Strafrecht overig
Conclusie PG. Veroordeling wegens overtreding art. 9 lid 7 WVW 1994 (rijden terwijl rijbewijs is ingevorderd)…
Parket bij de Hoge Raad, 3 november 2026
ECLI:NL:PHR:2026:1062 · Parket bij de Hoge Raad · 3 november 2026
https://www.uitspraken.nl/uitspraak/parket-bij-de-hoge-raad/strafrecht/strafrecht-overig/ecli-nl-phr-2026-1062
Zaakgegevens
Op 3 november 2026 heeft het Parket bij de Hoge Raad een conclusie genomen in een zaak over strafrecht.
- Instantie
- Parket bij de Hoge RaadParket bij de Hoge RaadHet onafhankelijke parket van de procureur-generaal en de advocaten-generaal, die de Hoge Raad adviseren in conclusies.Meer uitleg
- Datum uitspraak
- 3 november 2026
- Datum publicatie
- 2 november 2026
- Zaaknummer
- 26/00928
- Rechtsgebied
- Strafrecht » Strafrecht overig
- ECLI
- ECLI:NL:PHR:2026:1062
Inhoud van deze uitspraak
Samenvatting
Conclusie PG. Veroordeling wegens overtreding art. 9 lid 7 WVW 1994 (rijden terwijl rijbewijs is ingevorderd) en art. 163 lid 6 WVW 1994 (geen medewerking verlenen aan bloedonderzoek). In het middel wordt geklaagd dat degene die namens het Openbaar Ministerie bij de zitting in hoger beroep optrad als (plaatsvervangend) advocaat-generaal nog niet was benoemd tot plaatsvervangend advocaat-generaal. De PG acht het middel gegrond. De conclusie strekt tot vernietiging en terugwijzing.
Conclusie
PROCUREUR-GENERAAL
BIJ DE
HOGE RAAD DER NEDERLANDEN
Nummer 26/00928
Zitting 3 november 2026
CONCLUSIE
F.W. Bleichrodt
In de zaak
[verdachte] ,
geboren in [geboorteplaats] op [geboortedatum] 1999,
hierna: de verdachte
1 Inleiding
In deze zaak doet zich de situatie voor waarin de vertegenwoordiger van het Openbaar Ministerie dat ter terechtzitting in hoger beroep optrad als plaatsvervangend advocaat-generaal weliswaar officier van justitie was, maar ten tijde van de terechtzitting (nog) niet was benoemd tot plaatsvervangend advocaat-generaal. De vraag is of dit ertoe leidt dat het onderzoek ter terechtzitting nietig is en het bestreden arrest dus niet in stand kan blijven.
2 Het cassatieberoep
De verdachte is bij arrest van 12 maart 2026 (rolnummer 22-004211-24) door het gerechtshof Den Haag veroordeeld wegens overtreding van art. 9 lid 7 van de Wegenverkeerswet 1994 (rijden terwijl rijbewijs is ingevorderd) en art. 163 lid 6 van de Wegenverkeerswet 1994 (geen medewerking verlenen aan bloedonderzoek). Het hof heeft de verdachte veroordeeld tot een gevangenisstraf voor de duur van vier weken, waarvan drie weken voorwaardelijk, met een proeftijd van twee jaren. Verder heeft het hof de verdachte veroordeeld tot een geldboete van € 900,00, bij gebreke van betaling en verhaal te vervangen door negen dagen hechtenis, waarbij is bepaald dat de geldboete mag worden voldaan in tien termijnen. Tevens heeft het hof de verdachte de bevoegdheid ontzegd motorrijtuigen te besturen voor de duur van 208 dagen, waarbij is bepaald dat de tijd gedurende welke het rijbewijs van de verdachte ingevorderd of ingehouden is geweest voordat deze bijkomende straf voor tenuitvoerlegging vatbaar is geworden, op de duur van de bijkomende straf in mindering zal worden gebracht.
Het cassatieberoep is ingesteld namens de verdachte. M. Kuipers, advocaat te Arnhem, heeft bij schriftuur van 8 augustus 2026 een middel van cassatie voorgesteld. Het middel is ingediend naar aanleiding van een brief van 23 juni 2026, die mr. Y.A. van der Meer namens de landelijk hoofdadvocaat-generaal aan mr. A.M. Demirer, advocaat te Utrecht, heeft gestuurd. In deze brief staat, voor zover hier van belang, het volgende:
“(…)
Op 12 maart jl. heeft u [verdachte] als raadsman bijgestaan op een terechtzitting bij het Gerechtshof Den Haag in de strafzaak met nummer 22-004211-24.
Achteraf is gebleken dat sprake was van een formeel gebrek in de benoeming van de op die zitting aanwezige plaatsvervangend advocaat-generaal. Betrokkene was weliswaar reeds officier van justitie, maar het collegebesluit plaatsvervangend advocaat-generaal was abusievelijk formeel nog niet geregeld. Uiteindelijk is dat collegebesluit alsnog genomen met ingang van 12 mei 2026.
Het Gerechtshof heeft in de strafzaak van uw cliënt arrest gewezen. Het ingestelde beroep in cassatie loopt nog.
Wij vinden het belangrijk u over het bovenstaande te informeren. Wij bieden hiervoor onze oprechte excuses aan.
Vanzelfsprekend hebben wij het Gerechtshof Den Haag geïnformeerd over deze kwestie.
(…)”
In een andere cassatiezaak (met nummer 26/00918) is een middel ingediend naar aanleiding van een brief met dezelfde strekking. Ook in die zaak concludeer ik vandaag.
3 Het proces-verbaal van de zitting in hoger beroep
Het proces-verbaal van de zitting in hoger beroep vermeldt over de advocaat-generaal:
“(…)
Voorts is aanwezig mr. [naam], advocaat-generaal.
(…)
De advocaat-generaal draagt de zaak voor.
(…)
Met instemming van de advocaat-generaal en de raadsman worden de stukken van het voorbereidend onderzoek en alle overige stukken van onderzoek, voor zover van belang met het oog op enige door het hof te nemen beslissing, waaronder de stukken die door het hof als bewijsmiddel zijn gebezigd, geacht te zijn voorgehouden.
(…)
De advocaat-generaal vordert veroordeling van de verdachte ter zake van de in de zaak met parketnummer 96-170993-24 en de in de zaak met parketnummer 96-040217-24 tenlastegelegde feiten conform de beslissingen van de eerste rechter en legt de vordering aan het gerechtshof over.
(…)
De advocaat-generaal krijgt de gelegenheid tot repliek. Hij maakt daarvan geen gebruik.”
4 De toepasselijke wettelijke bepalingen
Relevante bepalingen in de Wet RO
In de Wet op de rechterlijke organisatie (“Wet RO”) is bepaald welke rechterlijke ambtenaren aan het Openbaar Ministerie zijn verbonden en welke bevoegdheden zij uitoefenen.
Art. 1, aanhef en onderdeel b, onder 50, 60 en 70 Wet RO regelt welke rechterlijke ambtenaren aan het Openbaar Ministerie zijn verbonden:
“Artikel 1
In deze wet en de daarop berustende bepalingen wordt verstaan onder:
(…)
b. rechterlijke ambtenaren:
(…)
50 de procureurs-generaal die het College van procureurs-generaal, bedoeld in artikel 130, vormen, met uitzondering van de procureur-generaal, bedoeld in artikel 130, vierde lid;
60 de landelijk hoofdadvocaat-generaal bij het ressortsparket alsmede de hoofdadvocaten-generaal, de senior advocaten-generaal, de advocaten-generaal en de plaatsvervangende advocaten-generaal bij het ressortsparket en het parket-generaal;
70 de hoofdofficieren van justitie, de plaatsvervangende hoofdofficieren van justitie, de senior officieren van justitie A, de senior officieren van justitie, de officieren van justitie, de substituut-officieren van justitie, de plaatsvervangende officieren van justitie, de officieren enkelvoudige zittingen en de plaatsvervangende officieren enkelvoudige zittingen bij de arrondissementsparketten, het landelijk parket, het functioneel parket, het parket centrale verwerking openbaar ministerie en het parket-generaal;
(…)”
Art. 125 Wet RO bepaalt dat de taken en bevoegdheden van het Openbaar Ministerie, op de wijze bij of krachtens de wet bepaald, worden uitgeoefend door het College van procureurs-generaal en rechterlijke ambtenaren, bedoeld in art. 1, onderdeel b, onder 60 en 70.
Op grond van art. 125a lid 2 Wet RO kan een bevoegdheid die bij of krachtens de wet wordt toegekend aan de advocaat-generaal, worden uitgeoefend door de rechterlijke ambtenaren, bedoeld in art. 1, onderdeel b, onder 60, tenzij de regeling waarop de bevoegdheid steunt of de aard van de bevoegdheid zich daartegen verzet. Tot de rechterlijke ambtenaren in art. 1, onderdeel b, onder 60 behoren niet de officieren van justitie, maar wel de plaatsvervangende advocaten-generaal bij het ressortsparket en het parket-generaal.
De uitoefening van de bevoegdheid van een (plaatsvervangend) advocaat-generaal om in strafzaken ter zitting op te treden kan niet worden opgedragen aan een andere bij het parket werkzame ambtenaar (art. 126 lid 3 Wet RO).
De minister kan een rechterlijk ambtenaar als bedoeld in art. 1, onderdeel b, onder 50 tot en met 70 met de waarneming van een ander ambt bij het Openbaar Ministerie belasten (art. 142 Wet RO).
Relevante bepalingen in de Wrra
De Wet rechtspositie rechterlijke ambtenaren (“Wrra”) bepaalt het volgende over een benoeming tot plaatsvervangend advocaat-generaal:
“Artikel 2
(…)
3. De benoeming in het ambt van plaatsvervangend advocaat-generaal bij het ressortsparket of het parket-generaal, plaatsvervangend officier van justitie, officier enkelvoudige zittingen dan wel plaatsvervangend officier enkelvoudige zittingen geschiedt bij besluit van Onze Minister.
(…)
5. In afwijking van het derde lid kan het College van procureurs-generaal een hoofdofficier van justitie, plaatsvervangend hoofdofficier van justitie, senior officier van justitie A, senior officier van justitie, officier van justitie, substituut-officieren van justitie of plaatsvervangend officier van justitie bij een arrondissementsparket, het landelijk parket, het functioneel parket, het parket centrale verwerking openbaar ministerie of het parket-generaal benoemen tot plaatsvervangend advocaat-generaal bij het ressortsparket of het parket-generaal.
(…)”
Art. 2 lid 5 Wrra houdt dus, voor zover hier van belang, in dat het College van procureurs-generaal een officier van justitie kan benoemen tot plaatsvervangend advocaat-generaal.
In art. 5g lid 4 Wrra staat dat de plaatsvervangers van rechtswege en de door het College van procureurs-generaal benoemde plaatsvervangers niet als zodanig worden beëdigd.
Relevante bepalingen in Sv
Art. 9 lid 5 Sv regelt dat de advocaat-generaal bij het ressortsparket is belast met de vervolging van strafbare feiten in hoger beroep.
Volgens art. 284 lid 1 Sv draagt de officier van justitie de zaak ter zitting voor. Art. 311 lid 1 Sv houdt onder meer in dat de officier van justitie zijn vordering ter zitting voorleest. Deze bepalingen zijn in hoger beroep van overeenkomstige toepassing (art. 415 lid 1 Sv). In titel II van boek 3 van het Wetboek van Strafvordering worden de desbetreffende bevoegdheden toegekend aan de advocaat-generaal. Ingeval hoger beroep is ingesteld door de officier van justitie, geeft de advocaat-generaal bij de voordracht van de zaak een toelichting op de bezwaren tegen het vonnis (art. 416 lid 1 Sv).
5 Wetsgeschiedenis ten aanzien van de plaatsvervangend advocaat-generaal
De plaatsvervangend advocaat-generaal is in 1999 geïntroduceerd met de Wet reorganisatie Openbaar Ministerie en instelling landelijk parket. Met die wet werd onder meer een nieuw hoofdstuk over het Openbaar Ministerie (art. 124-144) ingevoegd in de Wet RO.
Art. 136 lid 6 (na vernummering: art. 136 lid 7) en 137 lid 6 Wet RO (oud) regelden dat het College van procureurs-generaal een officier van justitie bij het landelijk parket of het arrondissementsparket kon benoemen tot plaatsvervangend advocaat-generaal.
Art. 138 lid 1, aanhef en onderdeel b, Wet RO (oud) bepaalde dat bij het ressortsparket plaatsvervangende advocaten-generaal werkzaam zijn. In de memorie van toelichting staat:
“Nieuw is het fenomeen plaatsvervangend advocaat-generaal. Tot 1 april 1994 kende de wet (art. 6a, eerste lid, onder c, Wet RO) de figuur van de waarnemend advocaat-generaal bij een hof. Als zodanig konden worden aangewezen een advocaat-generaal bij een ander hof en een officier van justitie. Sinds 1 april 1994 bestaat deze figuur niet meer. Wel bevat de wet (art. 6b, eerste lid, Wet RO) sinds die datum de mogelijkheid om een lid van het OM bij een hof of bij een arrondissementsparket «te belasten met de waarneming» van een ander ambt binnen het OM bij een hof of een arrondissementsparket. Indien de waarneming ten minste een maand heeft geduurd, ontvangt de betrokkene een waarnemingstoelage. Deze constructie is in het leven geroepen voor gevallen waarin een bepaalde vacature langdurig onvervuld blijft. Omdat soms behoefte bestaat aan de mogelijkheid om officieren van justitie bevoegd te maken als advocaat-generaal, bij voorbeeld in grote zaken of ter voorbereiding op een (mogelijke) benoeming tot advocaat-generaal, wordt in die gevallen de betrokkene belast met de waarneming van het ambt van advocaat-generaal, zonder recht op een waarnemingstoelage. Dat is echter een oneigenlijk gebruik van de desbetreffende bepaling. Ook kan een discussie ontstaan over het recht op een waarnemingstoelage. Een structurele oplossing is daarom nodig. Die – in het onderhavige wetsvoorstel neergelegde – oplossing is aldus, dat – naar analogie van de plaatsvervangend officier van justitie bij het arrondissementsparket – de figuur van plaatsvervangend advocaat-generaal bij het ressortsparket wordt ingevoerd. Daaraan is het extra voordeel verbonden, dat dan ook «buitenstaanders» als zodanig kunnen worden benoemd, hetgeen spoort met de wens om advocaten-generaal ten dele ook uit die kring (en dus niet alleen uit de arrondissementsparketten) te recruteren.”
In art. 141 Wet RO (oud) werd bepaald dat de plaatsvervangers van rechtswege en de door het College van procureurs-generaal benoemde plaatsvervangers niet als zodanig worden beëdigd. De memorie van toelichting vermeldt hierover het navolgende:
“Met deze bepaling wordt een specifieke afwijking mogelijk gemaakt van de algemene bepaling van artikel 5, eerste lid. De plaatsvervangers van rechtswege en de door het College te benoemen plaatsvervangers zijn, gelet op het gekozen stelsel, reeds beëdigd als advocaat-generaal onderscheidenlijk als officier van justitie. Het zou onpraktisch en zinloos zijn hen bij alle gerechten dezelfde eed te laten afleggen.”
Deze bepalingen zijn nadien wel verplaatst, maar materieel niet veranderd. Het bepaalde in art. 136 lid 7 en 137 lid 6 Wet RO (oud) is in 2010 overgezet naar art. 2 lid 4 Wrra (oud) en in 2011 naar art. 2 lid 5 Wrra. Een inhoudelijke wijziging is hiermee niet beoogd. Het bepaalde in art. 141 Wet RO (oud) is in 2002 verplaatst naar art. 1g lid 5 Wrra (oud) en in 2010 opgenomen in art. 5g lid 4 Wrra. Dit betreft ook geen inhoudelijke wijziging.
6 Rechtspraak
Ik heb geen jurisprudentie van de Hoge Raad aangetroffen over de situatie waarin degene die ter terechtzitting optrad als (plaatsvervangend) advocaat-generaal (nog) niet als zodanig was benoemd.
Wel heeft de Hoge Raad arrest gewezen in een zaak waarin sprake was van een ‘onbevoegde hulpofficier van justitie’. Opsporingsambtenaren waren, voorzien van een door de hoofdinspecteur van politie verstrekte machtiging tot binnentreden, zonder toestemming binnengetreden in de woning van een verdachte. Naderhand bleek echter dat deze hoofdinspecteur op de datum waarop hij de machtiging ondertekende niet beschikte over het certificaat ‘hulpofficier van justitie’ als bedoeld in de Regeling hulpofficieren 2008. De reden was dat hij niet was geslaagd voor het examen ter verlenging van dit certificaat. Het hof kwam, kort samengevat, tot het oordeel dat dit vormverzuim tot bewijsuitsluiting leidt.
De Hoge Raad vernietigde de uitspraak van het hof. Naar het oordeel van de Hoge Raad had het hof niet kenbaar aandacht besteed aan het nadeel dat door het verzuim was veroorzaakt (rov. 2.7.2). Verder achtte de Hoge Raad onbegrijpelijk dat het hof de ernst van het vormverzuim gelijk had gesteld aan het vormverzuim waarvan sprake zou zijn indien opsporingsambtenaren aan wie in het geheel geen machtiging tot binnentreden is afgegeven zonder toestemming zouden zijn binnengetreden in een woning. Bij het bepalen van de ernst van het verzuim kan, aldus de Hoge Raad, ook van belang zijn of de opsporingsambtenaren te goeder trouw erop mochten afgaan dat de machtiging door een bevoegde hulpofficier van justitie was afgegeven (rov. 2.7.4). Daarnaast overwoog de Hoge Raad dat de geschonden norm ertoe strekt te voorkomen dat de machtiging door een gebrek aan kennis wordt verstrekt voor een situatie waarin dat niet gerechtvaardigd is. Voor de waardering van de ernst van het verzuim kan in dit geval daarom van belang zijn of een bevoegde autoriteit eveneens een machtiging zou hebben verleend, zo overwoog de Hoge Raad (rov. 2.7.5).
Voor de beoordeling van de onderhavige zaak is het arrest over de onbevoegde hulpofficier van justitie niet richtinggevend. De situatie waarin de vertegenwoordiger van het Openbaar Ministerie die ter zitting in hoger beroep optrad als plaatsvervangend advocaat-generaal nog niet als zodanig was benoemd, verschilt wezenlijk van de situatie in het arrest over de onbevoegde hulpofficier van justitie. Daarbij gaat het immers niet om de bevoegdheid ter zitting op te treden, maar om een bevoegdheidsvraag die betrekking heeft op het voorbereidend onderzoek. Die laatste situatie wordt, anders dan het geval van de niet-benoemde plaatsvervangend advocaat-generaal, bestreken door art. 359a Sv. Meer aanknopingspunten voor de beantwoording van de in deze zaak voorliggende vraag biedt de rechtspraak over de volgende drie casusposities.
In twee gevallen leidde een gebrek tot nietigheid: (i) in de situatie waarin een uitspraak (mede) was gewezen door een gedefungeerde dan wel (nog) niet-beëdigde rechter(-plaatsvervanger) of raadsheer(-plaatsvervanger) en (ii) in de situatie waarin ter terechtzitting geen vertegenwoordiger van het Openbaar Ministerie aanwezig was.
De derde casuspositie betrof de situatie waarin een rechterlijk ambtenaar was beëdigd volgens het formulier dat is bestemd voor een rijksambtenaar (in plaats van het formulier voor een rechterlijk ambtenaar). In 2022 heb ik met een vordering tot cassatie in het belang der wet twee zaken voorgelegd waarin deze situatie aan de orde was, een strafzaak en een belastingzaak. In deze conclusie wordt een aantal keer naar de desbetreffende vordering in de strafzaak verwezen (hierna ook: de vordering). In deze vordering besprak ik ook de situatie waarin de advocaat-generaal die ter zitting in hoger beroep het Openbaar Ministerie vertegenwoordigde, was beëdigd volgens het formulier voor een rijksambtenaar. Dat gebrek leidde niet tot nietigheid.
In het onderstaande zal ik nader op de genoemde rechtspraak ingaan.
Gedefungeerde rechter
De Hoge Raad heeft zich uitgelaten over de situatie dat een uitspraak (mede) is gewezen door een gedefungeerde rechter. Het gaat in het bijzonder om de uitspraken van de civiele kamer van de Hoge Raad in de zaken Meavitaen Cadenza c.s./Fairstar en Dockwise.
Uit die uitspraken van de Hoge Raad blijkt dat een beschikking, vonnis of arrest nietig is als de beschikking, het vonnis of het arrest (mede) is uitgesproken op naam van een rechter die is gedefungeerd voordat de beschikking, het vonnis of het arrest is gewezen. In dat geval kan niet worden gezegd dat de uitspraak is gewezen door het in de wet op straffe van nietigheid voorgeschreven aantal rechterlijke ambtenaren zoals bedoeld in art. 5 lid 2 Wet RO in verbinding met art. 6 lid 2 Wet RO en art. 40 lid 1 Wet RO (rechtbank) dan wel art. 58 lid 1 Wet RO (gerechtshof). In de zaak Meavita overwoog de Hoge Raad verder dat het gesloten stelsel van rechtsmiddelen meebrengt dat deze nietigheid alleen kan worden ingeroepen in het kader van een tegen de uitspraak openstaand rechtsmiddel (rov. 3.3.4).
De belastingkamer van de Hoge Raad oordeelde eerder in dezelfde zin. In die zaak stelde de Hoge Raad ambtshalve vast dat de voorzitter van de combinatie geen lid meer was van het hof toen het hof uitspraak deed. De Hoge Raad oordeelde dat uitspraak daarom nietig was.
Voor een nadere uitwerking verwijs ik naar alinea’s 8.2-8.10 van de vordering.
Niet-beëdigde rechter
De situatie waarin een uitspraak (mede) is gewezen door een (nog) niet beëdigde rechter, kwam in de civiele cassatiezaak Moeder/Raad voor de Kinderbeschermingaan de orde. Het hof had in deze zaak een beschikking gewezen ten aanzien van de ondertoezichtstelling van een minderjarige. In cassatie werd geklaagd dat die beschikking nietig was, omdat een lid van de meervoudige kamer die de beschikking had gewezen op dat moment nog niet als raadsheer-plaatsvervanger was beëdigd. De Hoge Raad stelde vast dat de betrokkene pas was beëdigd nadat de beschikking was gewezen en dat diens benoeming hierdoor ook pas nadien was ingegaan. Daarom kwam de Hoge Raad tot het oordeel dat de beschikking niet door drie, maar door twee raadsheren was gewezen en ingevolge art. 5 lid 2 Wet RO diende te worden vernietigd (zie hierover nader alinea’s 8.10-8.12 van de vordering).
In een arrest van 2 juli 2024 kwam de strafkamer van de Hoge Raad in eenzelfde geval ook tot het oordeel dat het arrest van de meervoudige kamer van het hof niet door drie, maar door twee raadsheren was gewezen en daarom nietig was op grond van art. 5 lid 2 Wet RO.
Ter terechtzitting is geen vertegenwoordiger van het Openbaar Ministerie aanwezig
Aan het Wetboek van Strafvordering ligt als uitgangspunt ten grondslag dat een strafzaak wordt behandeld tijdens een zitting waarbij onder meer een vertegenwoordiger van het Openbaar Ministerie aanwezig is (zie hierover alinea 11.57 van de vordering).
Dit uitgangspunt komt ook naar voren in een arrest van de Hoge Raad van 15 december 2020. Het betreft een arrest op een beroep in cassatie in het belang der wet in verband met de Tijdelijke wet COVID-19 Justitie en Veiligheid. In dit arrest overwoog de Hoge Raad het volgende (rov. 5.3.7): “Tijdens een fysieke zitting is de griffier aanwezig in de zittingszaal met het oog op de vervulling van de in artikel 326 lid 1 Sv omschreven taak. Ook de vertegenwoordiger van het openbaar ministerie dient in de zittingszaal aanwezig te zijn.”
In een arrest uit 1929 oordeelde de Hoge Raad dat het onderzoek ter terechtzitting nietig is als de vervolgende ambtenaar niet bij de zitting aanwezig is. De Hoge Raad overwoog “dat de aanwezigheid van den vervolgenden ambtenaar ter terechtzitting, waar de door hem vervolgde zaak wordt behandeld, een zoo gewichtig beginsel van het Nederlandsche strafproces betreft, dat een onderzoek, waarbij aan bedoeld vereischte niet is voldaan, nietig is, ook al wordt tegen bedoeld verzuim in de wet nietigheid niet met zoovele woorden bedreigd.”
In dit verband is verder van belang dat de vertegenwoordiger van het Openbaar Ministerie ter zitting de zaak moet voordragen en zijn vordering moet voorlezen (art. 284 lid 1 Sv en art. 311 lid 1 Sv; zie hiervoor alinea 4.11). De Hoge Raad oordeelde in 1983 en 1984 dat niet-naleving van het voorschrift over het voorlezen van de vordering leidt tot nietigheid van het onderzoek ter terechtzitting en van de naar aanleiding hiervan gewezen uitspraak. Ook daarom zal de vervolgende ambtenaar bij de terechtzitting aanwezig moeten zijn.
Rechterlijk ambtenaar is beëdigd volgens formulier voor rijksambtenaar
Met de hiervoor genoemde vordering tot cassatie in het belang der wet uit 2022 is aan de Hoge Raad het geval voorgelegd dat een raadsheer-plaatsvervanger in een hof respectievelijk een advocaat-generaal bij het ressortsparket is beëdigd volgens het formulier dat is bestemd voor een rijksambtenaar in plaats van het formulier voor een rechterlijk ambtenaar (zie hiervoor alinea 6.6). De Hoge Raad heeft daarop beslist bij arrest van 21 oktober 2022. Dat arrest heeft de volgende strekking.
De Hoge Raad formuleert eerst een aantal uitgangspunten (rov. 5.2.1-5.3). De beëdiging strekt ertoe de aan het rechterlijk ambt verbonden verantwoordelijkheden en op de rechterlijk ambtenaar rustende verplichtingen te bekrachtigen. Hiermee wordt gemarkeerd dat de rechterlijk ambtenaar het ambt waarin hij is benoemd, en de daarbij behorende verantwoordelijkheden en verplichtingen aanvaardt. Ook brengt de rechterlijk ambtenaar aldus tot uitdrukking dat hij niet op onoorbare wijze het ambt heeft verkregen (rov. 5.2.2).
De vraag die in deze zaak door de Hoge Raad moest worden beantwoord, is of het afleggen door een raadsheer-plaatsvervanger van de belofte overeenkomstig het formulier dat is bestemd voor een rijksambtenaar, in plaats van het afleggen van de belofte overeenkomstig het formulier dat is bestemd voor een rechterlijk ambtenaar, een onvolkomenheid vormt in de wijze waarop de beëdiging heeft plaatsgevonden, die moet leiden tot vernietiging van de (mede) door die raadsheer-plaatsvervanger gewezen uitspraken (rov. 5.4.2).
In dat verband gaat de Hoge Raad in op de overeenkomsten en verschillen tussen de tekst van de eed of belofte voor een rechterlijk ambtenaar en de tekst van de eed of belofte voor een rijksambtenaar (rov. 5.5.1-5.5.2). Volgens de Hoge Raad volgt hieruit dat de raadsheer-plaatsvervanger – ook al heeft hij de belofte afgelegd overeenkomstig de tekst van de belofte voor een rijksambtenaar – bij de beëdiging tot uitdrukking heeft gebracht dat hij niet op onoorbare wijze het ambt heeft verkregen en heeft getoond de verantwoordelijkheden en verplichtingen te aanvaarden die aan het rechterlijk ambt zijn verbonden (rov. 5.6.1).
Daarna stelt de Hoge Raad vast dat in de door de raadsheer-plaatsvervanger afgelegde belofte twee onderdelen van de eed of belofte voor een rechterlijk ambtenaar ontbreken. Dit betreft (i) het niet aanvaarden van giften in zaken waarin ambtsverrichtingen van de rechterlijk ambtenaar te pas kunnen komen en (ii) het met onzijdigheid, zonder aanzien van personen, uitoefenen van het ambt. In dit kader overweegt de Hoge Raad dat de raadsheer-plaatsvervanger zich met het afleggen van de belofte volgens de tekst voor een rijksambtenaar heeft verbonden te handelen overeenkomstig kernwaarden die ook van belang zijn voor de uitoefening van het rechterlijk ambt en verband houden met de onder (i) en (ii) vermelde onderdelen van de eed of belofte voor een rechterlijk ambtenaar (rov. 5.6.2).
Tevens overweegt de Hoge Raad dat de tekst van de door de raadsheer-plaatsvervanger afgelegde belofte het plichtsgetrouw en nauwgezet verrichten van de opgedragen taken omvat, terwijl de tekst van de eed of belofte voor een rechterlijk ambtenaar zich daartoe niet uitstrekt. Volgens de Hoge Raad moet het als raadsheer-plaatsvervanger doen van die belofte in deze context zo worden begrepen dat de belofte is gedaan om plichtsgetrouw en nauwgezet de opgedragen taken te vervullen die bij het rechterlijk ambt horen (rov. 5.6.3).
De Hoge Raad komt aldus, gelet op het doel en de strekking van de wettelijke regeling van de beëdiging van rechterlijke ambtenaren en de aard van de onvolkomenheid, tot het oordeel dat geen sprake is van een onvolkomenheid die meebrengt dat de desbetreffende raadsheer-plaatsvervanger niet zou gelden als een rechterlijk ambtenaar in de zin van de Wet RO. De rechtskracht van de (mede) door hem gewezen uitspraken is dus niet aangetast (rov. 5.7).
Bovendien wijdt de Hoge Raad overwegingen aan enkele andere gevallen (rov. 5.9.1-5.10.3). Eén van die gevallen is de situatie dat een advocaat-generaal zich op de zitting waarbij zijn beëdiging tot rechterlijk ambtenaar aan de orde was, heeft bediend van de tekst van de eed of belofte voor een rijksambtenaar in plaats van de tekst van de eed of belofte voor een rechterlijk ambtenaar. De Hoge Raad oordeelt dat dit niet tot gevolg heeft dat die advocaat-generaal niet zou kunnen worden aangemerkt als een rechterlijk ambtenaar als bedoeld in art. 1, onder b, aanhef en onder 6°, Wet RO, en daarom niet zou zijn gerechtigd tot de uitoefening van de hem in de wet opgedragen taken en bevoegdheden als advocaat-generaal. In dit verband verwijst de Hoge Raad naar hetgeen is overwogen over de mate waarin de eed of belofte voor een rijksambtenaar overeenstemt met de eed of belofte voor een rechterlijk ambtenaar en hetgeen in de vordering onder 11.54-11.62 naar voren is gebracht over de taken en de positie van leden van het Openbaar Ministerie (rov. 5.10.3).
7 Het middel
Het middel houdt in dat de namens het Openbaar Ministerie bij de inhoudelijke behandeling optredende advocaat-generaal niet daadwerkelijk als zodanig (waarmee hier kennelijk mede wordt bedoeld: als plaatsvervangend advocaat-generaal) was benoemd. Volgens het middel kan het bestreden arrest daarom niet in stand blijven.
Uit de brief namens de landelijk hoofdadvocaat-generaal van 23 juni 2026 blijkt dat sprake is van het in het middel genoemde gebrek (zie hiervoor alinea 2.2). Het komt daarom aan op de vraag of het genoemde gebrek tot nietigheid dient te leiden.
Voor de situatie waarin een uitspraak (mede) is gewezen door een gedefungeerde of niet-beëdigde rechter volgt nietigheid uit art. 5 lid 2 Wet RO.
Dat geldt niet voor het gebrek dat in deze zaak aan de orde is. De Hoge Raad heeft ten aanzien van een aantal niet in de wet op straffe van nietigheid voorgeschreven vormen aangenomen dat verzuim ervan tot nietigheid leidt (substantiële nietigheden). Dit kan ook gelden voor een vormverzuim bij het onderzoek ter terechtzitting. Daarbij kan worden gedacht aan de situatie dat een getuige of deskundige ter zitting niet is beëdigd. Volgens recente jurisprudentie van de Hoge Raad is in beginsel ook sprake van een substantiële nietigheid bij het ontbreken van een (geldig) proces-verbaal van de zitting (art. 326-327 Sv) en niet-naleving van de regel dat de verdachte het laatste woord heeft bij een verweer in de zin van art. 283 Sv.
In dat licht dient te worden beoordeeld of het onderhavige gebrek in het gegeven geval van dien aard is dat nietigheid op haar plaats is. Ik meen dat die vraag bevestigend dient te worden beantwoord. Ik wijs daartoe op het volgende.
De Hoge Raad beklemtoont dat de vertegenwoordiger van het Openbaar Ministerie bij de zitting aanwezig dient te zijn. Dit is mede van belang omdat hij of zij de zaak moet voordragen en de vordering moet voorlezen (zie hiervoor alinea 6.17). Volgens het aangehaalde arrest van de Hoge Raad uit 1929 is de aanwezigheid van de vertegenwoordiger van het Openbaar Ministerie een zo gewichtig beginsel dat het onderzoek nietig is als hieraan niet is voldaan (zie hiervoor alinea 6.16).
Ik meen dat deze lijn in de rechtspraak aldus moet worden begrepen dat ter zitting op straffe van nietigheid een in de desbetreffende instantie bevoegde vertegenwoordiger van het Openbaar Ministerie aanwezig dient te zijn.
Het gesloten stelsel van rechtsmiddelen brengt mee dat deze nietigheid alleen kan worden ingeroepen in het kader van een tegen de uitspraak openstaand rechtsmiddel.
Uitgaande van deze lezing, treft het middel doel. Tijdens de behandeling van het hoger beroep is weliswaar een vertegenwoordiger van het Openbaar Ministerie ter zitting aanwezig geweest, maar niet een vertegenwoordiger die is gerechtigd tot de uitoefening van de hem in de wet opgedragen taken en bevoegdheden als advocaat-generaal. Uit het hiervoor beschreven wettelijk systeem, onder meer de art. 125a lid 2 Wet RO en 126 lid 3 RO, vloeit immers voort dat een officier van justitie die niet tevens plaatsvervangend advocaat-generaal is niet bevoegd is tot het optreden ter zitting in hoger beroep overeenkomstig de bepalingen in het Wetboek van Strafvordering (vgl. ook art. 9 lid 5 Sv).
In die lezing van het genoemde arrest uit 1929 dient het gebrek tot nietigheid te leiden. Die benadering sluit ook aan bij de genoemde arresten uit 1983 en 1984, waarin de Hoge Raad oordeelde dat niet-naleving van de bepaling over het voorlezen van de vordering moet leiden tot nietigheid van het onderzoek ter terechtzitting en de naar aanleiding hiervan gewezen uitspraak (zie hiervoor alinea 6.17).
Ik heb mij nog afgevraagd of aan de rechtspraak over het geval dat een rechterlijk ambtenaar is beëdigd volgens het formulier voor een rijksambtenaar aanknopingspunten zijn te ontlenen voor een andere uitkomst. Ik heb die niet gevonden. Daarbij wijs ik erop dat in de desbetreffende zaak de raadsheren en de advocaten-generaal wel waren benoemd en ook beëdigd, maar niet met de juiste formule, terwijl in de onderhavige zaak van een benoeming tot plaatsvervangend advocaat-generaal geen sprake was. Anders dan in de zaak uit 2022, gaat het in dezen om een lid van het Openbaar Ministerie dat niet gerechtigd is tot de uitoefening van de hem in de wet opgedragen taken en bevoegdheden als advocaat-generaal. In die zin is de situatie in de onderhavige zaak beter te vergelijken met die gevallen waarin sprake is van het niet beëdigen dan wel het reeds gedefungeerd zijn van een rechterlijk ambtenaar.
Ten slotte merk ik het volgende op. De vertegenwoordiger van het Openbaar Ministerie vervult een centrale rol in het strafproces. Die rol is terecht met wettelijke waarborgen omgeven. Hoewel de benoeming tot plaatsvervangend advocaat-generaal als zodanig aan het College van procureurs-generaal is (art. 2 lid 5 Wrra), moeten de andere deelnemers aan het strafproces erop kunnen vertrouwen dat de vertegenwoordiger van het Openbaar Ministerie in de desbetreffende instantie gerechtigd is tot de uitoefening van de hem in de wet opgedragen taken en bevoegdheden als advocaat-generaal. Dat is ook een maatschappelijk belang. Tegen deze achtergrond acht ik nietigheid van het onderzoek ter terechtzitting in de gegeven omstandigheden aangewezen, ook ingeval in de schriftuur niet nader is ingegaan op de vraag in welk concreet belang de verdachte is geschaad. Daaruit volgt dat het bestreden arrest, dat naar aanleiding van dit onderzoek is gewezen, niet in stand kan blijven.
Het middel is terecht voorgesteld.
8 Slotsom
Het middel slaagt.
Ambtshalve heb ik geen gronden aangetroffen die tot vernietiging van de bestreden uitspraak aanleiding behoren te geven.
Deze conclusie strekt tot vernietiging van de bestreden uitspraak en tot terugwijzing van de zaak naar het gerechtshof Den Haag, opdat de zaak op het bestaande hoger beroep opnieuw wordt berecht en afgedaan.
De Procureur-Generaal
bij de Hoge Raad der Nederlanden