke zin, verzoek
ik u eveneens om cliënt vrij te spreken.”
Het bestreden arrest houdt onder het kopje “Bewijsoverweging” het volgende in:
“Uit het dossier en het verhandelde ter terechtzitting leidt het hof af dat de verdachte zich op 11 juni 2023 samen met zijn vriendin en zijn hond [hond 2] bevond op een terras van jachthaven [A] te [plaats] (gemeente [...] ). Als het slachtoffer met zijn partner en zijn hond [hond 1] langs de tafel van de verdachte loopt, grijpt [hond 1] [hond 2] , door deze in haar kop te bijten en deze vast te houden in zijn bek.
De verdachte schopt eerst [hond 1] en steekt daarna meermalen met een afgebroken glas [hond 1] in zijn kop om er voor te zorgen dat [hond 1] zijn hond [hond 2] loslaat, echter zonder succes. Vervolgens steekt de verdachte in de linkerarm van het slachtoffer, die over zijn hond gebogen staat en met zijn linkerhand probeert om [hond 1] de andere hond te laten loslaten.
[voor de overwegingen van het hof inzake het zwaar lichamelijk letsel zie onder 3.5, PHvK]
Het hof is voorts van oordeel dat de verdachte minst genomen voorwaardelijk opzet heeft gehad op het toebrengen van dit letsel door een glas kapot te slaan en daarmee meermalen in de richting van het slachtoffer te steken en hem daarbij meermalen in zijn arm te raken, en komt daarmee tot een bewezenverklaring van het onder 2 primair tenlastegelegde. De verklaring van de verdachte dat het glas onbedoeld brak, vindt haar weerlegging in de bewijsmiddelen”.
In de toelichting op het middel wordt door de stellers van het middel aangevoerd dat sprake is van een innerlijk tegenstrijdige verwerping van het verweer, dat de verdachte niet bewust op de “aangever ingestoken heeft” en dat de aangever door eigen handelen – het houden van de linkerhand voor [hond 1] – is geraakt door de verdachte. In het bijzonder de overweging van het hof dat de verdachte het glas kapot sloeg en dat de verklaring van de verdachte dat het glas onbedoeld brak haar weerlegging vindt in de bewijsmiddelen, zou tegenstrijdig zijn met de door het hof in de bewijsmiddelen opgenomen verklaringen van getuigen [getuige 1] (bewijsmiddel 4) en [getuige 3] (bewijsmiddel 7).
De getuigenverklaringen van [getuige 1] en [getuige 3] zijn integraal opgenomen onder 3.4. De volgende onderdelen van deze verklaringen zijn voor de bespreking van de cassatieklacht van belang:
(i) de verklaring van [getuige 1] : “Die man was dus tegen de witte hond aan het aanschoppen. De man bleef tegen de honden aan schoppen, maar dit hielp niet om de honden te laten stoppen met vechten. De man pakte vervolgens een stuk glas in zijn hand en ging hiermee de witte hond steken.”
(ii) de verklaring van [getuige 3] : Ik zag dat de tafel omviel. Ik zag dat [verdachte] een gebroken glas vasthield. Dit glas was gebroken door het omvallen van de tafel.”
De getuigenverklaring van [getuige 1] laat de mogelijkheid open dat de verdachte het glas op een eerder moment, dat wil zeggen voordat hij [hond 1] ging steken, heeft stukgeslagen. In zoverre is van innerlijke tegenstrijdigheid in elk geval geen sprake. De getuigenverklaring van [getuige 3] laat de hiervoor geschetste mogelijkheid evenwel niet open, nu daaruit blijkt dat het glas brak door het omvallen van de tafel. Daaruit volgt dat de verdachte het glas niet (bedoeld) heeft stukgeslagen. Het hof heeft de verklaring van [getuige 3] echter alleen gebruikt ten bewijze van feit 1 (kort gezegd dierenmishandeling). Nu is er mijns inziens echter iets voor te zeggen om over dit formele punt heen te stappen omdat dit niet wegneemt dat de bewijsvoering als geheel een innerlijke tegenstrijdigheid bevat terwijl de strafbare feiten waarop die bewijsvoering betrekking heeft een en dezelfde feitelijke constellatie betreffen. Maar ook wanneer wordt aangenomen dat het middel in zoverre een terecht punt maakt, meen ik dat de tegenstrijdigheid van dusdanig ondergeschikt belang is dat deze niet tot vernietiging van de bestreden uitspraak dient te leiden. Dat berust op het volgende.
Uit de bewijsvoering volgt dat het glas reeds was gebroken op het moment dat de verdachte het ter hand nam en daarmee meermalen in de richting van het slachtoffer stak en hem daarbij meermalen in zijn arm raakte. Ook bij een dergelijke feitenconstellatie is de kans dat het slachtoffer zwaar lichamelijk letsel wordt toegebracht, gelet op de gedraging (het steken door de verdachte met een gebroken glas in de richting van het slachtoffer) en gelet op de omstandigheden waaronder deze gedraging is verricht (het slachtoffer staat gebogen over zijn hond en probeert met zijn linkerhand zijn hond ertoe te bewegen een andere hond los te laten) aanmerkelijk te achten. Daar de verdachte niet een enkele keer maar meermalen met een gebroken glas in de richting van het slachtoffer heeft gestoken en daarbij ook meermalen het slachtoffer heeft geraakt, waarbij de verdachte moet hebben waargenomen dat de arm van het slachtoffer zich voor of zeer nabij de kop van de hond [hond 1] bevond in de richting waarvan de verdachte stak, kon het hof tot het kennelijke oordeel komen dat de verdachte de aanmerkelijke kans op het meermaals raken van de arm van het slachtoffer bewust heeft aanvaard. Daaraan doet niet toe of af of de verdachte het door hem gehanteerde gebroken glas eerder wel of niet zelf kapot had geslagen. Ook wanneer ervan wordt uitgegaan dat de verdachte het glas niet (bedoeld) heeft kapotgeslagen, volgt uit de bewijsvoering in toereikende mate dat de verdachte minst genomen voorwaardelijk opzet heeft gehad op het toebrengen van het zwaar lichamelijk letsel. Gelet daarop heeft de verdachte onvoldoende rechtens te respecteren belang bij vernietiging van de bestreden uitspraak.
In de toelichting op het middel wordt voorts aangevoerd dat de verwerping van het onder 4.7 genoemde verweer tegenstrijdig zou zijn met de door het hof in de bewijsmiddelen opgenomen verklaringen van getuigen [benadeelde 2] (bewijsmiddel 5), [getuige 2] (bewijsmiddel 6) en de aangever en [benadeelde 1] (bewijsmiddel 2), nu deze verklaringen het verweer dat de verdachte onbewust in de arm van de aangever heeft gestoken bevestigen.
De getuigenverklaringen van [benadeelde 2] , [getuige 2] en [benadeelde 1] zijn integraal opgenomen onder 3.4. De volgende onderdelen van deze verklaringen zijn voor de bespreking van de cassatieklacht van belang:
(i) de verklaring van [benadeelde 2] : “Ik zag dat deze man vervolgens begon in te steken op onze hond. Het was volgens mij een bierglas. Hierna begon hij in te steken op de linkerzijde van onze hond. Ik denk dat hij vier keer heeft gestoken. Mijn man had de riem van onze hond kort vast, waardoor hij ook is geraakt.”;
(ii) de verklaring van [getuige 2] : “Ik zag dat man 1 een glas pakte. Ik zag dat hij de pitbull meerdere malen begon te steken, in zijn kop, met het glas. Ik zag dat de man 2 zijn arm voor de pitbull deed. Ik zag dat hij de pitbull wilde beschermen. Ik zag dat man 1 niet bewust in de arm van man 2 stak.”;
(iii) de verklaring van aangever [benadeelde 1] : “Ik zag dat hij met het gebroken glas [hond 1] begon te steken. Ik zag dat hij [hond 1] in zijn kop stak, aan de linkerzijde. Ik zag dat hij [hond 1] minimaal twee keer had gestoken in zijn kop. Ik zag dat hij gestoken was aan de linkerzijde van zijn kop. Ik stond nog steeds over [hond 1] heen. Ik was met mijn linkerhand aan het proberen om [hond 1] de andere hond te laten loslaten. Ik zag dat hij daarna mij stak met het glas. […] Ik zag dat ik twee keer gestoken was met het glas. Ik zag dat hij snel steek bewegingen maakte in de richting van [hond 1] en mij. Ik zag dat hij als een blinde aan het steken was.”
De verklaringen van [benadeelde 2] , [getuige 2] en [benadeelde 1] zijn mede gelet op hetgeen onder 4.9 is overwogen niet tegenstrijdig met de verwerping van het verweer door het hof. Het hof heeft deze verklaringen gebruikt ter staving van het oordeel dat hij minst genomen voorwaardelijk opzet heeft gehad op het toebrengen van zwaar lichamelijk letsel door meermalen in de richting van de aangever te steken en de aangever daarbij meermalen te raken. Dat oordeel en de motivering daarvan enerzijds en de verklaringen dat de verdachte de aangever niet bewust heeft gestoken anderzijds, kunnen naast elkaar bestaan. Waar die verklaringen een mogelijk obstakel zouden kunnen zijn voor het aannemen van vol opzet, zijn ze dat niet voor het aannemen van voorwaardelijk opzet, aangezien daarvoor geen bewuste gerichtheid op het gevolg wordt vereist. Dat gevolg hoeft dan slechts op de koop te worden toegenomen.
Het middel faalt.
5 Het namens de benadeelde partij [benadeelde 2] voorgestelde middel
Het middel is gericht tegen de niet-ontvankelijkheidsverklaring door het hof van benadeelde partij [benadeelde 2] , in het bijzonder tegen het oordeel van het hof dat onvoldoende kan worden vastgesteld dat het bij [benadeelde 2] vastgestelde psychisch letsel een rechtstreeks gevolg is geweest van het strafbare feit.
Uit het proces-verbaal van de terechtzitting in hoger beroep van 29 november 2024 blijkt dat de raadsman van de benadeelde partij het woord heeft gevoerd aan de hand van zijn aan het hof overgelegde spreekaantekeningen, die in het dossier zijn gevoegd. Deze houden voor zover van belang het volgende in:
“16. Ten aanzien van benadeelde [benadeelde 2] vraag ik uw hof om het vooraf ingediende stuk benadeelde partij [benadeelde 2] en daarmee de inhoud van dat stuk als ter zitting herhaald en ingelast willen beschouwen. De griffier wordt wederom verzocht hiervan aantekening te maken in het proces-verbaal van deze zitting.
17. Uw hof wordt verzocht bij de bepaling van het smartengeld voor [benadeelde 2] ook rekening te houden met hetgeen [benadeelde 2] daarover in haar spreekrechtverklaring naar voren heeft gebracht.”
In aanvulling op zijn spreekaantekeningen heeft de raadsman van de benadeelde partij het volgende aangevoerd:
“Ad 17. er is sprake van meervoudige causaliteit. Er worden drie oorzaken voor de PTTS genoemd: de ziekte van haar partner, de zelfmoord van haar zoon en het strafbare feit. Ik verzet mij ertegen als deze meervoudige causaliteit voor rekening van de benadeelde partij [benadeelde 2] komt.”
Bij de aan de Hoge Raad gezonden stukken bevindt zich verder het stuk “Benadeelde partij [benadeelde 2] ” inhoudende de vordering benadeelde partij [benadeelde 2] van 26 november 2024. Deze vordering houdt over het psychisch letsel het volgende in:
“Onderbouwing aanwezigheid psychisch letsel
Ter onderbouwing van het bestaan van geestelijk letsel wordt als bijlage 1 overgelegd een brief d.d. 28-8-2023 van [naam 1] , GZ-Psycholoog bij [...]. Het betreft een onderzoeksrapportage naar benadeelde [benadeelde 2] . In dit rapport staat te lezen dat de GZ-psycholoog een diagnose Posttraumatische stressstoornis heeft vastgesteld. Er is dus sprake van een in de psychiatrie erkend ziektebeeld.
In de diagnosestelling van de GZ-psycholoog valt op dat benadeelde [benadeelde 2] om verschillende redenen zich heeft aangemeld. Zo worden als aanleiding van de klachten genoemd: de zelfdoding van haar zoon in april én de steekpartij door een man die haar man en hond aanviel en waar ze machteloos tussenstond. Tenslotte wordt ook nog melding gemaakt van het feit dat haar man lymfeklierkanker heeft waarvoor hij intensief wordt behandeld en wat al voor beide gebeurtenissen speelde.
Meervoudige causaliteit
Het voorgaande betekent dat de psychische klachten door het trauma van de zelfdoding kunnen zijn veroorzaakt, maar ook door de steekpartij waarvoor verdachte aansprakelijk is te houden. Feit is dat de diagnose PTSS is gesteld na de steekpartij. Voor zover de verdediging wil betogen dat “we” nu niet weten welke omstandigheid causaal is voor het ontstaan van de schade, dient een dergelijk verweer te worden verworpen, aldus benadeelde [benadeelde 2] .
In de literatuur pleegt men in dit soort situaties te spreken van “meervoudige causaliteit”. Binnen het leerstuk van de meervoudige causaliteit zijn verschillende varianten te onderscheiden. Zo kennen we de situatie waarin de ingetreden schade het gevolg kan zijn van verschillende gebeurtenissen, die elk voor zich de gehele schade veroorzaakt kunnen hebben, maar waarbij de schade slechts door één van die gebeurtenissen is veroorzaakt, hetzij door de ene, hetzij door de andere. Deze vorm van alternatieve causaliteit heeft zijn weg gevonden naar artikel 6:99 BW. Reden om dit artikel op te nemen is gelegen in de bewijsnood van het slachtoffer. Het is onbillijk om de benadeelde zelf zijn schade te laten dragen omdat hij niet kan bewijzen wiens handeling causaal voor zijn schade was.
Echter we weten in casu niet, of de schade nu wordt veroorzaakt door de zelfdoding of door de steekpartij. Het gaat hier om verschillende gebeurtenissen die onafhankelijk van elkaar de schade veroorzaken, terwijl elk van die gebeurtenissen op zichzelf ook de gehele schade had kunnen veroorzaken. Dit is ook een vorm van alternatieve veroorzaking, maar wordt ter onderscheiding ook wel aangeduid met de term “gelijktijdig werkende oorzaken”.
In geval van gelijktijdig werkende oorzaken is de condicio-sine-qua-non-test onbruikbaar. Strikt volgens de condicio sine qua non geredeneerd zou bij wegdenken van de ene gebeurtenis, de schade toch ingetreden zijn als gevolg van de andere gebeurtenis en omgekeerd, zodat de slotsom zou zijn dat de schade door geen van beide gebeurtenissen is veroorzaakt. Een dergelijke benadering wordt evenwel verworpen. In Asser/Sieburg wordt erop gewezen dat men in dit soort situaties aan het dilemma ontkomt door het c.s.q.n.-vereiste niet in natuurwetenschappelijke, strikt logische zin op te vatten, doch genoegen te nemen met een redelijke mate van zekerheid die voldoende is om een veroordeling tot schadevergoeding te rechtvaardigen.
Tussenconclusie
Resumerend kan de conclusie worden getrokken dat, indien hetgeen de verdachte tenlaste is gelegd ook in hoger beroep tot een bewezenverklaring leidt, dat bewezenverklaarde een onrechtmatige daad jegens [benadeelde 1] oplevert. Maar ook onrechtmatig is jegens benadeelde [benadeelde 2] . Aan alle gezichtspunten voor toekenning van schadevergoeding is voldaan. Zo is sprake van een rechtstreekse confrontatie met het geweld en de gevolgen ervan. Die confrontatie heeft geleid tot een hevige emotionele shock, waardoor benadeelde [benadeelde 2] een PTSS (ergo een in de psychiatrie erkend ziektebeeld) heeft ontwikkeld. Het bestaan van dit letsel is geobjectiveerd aan de hand van een medisch stuk waaruit volgt dat er door een bevoegde zorgverlener (GZ-psycholoog) volgens DSM-V methodiek een PTSS is gediagnosticeerd. Het gegeven dat voor de steekpartij benadeelde [benadeelde 2] ook al een andere traumatische gebeurtenis heeft meegemaakt, te weten de suïcide van haar zoon, maakt niet dat er geen sprake is van condico sine qua non verband (of: rechtstreekse schade) tussen de steekpartij en de PTSS-klachten. De klachten zouden weliswaar kunnen zijn veroorzaakt door de gebeurtenis rondom haar zoon, maar ook zeer goed door het getuige zijn van het jegens haar echtgenoot gepleegde geweld. In de literatuur pleegt men deze vorm van meervoudige causaliteit aan te duiden met de term gelijktijdig werkende oorzaken. In dit soort situaties dient het c.s.q.n.-vereiste niet in natuurwetenschappelijke, strikt logische zin te worden opgevat, maar mag genoegen worden genomen met een redelijke mate van zekerheid die voldoende is om een veroordeling tot schadevergoeding te rechtvaardigen.6 Zou men dit niet doen, dan leidt dat tot een onbillijke uitkomst. Immers, in dat geval zou benadeelde [benadeelde 2] haar eigen schade moeten dragen omdat zij niet kan aantonen welke gebeurtenis causaal is voor het ontstaan van de schade. De vordering van benadeelde [benadeelde 2] is dan ook toewijsbaar, aldus benadeelde.”
Het bestreden arrest houdt onder het kopje “Vordering van de benadeelde partij [benadeelde 2] ” het volgende in:
“De benadeelde partij [benadeelde 2] heeft zich in eerste aanleg in het strafproces gevoegd met een vordering tot schadevergoeding. Deze bedraagt € 2.500,00. De vordering is bij het vonnis waarvan beroep niet-ontvankelijk verklaard. De benadeelde partij heeft zich in hoger beroep opnieuw gevoegd voor het bedrag van de oorspronkelijke vordering.
De advocaat-generaal heeft zich op het standpunt gesteld dat de vordering tot schadevergoeding volledig moet worden toegewezen, te vermeerderen met de wettelijke rente en onder oplegging van de schadevergoedingsmaatregel.
De verdediging heeft primair verzocht om de vordering integraal af te wijzen, gelet op de bepleite vrijspraak, en subsidiair aangevoerd “dat shockschade voor een dergelijk scenario niet ontworpen is”.
Het hof stelt vast dat het slachtoffer weliswaar is gediagnosticeerd met een post-traumatische stress stoornis, maar dat uit de anamnese van de psycholoog volgt dat daarvoor meerdere onderliggende oorzaken kunnen zijn, zoals de zelfdoding van haar zoon. Of het bij het slachtoffer vastgestelde ziektebeeld (PTSS) een rechtstreeks gevolg is geweest van het strafbare feit, en zo ja, in welke mate, kan het hof onvoldoende vaststellen op basis van de overgelegde stukken. Verder onderzoek daarnaar zou een onevenredige belasting van het strafgeding zijn. De benadeelde partij kan daarom thans in de vordering niet worden ontvangen en kan de vordering slechts bij de burgerlijke rechter aanbrengen.”
Bij de bespreking van het middel moet het volgende worden vooropgesteld. Een benadeelde partij kan in het strafproces vergoeding vorderen van de schade die zij door een strafbaar feit heeft geleden als voldoende verband bestaat tussen het bewezenverklaarde handelen van de verdachte en de schade om te kunnen aannemen dat de benadeelde partij door dit handelen rechtstreeks schade heeft geleden. De concrete omstandigheden van het geval zijn bepalend voor de beantwoording van de vraag of zodanig verband bestaat.
Verder is van belang dat als de rechter van oordeel is dat de vordering van de benadeelde partij een onevenredige belasting van het strafgeding oplevert, hij kan bepalen dat die vordering in het geheel of ten dele niet-ontvankelijk is en dat de benadeelde partij haar vordering − of het deel van de vordering dat niet-ontvankelijk is − slechts bij de burgerlijke rechter kan aanbrengen (art. 361 lid 3 Sv). De beantwoording van de vraag of de gevorderde schade rechtstreeks is toegebracht, kan zo’n onevenredige belasting van het strafgeding opleveren zoals bedoeld in art. 361 lid 3 Sv. Het oordeel van de feitenrechter dat de behandeling van de vordering een onevenredige belasting van het strafgeding oplevert, is van feitelijke aard en kan in cassatie slechts op zijn begrijpelijkheid worden getoetst.
De toelichting op het middel houdt in dat het oordeel van het hof dat onvoldoende kan worden vastgesteld of de bij [benadeelde 2] vastgestelde PTSS een rechtstreeks gevolg is geweest van het strafbare feit blijk geeft van een onjuiste rechtsopvatting van het begrip “rechtstreekse schade” als bedoeld in art. 51f Sv, althans dat dit oordeel ontoereikend is gemotiveerd. Volgens de toelichting heeft de overweging van het hof dat onvoldoende kan worden vastgesteld of het ziektebeeld een rechtstreeks gevolg is geweest van het strafbare feit “en zo ja, in welke mate”, kennelijk betrekking op de causaliteits- en toerekeningsvraag, terwijl het vereiste van rechtstreekse schade ziet op de ontvankelijkheid van de vordering. Daarnaast voert de steller van het middel aan dat het bestaan van psychisch letsel niet ter discussie staat door de diagnose met PTSS, dat de causaliteits- en toerekeningsvraag uitvoerig is onderbouwd terwijl de vordering slechts beperkt inhoudelijk is betwist en dat ook de advocaat-generaal zich op het standpunt heeft gesteld dat de vordering kan worden toegewezen. Zonder nadere motivering zou niet begrijpelijk zijn waarom beoordeling van de vordering een onevenredige belasting van het strafgeding zal opleveren.
De raadsman van de benadeelde partij heeft ter terechtzitting in hoger beroep verwezen naar de vordering waarin is aangevoerd dat sprake is van gediagnosticeerde PTSS, dat het gegeven dat voor de steekpartij ook al een andere traumatische gebeurtenis heeft plaatsgevonden niet maakt dat er geen rechtstreeks verband is tussen de steekpartij en de PTSS-klachten. Volgens de raadsman is in dit geval sprake van gelijktijdig werkende oorzaken en mag met betrekking tot het conditio sine qua non-vereiste genoegen worden genomen met “een redelijke mate van zekerheid”. De raadsman van de verdachte heeft bij pleidooi aangevoerd dat de shockschade “voor een dergelijk scenario niet ontworpen is”, dat er “andere omstandigheden” zijn die het vaststellen van de schade ongeschikt maken en dat onderzoek hiernaar een te groot beslag legt, en dat de verdediging niet in staat is gesteld tegenonderzoek te doen naar de immateriële schade.
Het hof heeft geoordeeld dat de vordering van de benadeelde partij [benadeelde 2] ter zake van het psychisch letsel een onevenredige belasting van het strafgeding oplevert. Daarbij heeft het hof in aanmerking genomen dat [benadeelde 2] is gediagnosticeerd met PTSS, maar dat uit de anamnese van de psycholoog volgt dat daarvoor meerdere onderliggende oorzaken kunnen zijn, zoals de zelfdoding van haar zoon. Daaropvolgend overweegt het hof dat het onvoldoende heeft kunnen vaststellen of het bij het slachtoffer vastgestelde ziektebeeld een rechtstreeks gevolg is geweest van het strafbare feit en dat verder onderzoek daarnaar een onevenredige belasting van het strafgeding zou zijn. Gelet op het onder 5.6 en 5.7 vooropgestelde getuigt dat oordeel niet van een onjuiste rechtsopvatting. Bovendien is dat oordeel van feitelijke aard en is het – meer in het bijzonder ook gezien de problematiek van meervoudige causaliteit – niet onbegrijpelijk.
Het middel faalt.
6 Het eerste namens de benadeelde partij [benadeelde 1] voorgestelde middel
Het middel houdt in dat het hof op onbegrijpelijke wijze het verzoek tot vergoeding van de kosten van de boot heeft afgewezen omdat die kosten volgens het hof in een te ver verwijderd verband staan met het schadeveroorzakende feit.
Uit het proces-verbaal van de terechtzitting in hoger beroep van 29 november 2024 blijkt dat de raadsman van de benadeelde partij het woord heeft gevoerd aan de hand van zijn aan het hof overgelegde en in het dossier gevoegde spreekaantekeningen. Deze houden voor zover van belang het volgende in (met overname van de voetnoot maar niet de originele nummering daarvan):
“8. Ten aanzien van de vordering van benadeelde [benadeelde 1] kan worden verwezen naar hetgeen namens hem in eerste aanleg is overgelegd, het stuk genaamd vordering benadeelde partij met schadestaat, toelichting en bewijsstukken. En naar hetgeen ttz naar voren is gebracht. Met goedvinden van het hof zou [benadeelde 1] de inhoud van dat stuk als ter zitting herhaald en ingelast willen beschouwen. De griffier wordt verzocht hiervan aantekening te maken in het proces-verbaal van deze zitting.
9. De politierechter heeft de vermogensschade van [benadeelde 1] grotendeels toegewezen. Alleen op het punt van de kleding is een correctie nieuw voor oud gedaan, daar wil [benadeelde 1] vandaag niet nader bij stil gaan staan. Wel bij de kosten voor de boot, die NO zijn verklaard.
10. Volgens [benadeelde 1] is de post haalservice voldoende onderbouwd. Met een gekwetste arm is het niet mogelijk, laat staan verantwoord, om een lange vaartocht te maken waarbij ook sluizen gepasseerd moeten worden. Dan moet je twee handen aan het stuur houden, in de sluizen moet je soms een boot afhouden, je moet de touwen vasthouden of laten vieren. Hiervoor zijn twee gezonde armen nodig met voldoende kracht. Dat [benadeelde 1] zijn boot heeft laten halen is dan ook gezien de ernst van het letsel en de beperkingen die daaruit voortvloeien - alleszins redelijk. Het is een gevolg van verdachtes handelen, dus zouden deze kosten in hoger beroep alsnog vergoed dienen te worden.
11. Dan de post liggeld. [benadeelde 1] betaalt liggeld om aan zijn boot plezier te beleven. Een boot op de kade, daar kun je niet mee varen. Dus om te kunnen varen, is het hebben van een ligplek een vereiste. Het kunnen varen is een gemist onstoffelijk voordeel waarvoor kosten (liggeld) zijn gemaakt. Door de aansprakelijkheid scheppende gebeurtenis heeft [benadeelde 1] niet kunnen varen en is hij het onstoffelijk voordeel misgelopen.
12. In Burger/Brouwerheeft de Hoge Raad het volgende principiële oordeel gegeven (r.o. 3.3.1): ‘Indien iemand uitgaven heeft gedaan te verkrijging van een op zichzelf niet op geld waardeerbaar onstoffelijk voordeel en hij dit voordeel heeft moeten missen, zal met het oog op het begroten van de door hem geleden schade - die als vermogensschade moet worden aangemerkt - als uitgangspunt hebben te gelden dat de waarde van het gemiste voordeel moet worden gesteld op de voor het verkrijgen daarvan gedane uitgaven die hun doel hebben moeten missen.’
13. In voornoemde zaak had Burger een rallymotor van Brouwer gehuurd om ‘Dakar 1999’ te rijden. De motor liep aan het begin van de rally vanwege gebreken vast, waardoor Burger zijn deelname moest staken. Brouwer was aansprakelijk voor de gebreken. Burger vorderde vergoeding van de kosten van inschrijving, vluchten, visa, overnachting, uitrusting, monteur, huur en verzekering. Het hof oordeelde dienaangaande dat het merendeel van deze posten niet kon worden toegewezen, omdat de kosten geen gevolg zijn van het gebrek aan de motor noch een direct gevolg zijn van het vroegtijdig uitvallen in de rally. Dat oordeel hield in cassatie geen stand: de waarde van het gemiste onstoffelijk voordeel, het deelnemen aan de rally, kon in beginsel worden gesteld op de daarvoor gedane uitgaven.
14. Langs dezelfde lijn als in Burger/Brouwer dient het niet kunnen varen met de boot als vermogensschade te worden vergoed, waarbij de waarde van het gemiste onstoffelijk voordeel wordt gesteld op de daarvoor gedane uitgaven: het liggeld.”
In aanvulling op zijn spreekaantekeningen heeft de raadsman van de benadeelde partij het volgende aangevoerd:
“Ad 12, dit betreft de immateriële schade.”
Bij de aan de Hoge Raad gezonden stukken bevindt zich het stuk “Benadeelde partij [benadeelde 1] ” inhoudende de vordering benadeelde partij [benadeelde 1] . Deze vordering houdt over de kosten van de boot het volgende in:
“7.1. Benadeelde heeft een eigen boot en mag daar graag in zijn vrije tijd mee over de Nederlandse wateren varen. Als gevolg van de steekpartij werd het vaarseizoen 2023 vroegtijdig beëindigd.
In de situatie zonder ongeval was benadeelde gewoon om zijn boot zelf naar de winterstalling te varen. Omdat benadeelde nog altijd kampt met pijnklachten, bewegingsbeperkingen en krachtsverlies kon hij de boot niet zelf naar de stalling varen. Daarom is gebruik gemaakt van een haalservice. Als bijlage 7 wordt overgelegd de factuur voor het ophalen van de boot. De kosten bedragen € 202,48 ex btw. In de btw is dat een bedrag van € 245.
Als gezegd is het vaarseizoen vroegtijdig beëindigd. Niettemin heeft benadeelde wel voor het volledige seizoen liggeld moeten betalen. Als bijlage 8 wordt overgelegd een factuur van de jachthaven. De vergeefs gemaakte kosten zijn pro rata begroot op € 539,84.”
Het bestreden arrest houdt onder het kopje “Vordering van de benadeelde partij [benadeelde 1] ” voor zover hier relevant volgende in:
“Materiële schade
Uit het onderzoek ter terechtzitting is het hof voldoende gebleken dat de benadeelde partij als gevolg van het onder 2 primair bewezenverklaarde handelen van de verdachte rechtstreeks schade heeft geleden tot na te melden bedrag. De verdachte is tot vergoeding van die schade gehouden zodat de vordering tot dat bedrag zal worden toegewezen.
De vordering die ziet op schade aan de kleding zal worden toegewezen tot een bedrag van € 200,00, gelet op de afschrijving ervan in verband met de ouderdom. De resterende € 50,00 zal worden afgewezen. Hetzelfde geldt voor de kosten in verband met de boot, nu deze kosten naar het oordeel van het hof in een te ver verwijderd verband met het schadeveroorzakende feit staan.”
In HR 28 mei 2019, ECLI:NL:HR:2019:793, NJ 2019/379 m.nt. Vellinga heeft de Hoge Raad het volgende vooropgesteld (met overname van de voetnoten maar niet de originele nummering daarvan):
“‘Rechtstreekse schade’ (art. 51f, eerste lid, Sv; art. 361, tweede lid aanhef en onder b, Sv)
De benadeelde partij kan in het strafproces vergoeding vorderen van de schade die zij door een strafbaar feit heeft geleden indien tussen het bewezenverklaarde handelen van de verdachte en de schade voldoende verband bestaat om te kunnen aannemen dat de benadeelde partij door dit handelen rechtstreeks schade heeft geleden.
Voor de beantwoording van de vraag of zodanig verband bestaat zijn de concrete omstandigheden van het geval bepalend. Voor het aannemen van zodanig verband is niet vereist dat de schade betrekking heeft op voorwerpen die in de bewezenverklaring zijn vermeld. Evenmin geldt met betrekking tot vermogensdelicten als bovengrens aan de schadevergoeding het bedrag dat de verdachte door het bewezenverklaarde misdrijf heeft verworven. Voorts is niet vereist dat de benadeelde partij is getroffen in een belang dat door de overtreden strafbepaling rechtstreeks wordt beschermd.
Van zodanige schade die de benadeelde partij rechtstreeks door een strafbaar feit heeft geleden, was bijvoorbeeld sprake in het geval waarin:
(i) de benadeelde partij door de verdachte was mishandeld en haar schade bestond uit de reparatiekosten van de fiets die zij had laten vallen op het moment dat de verdachte op haar afkwam en haar mishandelde;
(ii) de benadeelde partij een vergoeding vorderde van het geld dat door een onbekend gebleven persoon is opgenomen nadat de verdachte de bankpas van de benadeelde partij had gestolen;
(iii) de benadeelde partij vergoeding vorderde van loon, gederfd door het opnemen van een vrije dag vanwege de door de verdachte in haar woning gepleegde inbraak;
(iv) de benadeelde partij vergoeding vorderde van schade die was ontstaan doordat de politie op zoek was naar (mede)daders van de door de verdachte gepleegde inbraak en daarbij schade toebracht aan een deur in de woning van de benadeelde partij.
Schade
Schade
Voor vergoeding aan de benadeelde partij komt overeenkomstig de regels van het materiële burgerlijk recht slechts in aanmerking de schade die de benadeelde partij heeft geleden als gevolg van de onrechtmatige gedragingen van de verdachte, voor zover deze schade op de voet van art. 6:98 BW aan de verdachte kan worden toegerekend. Deze schade kan bestaan uit vermogensschade en, voor zover de wet daarop aanspraak geeft, ander nadeel (art. 6:95, eerste lid, BW).
[…]
In het geval de verdachte de vordering van de benadeelde partij niet (gemotiveerd) betwist, zal de rechter uitgaan van de juistheid van de daaraan ten grondslag gelegde feiten (vgl. art. 149 Rv) en zal de vordering in de regel worden toegewezen, tenzij de vordering onrechtmatig of ongegrond voorkomt of zich het hiervoor onder 2.1 bedoelde geval voordoet waarin de rechter door de beperkingen van het strafproces niet verzekerd acht dat beide partijen in voldoende mate in de gelegenheid zijn geweest hun stellingen en onderbouwingen met betrekking tot de toewijsbaarheid genoegzaam naar voren te brengen. In laatstgenoemd geval ligt het in de rede dat de benadeelde partij niet-ontvankelijk is en zij haar vordering bij de burgerlijke rechter kan aanbrengen. Slechts in gevallen waarin de niet-toewijsbaarheid niet volgt uit de beperkingen van het strafproces, de benadeelde partij genoegzaam in de gelegenheid is geweest haar vordering te onderbouwen en de ongegrondheid van die vordering in voldoende mate is komen vast te staan, kan de rechter ervoor kiezen de vordering af te wijzen.
[…]
Art. 361, vierde lid, Sv schrijft voor dat de beslissing op de vordering van de benadeelde partij met redenen is omkleed. De begrijpelijkheid van de beslissingen over de vordering van de benadeelde partij is mede afhankelijk van de wijze waarop (en de stukken waarmee) enerzijds de vordering is onderbouwd en anderzijds daartegen verweer is gevoerd. Naarmate de vordering uitvoeriger en specifieker wordt weersproken, zal de motivering van de toewijzing van de vordering dus meer aandacht vragen.”
De toelichting op het middel houdt in dat − gezien de bewezenverklaring en gelet op hetgeen namens de benadeelde partij is aangevoerd ter onderbouwing van de schadeposten in verband met de boot – het oordeel dat tussen de schadeposten en de schadeveroorzakende gebeurtenis een te ver verwijderd verband bestaat, zonder nadere motivering onbegrijpelijk is. Voorts zou dat oordeel blijk geven van een onjuiste rechtsopvatting over 6:98 BW omdat het hof heeft miskend dat de vraag welke schade als gevolg van de schadeveroorzakende gebeurtenis aan de aansprakelijke persoon kan worden toegerekend dient te worden beoordeeld aan de hand van de maatstaf van de redelijke toerekening. Ten derde bevat het middel de klacht dat indien en voor zover het hof van oordeel was dat de onderhavige schadeposten niet voor toewijzing in aanmerking kwamen, het hof de verzoeker daarin niet-ontvankelijk had moeten te verklaren in plaats van de vordering af te wijzen.
Uit de vordering blijkt dat de kosten voor de haalservice en de kosten voor het liggeld van een boot worden gevorderd. In de vordering is voorts aangevoerd dat de benadeelde een eigen boot heeft, dat hij gewend was om zijn boot zelf naar de winterstalling te varen, maar dat, omdat hij kampt met pijnklachten, bewegingsbeperkingen en krachtsverlies, gebruik is gemaakt van een haalservice en dat hij voor een volledig seizoen liggeld heeft betaald, terwijl het vaarseizoen vroegtijdig is beëindigd. De raadsman van de benadeelde partij heeft ter terechtzitting in hoger beroep over de haalservice daarnaast aangevoerd dat voor een lange vaartocht waarbij ook sluizen moeten worden gepasseerd twee armen nodig zijn met voldoende kracht, dat gelet op de ernst van het letsel en de daaruit voortvloeiende beperkingen het alleszins redelijk is dat gebruik is gemaakt van een haalservice. Over het liggeld heeft de raadsman ter terechtzitting in hoger beroep aangevoerd dat sprake is van een gemist onstoffelijk voordeel nu de benadeelde niet heeft kunnen varen, waarvoor kosten in de vorm van liggeld zijn gemaakt. De raadsman heeft in dat verband verwezen naar het arrest Burger/Brouwer waarin de Hoge Raad heeft geoordeeld dat wanneer iemand kosten heeft gemaakt te verkrijging van een op zichzelf niet op geld waardeerbaar onstoffelijk voordeel en hij dit voordeel heeft moeten missen, de tevergeefs gemaakte kosten kunnen gelden als vermogensschade. De raadsman van de verdachte heeft blijkens diens pleitnota onder verwijzing naar het oordeel van de politierechter aangevoerd dat de kosten te ver afstaan van wat er is gebeurd.
Het hof heeft onder het kopje “Materiele schade” geoordeeld dat de kosten in verband met de boot worden afgewezen omdat deze kosten naar het oordeel van het hof in een te ver verwijderd verband staan met het schadeveroorzakende feit. In dit oordeel ligt besloten dat het verband tussen het strafbare feit en de kosten in verband met de boot onvoldoende sterk is om te kunnen spreken van rechtstreekse schade zoals bedoeld in art. 51f Sv. Dat oordeel getuigt niet van een onjuiste rechtsopvatting en is evenmin ontoereikend gemotiveerd. Daartoe is het volgende van belang.
Uit de vordering en bijlage 7 en 8 blijkt ten eerste dat het liggeld voor het zomerseizoen is gevorderd. Uit hetgeen door de raadsman van de benadeelde is aangevoerd blijkt mijns inziens onvoldoende dat kosten voor liggeld zouden zijn uitgebleven als het strafbare feit niet zou zijn gepleegd. Daarnaast zijn de kosten voor de haalservice gevorderd. Hoewel valt in te zien dat de benadeelde partij zijn boot door het letsel niet zelfstandig kon besturen, is onvoldoende onderbouwd dat het inschakelen van (in het bijzonder) een haalservice een rechtstreeks gevolg is van het bewezenverklaarde handelen. In dat verband is bijvoorbeeld niet onderbouwd dat er geen alternatieven bestonden voor het terugbrengen van de boot, zoals met behulp van zijn partner, terwijl ook niet duidelijk is of het ophalen van de boot niet in verband stond met het aan de boot uitgevoerde onderhoud. Bij die stand van zaken kon het hof redelijkerwijs oordelen dat deze kosten te ver afstaan van de geweldshandeling en daarmee tot het kennelijke oordeel komen dat er onvoldoende grond was om aan te nemen dat de kosten rechtstreeks door het strafbaar feit geleden schade betreffen.
Dat het hof de vordering van vergoeding van de kosten in verband met de boot heeft afgewezen op de grond dat geen sprake is van rechtstreekse schade, betekent dat de niet-toewijsbaarheid niet volgt uit de beperkingen van het strafproces. De benadeelde partij is voorts in de gelegenheid geweest haar vordering te onderbouwen (zie onder 6.2 en 6.3). De ongegrondheid van die vordering is kennelijk in voldoende mate vast komen te staan. Mede gelet op HR 28 mei 2019, ECLI:NL:HR:2019:793, NJ 2019/379 m.nt. Vellinga, r.o. 2.8.3, stond het het hof onder die omstandigheden vrij om de vordering af te wijzen.
Het middel faalt in al haar onderdelen.
7 Het tweede namens de benadeelde partij [benadeelde 1] voorgestelde middel
Het middel klaagt dat het oordeel van het hof dat de immateriële schade wordt vastgesteld op een bedrag van € 7.500 onbegrijpelijk is.
Uit het proces-verbaal van de terechtzitting in hoger beroep van 29 november 2024 blijkt dat de advocaat van de benadeelde partij het woord heeft gevoerd aan de hand van zijn aan het hof overgelegde spreekaantekeningen, die aan het dossier zijn toegevoegd. Deze houden voor zover van belang het volgende in:
“15. Met betrekking tot het smartengeld kan worden verwezen naar de spreekrechtverklaring van benadeelde zelf. Hij ondervindt nog dagelijks de nadelige gevolgen van het feit. De fijne motoriek is beperkt, dit zal niet beter worden. Hij kan geen vuist maken, de kracht is verminderd. Hij ervaart dagelijks pijn en stramheid. De politierechter heeft naar billijkheid het smartengeld op €12.500 begroot. U hof wordt gevraagd dit te bevestigen.”
Bij de aan de Hoge Raad gezonden stukken bevindt zich het stuk “Benadeelde partij [benadeelde 1] ” inhoudende de vordering benadeelde partij [benadeelde 1] . Deze vordering houdt over de immateriële schade het volgende in:
“8. Ander nadeel
Benadeelde vordert smartengeld. Kijkend naar de smartengeldgids nummers 2706 en 2812 die als bijlage 9 wordt overgelegd, komt een vergoeding van € 12.5000 billijk voor.”
Bij de aan de Hoge Raad gezonden stukken bevindt zich het stuk “Slachtofferverklaring” inhoudende onder meer de spreekrechtverklaring van [benadeelde 1] van 24 november 2024. Deze verklaring houdt het volgende in:
“Nog steeds is mijn arm/hand niet de oude. Ondanks ergotherapie en thuistherapie gaat het bewegen van mijn hand en het maken van een goede vuist nog steeds niet soepel en automatisch, en trekken de pezen. Elke dag heb ik nog last van mijn arm en wordt daardoor aan het gebeurde herinnerd.”
Het bestreden arrest houdt voor zover van belang het volgende in:
“Immateriële schade
Met betrekking tot de immateriële schade overweegt het hof als volgt.
Artikel 6:106, eerste lid, aanhef en onder b, van het Burgerlijk Wetboek brengt, voor zover voor de beoordeling van belang, mee dat de benadeelde recht heeft op een naar billijkheid vast te stellen immateriële schadevergoeding, indien hij ten gevolge van het strafbare feit lichamelijk letsel heeft opgelopen. Bij de begroting van de naar billijkheid vast te stellen vergoeding voor immateriële schade dient de rechter rekening te houden met alle omstandigheden van het geval, waaronder de aard van de aansprakelijkheid en de ernst van het aan de aansprakelijke te maken verwijt, alsmede in geval van letselschade, de aard van het letsel, de ernst van het letsel (waaronder de duur en de intensiteit), de verwachting ten aanzien van het herstel en de leeftijd van het slachtoffer. Hierbij moet de rechter rekening houden met de bedragen die door Nederlandse rechters in vergelijkbare gevallen zijn toegekend.
De benadeelde partij heeft zwaar lichamelijk letsel, te weten blijvende schade aan zijn pezen, opgelopen en heeft uiteengezet welke impact het bewezenverklaarde op zijn persoonlijke leven heeft gehad en hoe hij ook nu nog, anderhalf jaar na het incident, regelmatig met de gevolgen wordt geconfronteerd. Gelet op de onderbouwing van de vordering en de verwijzing naar vergelijkbare gevallen stelt het hof de door de benadeelde partij geleden immateriële schade op voet van artikel 6:106 BW naar billijkheid vast op een bedrag van € 7.500,00.
Voor het overige is het hof van oordeel dat behandeling van de vordering een onevenredige belasting van het strafgeding oplevert. In zoverre kan de benadeelde partij daarom thans niet in de vordering worden ontvangen en kan de vordering slechts bij de burgerlijke rechter worden aangebracht.”
In zijn arrest van 28 mei 2019, ECLI:NL:HR:2019:793 NJ 2019/379 m.nt. Vellinga heeft de Hoge Raad onder meer overwogen:
“2.4.4 Art. 6:106 BW geeft een limitatieve opsomming van gevallen waarin deze bepaling recht geeft op vergoeding van immateriële schade als gevolg van onrechtmatig handelen, te weten in geval van:
[…]
b. aantasting in de persoon: 1) door het oplopen van lichamelijk letsel […]
Art. 361, vierde lid, Sv schrijft voor dat de beslissing op de vordering van de benadeelde partij met redenen is omkleed. De begrijpelijkheid van de beslissingen over de vordering van de benadeelde partij is mede afhankelijk van de wijze waarop (en de stukken waarmee) enerzijds de vordering is onderbouwd en anderzijds daartegen verweer is gevoerd. Naarmate de vordering uitvoeriger en specifieker wordt weersproken, zal de motivering van de toewijzing van de vordering dus meer aandacht vragen.
Met inachtneming van hetgeen hiervoor onder 2.4 reeds is overwogen, begroot de rechter de schade op de wijze die het meest met de aard ervan in overeenstemming is. Indien de omvang van de schade zonder nader onderzoek dat een onevenredige vertraging van het strafgeding zou opleveren, niet nauwkeurig kan worden vastgesteld, kan die omvang in veel gevallen worden geschat (art. 6:97 BW). De rechter dient in zijn motivering van die schatting zoveel mogelijk aan te sluiten bij de vaststaande feiten. Indien de gehele schade of een bepaalde schadepost wordt geschat op een bepaald bedrag impliceert de beslissing met betrekking tot die schade(post) de afwijzing van hetgeen meer werd gevorderd, tenzij uit die beslissing blijkt dat sprake is van een gedeeltelijke toewijzing zoals hiervoor onder 2.8.4 bedoeld.
De begroting van immateriële schade geschiedt naar billijkheid met inachtneming van alle omstandigheden van het geval, waaronder de aard van de aansprakelijkheid en de ernst van het aan de aansprakelijke te maken verwijt, alsmede, in geval van letselschade, de aard van het letsel, de ernst van het letsel (waaronder de duur en de intensiteit), de verwachting ten aanzien van het herstel en de leeftijd van het slachtoffer. Voorts dient de rechter bij de begroting, indien mogelijk, te letten op de bedragen die door Nederlandse rechters in vergelijkbare gevallen zijn toegekend.”
De toelichting op het middel houdt samengevat in dat het hof voor de begroting van de immateriële schade het juiste beoordelingskader voorop heeft gesteld en de relevante gezichtspunten heeft genoemd, maar niet kenbaar heeft gemaakt hoe die omstandigheden in onderlinge samenhang zijn gewaardeerd en waarom zij in dit geval hebben geleid tot een begroting die wezenlijk afwijkt van die van de politierechter.
De raadsman van de benadeelde partij heeft ter terechtzitting in hoger beroep aangevoerd dat de benadeelde nog dagelijks nadelige gevolgen ondervindt, dat zijn fijne motoriek is beperkt, hij geen vuist kan maken, zijn kracht is verminderd en hij dagelijks pijn en stramheid ervaart. De raadsman van de verdachte heeft aangevoerd dat de immateriële schadevergoeding erg hoog is, dat louter wordt verwezen naar twee uitspraken uit de smartengeldgids, waarbij bovendien invaliditeit en baanverlies aan de orde was en dat dit een te summiere onderbouwing voor immaterieel leed is.
Met betrekking tot de vordering ter vergoeding van de immateriële schade is het hof tot het oordeel gekomen dat de vordering ter hoogte van € 12.500,- naar maatstaven van billijkheid zich leent voor toewijzing tot een bedrag van € 7.500,- en voor het overige een onevenredige belasting van het strafgeding oplevert. Het hof heeft in dat verband overwogen dat de benadeelde partij zwaar lichamelijk letsel heeft opgelopen, te weten blijvende schade aan zijn pezen, en dat hij heeft uiteengezet welke impact het bewezenverklaarde op zijn persoonlijke leven heeft gehad en hoe hij anderhalf jaar na het incident regelmatig met de gevolgen wordt geconfronteerd. Het hof heeft – blijkens zijn overwegingen − bij de vaststelling van het bedrag gelet op de onderbouwing van de vordering en de verwijzing naar vergelijkbare gevallen.
Gelet op de inhoud van de vordering en op het onder 7.6 vooropgestelde is het oordeel van het hof dat de immateriële schade kan worden vastgesteld op € 7.500,- niet onbegrijpelijk. In de vordering van de benadeelde partij wordt verwezen naar twee zaken waarin een hoger bedrag aan smartengeld is toegewezen. De raadsman van de benadeelde partij heeft echter nagelaten toe te lichten in hoeverre die gevallen vergelijkbaar zijn met de onderhavige situatie, los van de stelling dat de benadeelde onder meer nog steeds pijn ervaart, minder kracht heeft en geen vuist kan maken. Daartegenover heeft verdediging aangevoerd dat in die zaken sprake was van blijvende gevolgen, zoals het niet in staat zijn werkzaamheden uit te voeren en blijvende invaliditeit. Mede gelet hierop acht ik het niet onbegrijpelijk dat het hof is uitgekomen op een bedrag van € 7.500,-.
Het middel faalt.
8 Afronding
Het eerste namens de verdachte voorgestelde middel slaagt. Het tweede namens de verdachte voorgestelde middel faalt en kan worden afgedaan met toepassing van art. 81 lid 1 RO.
Het namens de benadeelde partij [benadeelde 2] voorgestelde middel faalt en dat geldt eveneens voor de twee middelen die namens de benadeelde partij [benadeelde 1] zijn voorgesteld. Al deze middelen kunnen worden afgedaan met toepassing van art. 81 lid 1 RO.
Ambtshalve heb ik geen gronden aangetroffen die tot vernietiging van de bestreden uitspraak aanleiding behoren te geven.
Deze conclusie strekt tot vernietiging van de bestreden uitspraak, maar uitsluitend wat betreft de beslissingen over het onder 1 ten laste gelegde feit en de strafoplegging, met dien verstande dat de beslissing tot toekenning van schadevergoeding ten behoeve van de benadeelde partij [benadeelde 1] voor zover die immateriële schadevergoeding betreft en de niet-ontvankelijkheidsverklaring ten aanzien van de vordering tot schadevergoeding ten behoeve van de benadeelde partij [benadeelde 2] in stand kunnen blijven, tot terugwijzing naar het gerechtshof Amsterdam opdat de zaak ten aanzien daarvan opnieuw wordt berecht en afgedaan, en tot verwerping van de beroepen voor het overige.
De Procureur-Generaal
bij de Hoge Raad der Nederlanden
AG