IB/PVV. Niet-geadministreerde contante betalingen? Immateriële schadevergoeding.

Uitspraak van de eerste meervoudige belastingkamer

op het hoger beroep van

[belanghebbende] te [woonplaats] (hierna: belanghebbende), en

het incidentele hoger beroep van

de inspecteur van de Belastingdienst/Kantoor Rotterdam (hierna: de Inspecteur),

tegen de uitspraak van de rechtbank Noord-Nederland van 19 november 2024, nummers LEE 22/3600 tot en met 22/3602, ECLI:NL:RBNNE:2024:4475, in het geding tussen belanghebbende en de Inspecteur

alsmede de Staat der Nederlanden (de Minister van Justitie en Veiligheid; hierna: de Minister)

Aan belanghebbende is over het jaar 2011 een navorderingsaanslag in de inkomstenbelasting en premie volksverzekeringen (IB/PVV) opgelegd naar een belastbaar inkomen uit werk en woning van € 186.490 en een belastbaar inkomen uit sparen en beleggen van € 743. Daarbij is een bedrag aan heffingsrente berekend van € 10.165. Verder is een vergrijpboete opgelegd van € 24.035.

Aan belanghebbende is een navorderingsaanslag IB/PVV 2012 opgelegd naar een belastbaar inkomen uit werk en woning van € 143.415 en een belastbaar inkomen uit sparen en beleggen van € 673. Daarbij is een bedrag aan belastingrente berekend van € 3.207. Verder is een vergrijpboete opgelegd van € 8.574.

Aan belanghebbende is een navorderingsaanslag IB/PVV 2013 opgelegd naar een belastbaar inkomen uit werk en woning van € 189.263 en een belastbaar inkomen uit sparen en beleggen van € 3. Daarbij is een bedrag aan belastingrente berekend van € 1.770. Verder is een vergrijpboete opgelegd van € 5.728.

De Inspecteur heeft bij uitspraak op bezwaar van 3 juni 2021 de navorderingsaanslagen, beschikkingen heffings- en belastingrente en vergrijpboetes gehandhaafd.

Belanghebbende is daartegen in beroep gekomen bij de rechtbank Noord-Nederland (hierna: de Rechtbank). De Rechtbank heeft de navorderingsaanslag IB/PVV 2011 verminderd tot een aanslag naar een belastbaar inkomen uit werk en woning van € 114.286 en een belastbaar inkomen uit sparen en beleggen van € 743, de daarmee samenhangende beschikking heffingsrente dienovereenkomstig verminderd, de navorderingsaanslagen IB/PVV 2012 en 2013 en de daarmee samenhangende beschikkingen belastingrente gehandhaafd, de vergrijpboetes 2011 tot en met 2013 vernietigd en vergoedingen voor immateriële schade, proceskosten en griffierecht toegekend van respectievelijk € 4.500, € 3.000 en € 49.

Belanghebbende heeft tegen de uitspraak van de Rechtbank op 24 december 2024 hoger beroep ingesteld.

De Inspecteur heeft op 19 maart 2025 een verweerschrift ingediend. Daarbij is incidenteel hoger beroep ingesteld.

Belanghebbende heeft op 14 april 2025 gereageerd op het incidentele hoger beroep.

Belanghebbende heeft op 20 augustus 2026 een nader stuk ingebracht.

De Inspecteur heeft op 21 en 28 augustus 2026 nadere stukken ingebracht.

Belanghebbende heeft op 31 augustus 2026 een pleitnota ingebracht.

Het onderzoek ter zitting heeft plaatsgevonden op 1 september 2026 te Leeuwarden. Namens belanghebbende is verschenen advocaat mr. M.J. van Dam. Namens de Inspecteur zijn verschenen [naam1] en [naam2] . Van de zitting is een proces-verbaal opgemaakt, dat bij deze uitspraak is gevoegd.

Belanghebbende is eigenaar van en schipper op het motortankschip [naam schip1] (het schip). Het schip heeft een lengte van 79,98 meter en een breedte van 9,5 meter. Het schip beschikt over twee ladingtanks met een totaal laadvermogen van ruim 1.253 m3. Daarnaast heeft het schip twee zogenoemde sloptanks met een laadvermogen van 20 m3 per tank.

Met het schip vervoert belanghebbende bedrijfsmatig plantaardige (eetbare) olie.

De ladingtanks worden regelmatig gereinigd door deze schoon te spoelen met (warm) water. Het daaruit ontstane waswater, waarin zich restanten van de vervoerde olie bevinden, wordt verzameld in de sloptanks. Als het waswater niet meer bruikbaar is (omdat het te zeer vervuild is geraakt) of als de sloptanks (bijna) vol zijn, ontdoet de schipper zich van de inhoud van de sloptanks, de zogenoemde slops. Deze slops bevatten enerzijds olie en anderzijds vocht en vuil. In de branche pleegt de verhouding tussen beide componenten te worden uitgedrukt in een ‘vocht/vuilpercentage’, waarmee wordt aangeduid hoeveel procent van de slops bestaat uit vocht en vuil; het restant bestaat uit olie.

In de jaren 2011 tot en met 2013 ontdeed belanghebbende zich van zijn slops door deze op te laten halen door [onderneming1] BV te [plaats] ( [onderneming1] BV), die de slops per vrachtwagen (soms met aanhangwagen) vanaf het schip transporteerde naar [onderneming2] BV te [plaats2] ( [onderneming2] BV). [onderneming2] BV bewerkte de slops en verwerkte olie uit de slops tot biobrandstof.

De schipper ontving Begeleidingsbrief B2 van [onderneming1] BV op het moment van de ontdoening. Op Begeleidingsbrief B2 werd onder meer de datum van de ontdoening ingevuld en in de meeste gevallen de geschatte hoeveelheid (in kilogram) slops. In veel gevallen werd ook het geschatte vocht/vuilpercentage ingevuld. Er stonden ook enkele voorgedrukte gegevens op, zoals het kenteken van de vrachtwagen van [onderneming1] BV en de adresgegevens van de betrokkenen. Begeleidingsbrief B2 werd ondertekend door de schipper en door [onderneming1] BV. In de administratie van belanghebbende bevonden zich deze Begeleidingsbrieven B2.

Bij de aflevering van de slops door [onderneming1] BV aan [onderneming2] BV werden door [onderneming2] BV gegevens op de Begeleidingsbrieven C1/A2, A1 en B1 afgedrukt. Dit betrof het zogenoemde weegbrugstempel. Op dit weegbrugstempel stonden onder meer de datum, het volgnummer van de weegbon, het kenteken van de vrachtwagen van [onderneming1] BV en het bruto, tarra en netto gewicht van de slops, dat werd bepaald aan de hand van de weegbrug. Deze doordrukken werden ondertekend door de ontvanger ( [onderneming2] BV).

Het systeem van de vier (doordrukken van de) begeleidingsbrieven veronderstelt dat Begeleidingsbrief B1, na de aflevering van de slops aan de ontvanger/verwerker, voorzien van het weegbrugstempel en de handtekeningen van alle betrokkenen, wordt overhandigd aan de schipper, bijvoorbeeld via de transporteur bij een volgende ontdoening. In de administratie van belanghebbende bevonden zich ten aanzien van een deel van de ontdoeningen (ook) doordrukken van Begeleidingsbrief B1.

De oliecomponent in de slops heeft een waarde die afhankelijk is van het vocht/vuilpercentage: des te hoger dat percentage, des te lager de waarde. Belanghebbende kreeg betaald van [onderneming1] BV ter zake van de afgegeven slops.

Op 5 december 2011 heeft een afvalstoffencontrole plaatsgevonden door de Dienst Waterpolitie aan boord van een motortankschip dat plantaardige olie vervoerde. Dit was de aanleiding voor een strafrechtelijk onderzoek door het Openbaar Ministerie (OM) dat zich richtte op de opsporing van vermoedelijk strafbare feiten die werden gepleegd bij het ontvangen, vervoeren en afgeven van plantaardige oliën en vetten door middel van binnenvaartschepen en daarmee gepaard gaande (al dan niet gefingeerde) afvalstromen. Dit strafrechtelijk onderzoek heeft uiteindelijk de naam [onderzoek] gekregen.

De Inspecteur heeft op 21 september 2012 overeenkomstig de ingediende aangifte de aanslag IB/PVV 2011 vastgesteld naar een belastbaar inkomen uit werk en woning van € 94.046 en belastbaar inkomen uit sparen en beleggen van € 743.

Nadat het OM de Belastingdienst had geïnformeerd over een vermoeden dat schippers van motortankschepen contante betalingen van [onderneming1] BV hadden ontvangen voor het leveren van slops, hebben belastingambtenaren op 5 augustus 2013 deelgenomen aan een briefingbijeenkomst van het strafrechtelijk onderzoek [onderzoek] . Het doel van deze bijeenkomst was om te verkennen of er in de vorm van een convenant kon worden samengewerkt of informatie kon worden uitgewisseld tussen het OM en de Belastingdienst. Een convenant is niet afgesloten. Afgesproken is om informatie uit te wisselen door middel van wettelijke vorderingen, zoals op grond van artikel 55 van de Algemene wet inzake rijksbelastingen (AWR) (zie ook 2.24 hierna).

De Inspecteur heeft op 6 december 2013 overeenkomstig de ingediende aangifte de aanslag IB/PVV 2012 vastgesteld naar een belastbaar inkomen uit werk en woning van € 110.439 en belastbaar inkomen uit sparen en beleggen van € 673.

De Inspecteur heeft op 30 april 2015 overeenkomstig de ingediende aangifte de aanslag IB/PVV 2013 vastgesteld naar een belastbaar inkomen uit werk en woning van € 167.230 en belastbaar inkomen uit sparen en beleggen van € 3.

Op 26 mei 2016 heeft de Inspecteur op grond van artikel 55 AWR een verzoek aan de officier van justitie gedaan tot het verstrekken van relevante delen uit het strafdossier [onderzoek] . Op dezelfde dag heeft de officier van justitie dit verzoek voor akkoord ondertekend. Daarmee heeft de Inspecteur (via een USB-stick) inzage verkregen in de verzochte delen van het strafdossier, waarin zich onder meer een Excel-spreadsheet bevond met gegevens van ontdoeningen ten aanzien van meerdere motortankschepen, waaronder het schip. Uit deze Excel-spreadsheet zouden de veronderstelde contante betalingen kunnen worden afgeleid die belanghebbende zou hebben ontvangen voor de afgifte van slops.

Verder is vastgesteld dat de administratie van [onderneming1] BV verkoopfacturen bevat ter zake van de aflevering van ladingen uit de tankwagens van [onderneming1] BV aan [onderneming2] BV. Op basis van de administratie van [onderneming1] BV - in het bijzonder de begeleidingsbrieven met daarop de afdrukken van het weegbrugstempel van [onderneming2] BV - kan worden bepaald welke omzet [onderneming1] BV heeft behaald met de verkoop van de ladingen aan [onderneming2] BV en welke ladingen volgens de betreffende begeleidingsbrieven afkomstig waren van belanghebbende. Ook kon zodoende worden bepaald wat het vocht/vuilpercentage van de afgeleverde ladingen was, omdat die ladingen bij [onderneming2] BV op de weegbrug werden gewogen en werden bemonsterd. Op grond van de bevindingen uit het strafrechtelijk onderzoek en het fiscale onderzoek heeft de Belastingdienst geconcludeerd dat de financiële administratie van [onderneming1] BV op het punt van de van de schipper ingekochte slops sluitend is. Dat wil zeggen dat de bedragen op alle inkoopfacturen als zodanig zijn verantwoord in het grootboek, dat in het kasboek de betreffende betalingen per kas zijn geregistreerd en dat in het bankboek de bijbehorende kasopnames (op totaalniveau) zijn terug te vinden.

Bij brief van 14 september 2017 heeft de Inspecteur belanghebbende in de gelegenheid gesteld om aan te tonen dat en op welke wijze hij de veronderstelde contante betalingen van [onderneming1] BV voor de afgifte van slops heeft verantwoord in de administratie van zijn onderneming en in de aangiften IB/PVV 2011, 2012 en 2013. Bij deze brief is een overzicht verstrekt van de gestelde contante betalingen, de afgegeven slops (aantal kilogram) en de betreffende factuurnummers op de inkoopfacturen van [onderneming1] BV. Ook heeft de Inspecteur aangekondigd dat hij navorderingsaanslagen met boetes zal opleggen als blijkt dat belanghebbende de gestelde contante betalingen niet heeft verantwoord.

Belanghebbende heeft op 9 oktober 2017 op deze brief gereageerd via zijn advocaat en verklaard geen contante betalingen te hebben ontvangen van [onderneming1] BV ter zake van de afgifte van slops uit het schip.

Bij brief van 3 november 2017 heeft de Inspecteur belanghebbende ervan in kennis gesteld dat hij navorderingsaanslagen en boetes zou gaan opleggen.

Bij brief van 30 november 2017 heeft belanghebbendes advocaat stukken uit de administratie van belanghebbende zelf overgelegd aan de inspecteur. Dit betreffen begeleidingsbrieven en inkoopfacturen van [onderneming1] BV ter zake van per bank verrichte betalingen voor aan [onderneming1] BV afgegeven slops.

De Inspecteur heeft vervolgens met dagtekening 23 december 2017 (2011) en 11 april 2018 (2012 en 2013) onderhavige navorderingsaanslagen IB/PVV 2011 tot en met 2013 opgelegd. Bij het vaststellen van deze navorderingsaanslagen heeft de Inspecteur het standpunt ingenomen dat belanghebbende contante betalingen heeft ontvangen die tot de winst moeten worden gerekend. De navorderingsaanslagen zijn als volgt berekend:

De Rechtbank heeft in de uitspraak van 19 november 2024 – kort gezegd – overwogen dat voor haar oordeel wordt voorbijgegaan aan de stukken uit het strafrechtelijk onderzoek, dat haar oordeel uitsluitend is gebaseerd op de stukken van belanghebbende zelf en de stukken afkomstig uit de administratie van [onderneming1] BV, dat geen sprake is van een ambtelijk verzuim dat aan de navorderingen in de weg staat, dat voor het jaar 2011 de bewijslast niet kan worden omgekeerd en de Inspecteur voor het jaar 2011 slechts een winstcorrectie van € 23.000 aannemelijk heeft gemaakt, dat voor de jaren 2012 en 2013 de Inspecteur wel de volledige winstcorrecties aannemelijk heeft gemaakt, en dat de vergrijpboetes worden vernietigd omdat de Inspecteur niet buiten redelijke twijfel heeft bewezen dat belanghebbende door [onderneming1] BV ook contant is betaald.

In geschil is of de navorderingsaanslagen IB/PVV 2011 tot en met 2013 en de vergrijpboetes terecht en tot het juiste bedrag zijn opgelegd.

Belanghebbende stelt in hoger beroep dat de Inspecteur de winstcorrecties niet aannemelijk heeft gemaakt. De Inspecteur is de tegenovergestelde opvatting toegedaan.

Belanghebbende heeft ter zitting zijn grieven dat de Inspecteur niet alle op de zaak betrekking hebbende stukken heeft ingebracht en dat de Inspecteur niet beschikt over een navordering rechtvaardigend nieuw feit, ingetrokken.

De Inspecteur heeft in zijn incidentele hoger beroep het standpunt ingenomen dat hij ook voor het jaar 2011 de volledige winstcorrectie aannemelijk heeft gemaakt en dat de vergrijpboetes terecht zijn opgelegd. Belanghebbende is de tegenovergestelde opvattingen toegedaan.

Verder stelt belanghebbende dat de Rechtbank een te lage schadevergoeding heeft toegekend wegens overschrijding van de redelijke termijn in de boeteprocedures.

Belanghebbende concludeert tot vernietiging van de navorderingsaanslagen IB/PVV 2011 tot en met 2013, van de daarmee samenhangende rentebeschikkingen en de vergrijpboetes. De Inspecteur concludeert tot handhaving van de navorderingsaanslagen IB/PVV 2011 tot en met 2013, de daarmee samenhangende rentebeschikkingen en de vergrijpboetes.

Beslissing geheimhoudingskamer Rechtbank

De geheimhoudingskamer van de Rechtbank heeft in een tussenbeslissing van 2 maart 2023 geoordeeld dat beperkte kennisneming gerechtvaardigd is.

Artikel 27j, tweede lid, in samenhang met artikel 27e, aanhef en letter a AWR bepaalt, voor zover van belang, dat het hoger beroep van de belastingplichtige ongegrond moet worden verklaard indien de vereiste aangifte niet is gedaan, tenzij de belastingplichtige overtuigend kan aantonen dat en in hoeverre de uitspraak op het bezwaar onjuist is (de zogenoemde omkering en verzwaring van de bewijslast).

Bij inhoudelijke gebreken in een aangifte kan slechts dan worden aangenomen dat de vereiste aangifte niet is gedaan, indien aan de hand van de normale regels van stelplicht en bewijslast is vastgesteld dat sprake is van één of meer gebreken die ertoe leiden dat de volgens de aangifte verschuldigde belasting verhoudingsgewijs aanzienlijk lager is dan de werkelijk verschuldigde belasting. Tevens is vereist dat het bedrag van de belasting dat als gevolg van de hiervoor bedoelde gebreken in de aangifte niet zou zijn geheven, op zichzelf beschouwd aanzienlijk is.

Dit betekent dat de Inspecteur eerst aan de hand van de normale regels van bewijslast aannemelijk moet maken dat belanghebbende zodanige niet-geadministreerde contante betalingen van [onderneming1] BV heeft ontvangen dat de ingediende aangiften zowel absoluut als relatief gezien in aanzienlijk mate bewust te laag zijn gedaan.

Belanghebbende stelt dat hij de door de Inspecteur gestelde contante betalingen nooit heeft ontvangen. Volgens belanghebbende heeft [onderneming1] BV in haar administratie valse contantfacturen opgemaakt die nooit aan hem zijn verzonden of gegeven.

De Inspecteur heeft in hoger beroep ter onderbouwing van zijn standpunt gewezen op de werkwijze (modus operandi) van belanghebbende en [onderneming1] BV (zie 2.4 tot en met 2.9). In aanvulling daarop heeft de Inspecteur nog het volgende aangevoerd.

Naar het oordeel van het Hof is de Inspecteur met voornoemde onderbouwing niet erin geslaagd aannemelijk te maken dat belanghebbende de betalingen voor de slops niet alleen per bank, maar ook contant heeft ontvangen. Het Hof acht namelijk niet onwaarschijnlijk dat de uit de administratie van [onderneming1] BV blijkende contante ‘betalingen’, niet ten goede zijn gekomen aan belanghebbende, maar door [onderneming1] BV voor zichzelf zijn gehouden. Bij dit bewijsoordeel laat het Hof het volgende meewegen.

De Rechtbank heeft de vergrijpboetes – die elk meer dan € 1.000 bedroegen – vernietigd en die beslissing is in hoger beroep in stand gebleven. De compensatie wegens overschrijding van de redelijke termijn in eerste aanleg, kan dus niet worden verleend door vermindering van die boetes, maar wordt verleend in de vorm van een schadevergoeding op eenzelfde wijze als voor de navorderingsaanslagen.

Anders dan de Rechtbank heeft geoordeeld, vindt de vergoeding van immateriële schade voor overschrijding van de redelijke termijn plaats voor elke vernietigde boete afzonderlijk.

De boetes zijn aangekondigd op 14 september 2017. De uitspraak op bezwaar is van 3 juni 2021. Het tijdsverloop tussen de aankondiging en de uitspraak van de Rechtbank van 19 november 2024 levert een overschrijding van de redelijke termijn op van vijf jaar en (afgerond) drie maanden, waarvan drie jaar en (afgerond) drie maanden aan de Inspecteur kunnen worden toegerekend. Belanghebbende heeft daarom recht op een schadevergoeding van driemaal € 5.500, ofwel € 16.500, waarvan 39/63e-deel, ofwel € 10.214 door de Inspecteur moet worden vergoed en 24/63e-deel, ofwel € 6.286 door de Staat.

De door de Rechtbank toegekende immateriële schadevergoeding van € 4.000 (€ 2.000 voor rekening van de Inspecteur en € 2.000 voor rekening van de Staat) voor overschrijding van de redelijke termijn in de procedure over de navorderingsaanslagen, blijft in stand. Dit betekent dat de Inspecteur moet worden veroordeeld tot een schadevergoeding van € 2.000 plus € 10.214, ofwel in totaal € 12.214. De Staat wordt veroordeeld tot een schadevergoeding van € 2.000 plus € 6.286, ofwel in totaal € 8.286.

De griffier heeft de Minister in de gelegenheid gesteld om zich uit te laten over het voornemen van het Hof om schadevergoedingen van meer dan € 5.000 toe te kennen. Bij brief van 3 september 2026 heeft de Minister aangegeven hiervan gebruik te willen maken. De griffier heeft op 24 september 2026 de dossierstukken aan de Minister toegestuurd met het verzoek binnen vier weken te reageren. De Minister heeft bij brief van 21 oktober 2026 gereageerd. Deze reactie geeft geen aanleiding tot een andersluidende beslissing omtrent de toe te kennen schadevergoedingen.

Het hoger beroep van belanghebbende wordt gegrond verklaard. Het incidentele hoger beroep van de Inspecteur wordt ongegrond verklaard.

Nu het Hof het hoger beroep van belanghebbende gegrond verklaart, dient de Inspecteur aan belanghebbende het betaalde griffierecht in hoger beroep van € 138 te vergoeden.

Verder vindt het Hof aanleiding de Inspecteur te veroordelen in de kosten die belanghebbende in verband met het hoger beroep redelijkerwijs heeft moeten maken. Deze kosten zijn op de voet van het Besluit proceskosten bestuursrecht voor de door een derde beroepsmatig verleende rechtsbijstand vastgesteld op € 4.203 (1 punt voor hogerberoepschrift, 1 punt voor schriftelijke zienswijze na incidenteel hoger beroep van inspecteur, 1 punt voor zitting, wegingsfactor 1,5 (zwaar), waarde per punt € 934).

Het Hof:

Deze uitspraak is gedaan door mr. A.J.H. van Suilen, voorzitter, mr. G.B.A. Brummer en mr. P. van der Wal, in tegenwoordigheid van mr. H. de Jong als griffier.

De beslissing is in het openbaar uitgesproken op 27 oktober 2026.

De griffier, De voorzitter,

(H. de Jong) (A.J.H. van Suilen)

Deze uitspraak is in Mijn Rechtspraak geplaatst. Indien u niet digitaal procedeert wordt een afschrift aangetekend per post verzonden.

Tegen deze uitspraak kunnen beide partijen binnen zes weken na de verzenddatum beroep in cassatie instellen bij de Hoge Raad der Nederlanden via het webportaal van de Hoge Raad www.hogeraad.nl.

Bepaalde personen die niet worden vertegenwoordigd door een gemachtigde die beroepsmatig rechtsbijstand verleent, mogen per post beroep in cassatie instellen. Dit zijn natuurlijke personen en verenigingen waarvan de statuten niet zijn opgenomen in een notariële akte. Als zij geen gebruik willen maken van digitaal procederen kunnen deze personen het beroepschrift in cassatie sturen aan de Hoge Raad der Nederlanden (belastingkamer), postbus 20303, 2500 EH Den Haag. Alle andere personen en gemachtigden die beroepsmatig rechtsbijstand verlenen, zijn in beginsel verplicht digitaal te procederen (zie www.hogeraad.nl).

Bij het instellen van beroep in cassatie moet het volgende in acht worden genomen:

a. de naam en het adres van de indiener;

b. de dagtekening;

c. een omschrijving van de uitspraak waartegen het beroep in cassatie is gericht;

d. de gronden van het beroep in cassatie.

Voor het instellen van beroep in cassatie is griffierecht verschuldigd. Na het instellen van beroep in cassatie ontvangt de indiener een nota griffierecht van de griffier van de Hoge Raad. In het cassatieberoepschrift kan de Hoge Raad verzocht worden om de wederpartij te veroordelen in de proceskosten.