Strafrecht overig
Panter onderzoek. Poging tot afpersing en woningaanslagen na cocaïnevondst fruitbedrijf in Hedel. Medeplegen…
Hoge Raad, 17 november 2026
ECLI:NL:HR:2026:1941 · Hoge Raad · 17 november 2026
https://www.uitspraken.nl/uitspraak/hoge-raad/strafrecht/strafrecht-overig/cassatie/ecli-nl-hr-2026-1941
Zaakgegevens
Op 17 november 2026 heeft de Hoge Raad in cassatie uitspraak gedaan in een zaak over strafrecht.
- Instantie
- Hoge RaadHoge RaadDe hoogste rechter van Nederland in civiele zaken, strafzaken en belastingzaken. Hij beoordeelt zaken in cassatie.Meer uitleg
- Datum uitspraak
- 17 november 2026
- Datum publicatie
- 13 november 2026
- Zaaknummer
- 25/01294
- Rechtsgebied
- Strafrecht » Strafrecht overig
- Procedure
- CassatieCassatieHet laatste rechtsmiddel: de Hoge Raad beoordeelt alleen of het recht goed is toegepast en of de uitspraak voldoende is gemotiveerd. De feiten staan dan vast.Meer uitleg
- ECLI
- ECLI:NL:HR:2026:1941
Inhoud van deze uitspraak
Samenvatting
Panter onderzoek. Poging tot afpersing en woningaanslagen na cocaïnevondst fruitbedrijf in Hedel. Medeplegen opzettelijke uitlokking van medeplegen opzettelijke brandstichting, art. 157.1 en 157.2 Sr en medeplegen (poging tot) uitlokking van opzettelijke brandstichting, 157.1 Sr. 1. Post-Keskin, bedreigde getuige. Heeft verdediging reële en effectieve gelegenheid gehad om getuige te ondervragen? 2. Bewijsklacht medeplegen poging tot uitlokking van opzettelijke brandstichting m.b.t. verschaffen van middelen (“shell”).
Ad. 1. HR herhaalt relevante overwegingen uit HR:2013:BX5539 over prijsgeven van ondervragingsrecht na ernstige bedreiging van getuige door verdachte en uit HR:2021:576 en HR:2021:1418 m.b.t. manier waarop rechter, in aansluiting op rechtspraak van EHRM, moet nagaan of procedure in haar geheel voldoet aan het door art. 6 EVRM gewaarborgde recht op eerlijk proces.
Hof heeft vastgesteld dat dreig-sms is verstuurd aan moeder van getuige A met ultimatum voor A om eerdere belastende verklaring in te
Procesgang
Gerechtshof Arnhem-Leeuwarden · 4 april 2025
ECLI:NL:GHARL:2025:2010Conclusie A-GConclusie A-GEen onafhankelijk advies aan de Hoge Raad over hoe de zaak beslist moet worden. De Hoge Raad hoeft dat advies niet te volgen.Meer uitleg · 7 juli 2026
ECLI:NL:PHR:2026:726Hoge Raad · 17 november 2026deze uitspraak
ECLI:NL:HR:2026:1941
Uitspraak
HOGE RAAD DER NEDERLANDEN
STRAFKAMER
Nummer 25/01294
Datum 17 november 2026
ARREST
op het beroep in cassatie tegen een arrest van het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden van 4 april 2025, nummer 21-001669-22, in de strafzaak
tegen
[verdachte] ,
geboren in [geboorteplaats] op [geboortedatum] 2000,
hierna: de verdachte.
1 Procesverloop in cassatie
Het beroep is ingesteld door de verdachte. Namens deze hebben de advocaten R.J. Baumgardt en M.J. van Berlo bij schriftuur cassatiemiddelen voorgesteld.
De advocaat-generaal D.J.M.W. Paridaens heeft geconcludeerd tot verwerping van het beroep en tot eventuele vernietiging van de duur van de opgelegde gevangenisstraf en vermindering daarvan wegens overschrijding van de redelijke termijn in de cassatiefase.
2 Beoordeling van het eerste cassatiemiddel
Het cassatiemiddel klaagt dat het gebruik van de door de [getuige] afgelegde verklaringen voor het bewijs niet verenigbaar is met artikel 6 van het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden (hierna: EVRM), omdat de verdediging, ondanks het nodige initiatief daartoe, geen reële en effectieve gelegenheid heeft gehad om deze getuige te ondervragen.
De bewezenverklaring en de bewijsoverwegingen van het hof zijn weergegeven in de uitspraak van het hof die is gepubliceerd op rechtspraak.nl onder ECLI:NL:GHARL:2025:2010.
Het hof heeft verklaringen van [getuige] voor het bewijs gebruikt. Het arrest van het hof houdt daarover in:
“2.2. Verklaringen van [getuige] in het licht van de Vidgen-jurisprudentie
Verweren van de verdediging
De verdediging heeft kort gezegd aangevoerd dat een eventuele bewezenverklaring in beslissende mate steunt op de verklaringen van [getuige] , maar dat de verdediging onvoldoende in de gelegenheid is geweest hem te ondervragen. Daarbij is er door de verdediging op gewezen dat een goede reden ontbreekt voor het niet (nogmaals) bieden van het ondervragingsrecht en dat factoren ontbreken die compensatie bieden voor het ontbreken van een ondervragingsgelegenheid. De verklaringen van [getuige] kunnen volgens de verdediging om deze redenen dus niet voor het bewijs worden gebruikt zonder het door artikel 6 EVRM gewaarborgde recht op een eerlijk proces te schenden.
Standpunt van de advocaten-generaal
De advocaten-generaal zijn van mening dat bij het gebruiken van de verklaringen van [getuige] van een schending van het recht op een eerlijk proces in de zin van artikel 6 EVRM geen sprake is. [getuige] heeft zich op zijn verschoningsrecht beroepen uit angst voor represailles en vanwege de druk die door of van de zijde van verdachte op hem en zijn familie is uitgeoefend. Nu de dreiging uitgaat van de zijde van verdachte, al dan niet in samenspraak met medeverdachten, heeft verdachte zijn recht om [getuige] te horen prijsgegeven. De verklaringen van [getuige] vormen in beslissende mate het bewijs tegen verdachte en zijn aan te merken als ‘sole or decisive’. Desalniettemin is het niet kunnen effectueren van het ondervragingsrecht van [getuige] in voldoende mate gecompenseerd. Door de rechtbank zijn de compenserende factoren uitgebreid opgesomd en in hoger beroep zijn [deskundige] en de vier WOD’ers nogmaals gehoord. Alle door [getuige] afgelegde verklaringen, als getuige en als verdachte, kunnen worden gebruikt voor het bewijs.
Verklaringen van [getuige]
Het hof stelt vast dat [getuige] op verschillende momenten door de politie is verhoord: als getuige en als verdachte. Deze verklaringen zijn belastend voor verdachte. Zowel in eerste aanleg als in hoger beroep is het verzoek van de verdediging toegewezen om [getuige] bij de rechter-commissaris/raadsheer-commissaris als getuige te laten horen. In eerste aanleg heeft [getuige] één vraag willen beantwoorden en zich daarna op zijn verschoningsrecht beroepen en in hoger beroep heeft [getuige] zich vanaf het begin van het verhoor op zijn verschoningsrecht beroepen. Dit betekent dat de verdediging, ondanks het nodige initiatief daartoe, tot op heden geen reële en effectieve gelegenheid heeft gehad om de totstandkoming en de betrouwbaarheid van de verklaringen van [getuige] te toetsen.
Anders dan de verdediging heeft gesteld, is het hof - zoals hieronder nader wordt onderbouwd - van oordeel dat het ontbreken van een effectieve ondervragingsgelegenheid in deze zaak niet meebrengt dat de voor verdachte belastende verklaringen van [getuige] niet voor het bewijs kunnen worden gebruikt zonder het door artikel 6 EVRM gewaarborgde recht op een eerlijk proces te schenden. Ook niet wanneer ten aanzien van bepaalde feiten zou moeten worden geoordeeld dat een bewezenverklaring in beslissende mate zou steunen op de verklaringen van [getuige] . Gelet op het onder 2.1 overwogene gaat het hier overigens alleen om de als getuige (5 en 7 januari 2021) en de als verdachte (23, 24 en 25 februari 2021) afgelegde verklaringen van [getuige] .
Wettelijk kader
De Hoge Raad heeft in 2013:BX5539 bepaald dat uit beslissingen van het EHRM (onder meer) kan worden afgeleid dat ingeval een getuige weigert antwoord te geven op de hem gestelde vragen en op grond van objectieve gegevens in rechte komt vast te staan dat deze weigering het gevolg is van een ernstige bedreiging door of van de zijde van verdachte, verdachte het recht om deze getuige (nader) te (doen) horen heeft prijs gegeven. Daarnaast heeft de Hoge Raad in 2021:1418 overwogen en in 2022:86 herhaald, dat voor de beoordeling of in het geval van het ontbreken van een effectieve ondervragingsgelegenheid met het gebruik van een getuigenverklaring wordt voldaan aan de eisen van een eerlijk proces, het gewicht van de betreffende getuigenverklaring in de bewijsconstructie een belangrijke beoordelingsfactor is. Daarnaast is ook de mogelijke aanwezigheid van een goede reden voor het niet kunnen ondervragen van de getuige en het bestaan van compenserende factoren van belang voor die beoordeling, waarbij de verschillende beoordelingsfactoren in onderling verband dienen te worden beschouwd. Naarmate het gewicht van de verklaring groter is, is het - wil de verklaring voor het bewijs kunnen worden gebruikt - des te meer van belang dat een goede reden bestaat voor het ontbreken van een ondervragingsgelegenheid en dat er in dat geval compenserende factoren zijn.
Toetsingskader
Het gaat er hier dus om dat het kan zijn dat een verdachte het recht om een getuige (nader) te (doen) horen, heeft prijsgegeven ingeval een getuige weigert antwoord te geven op de hem gestelde vragen als op grond van objectieve gegevens in rechte komt vast te staan dat deze weigering het gevolg is van een ernstige bedreiging door of van de zijde van verdachte. Daarnaast gaat het er om dat de rechter de betrouwbaarheid van de verklaring van de niet-ondervraagde getuige zorgvuldig onderzoekt, een en ander in samenhang met het overige bewijsmateriaal en in het licht van de betwisting door verdachte van die verklaring. Van belang daarbij kunnen zijn verklaringen van personen tegenover wie de getuige - kort na de gebeurtenissen waar het om gaat - zijn of haar verhaal heeft gedaan of die anderszins feiten en omstandigheden kunnen bevestigen waarop de getuigenverklaring ziet. Van belang kunnen ook zijn verklaringen van deskundigen die de totstandkoming en de betrouwbaarheid van de verklaring van de niet-ondervraagde getuige dan wel de persoon van die getuige aan een onderzoek hebben onderworpen. Verder kan compensatie betrekking hebben op procedurele waarborgen zoals de beschikbaarheid van een audiovisuele vastlegging van het verhoor van de getuige of het ondervragen van de zojuist genoemde personen of deskundigen. In dit verband kan ook van belang zijn dat de verdediging wel een beperkte mogelijkheid heeft gehad om vragen te (doen) stellen aan de getuige.
Overwegingen van het hof
Het hof overweegt in het licht van het voorgaande het volgende.
(i) Er is inbreuk gemaakt op het ondervragingsrecht van de verdediging doordat de verdediging niet in de gelegenheid is geweest om [getuige] op een behoorlijke en effectieve wijze te ondervragen. [getuige] heeft zich bij het verhoor bij de rechter- en raadsheer-commissaris vrijwel geheel beroepen op zijn verschoningsrecht en ter terechtzitting in zijn eigen strafzaak aangegeven dat bij een eventueel nieuw verhoor opnieuw te zullen doen vanwege de bedreigingen richting hem en zijn familie zoals die vanaf 18 april 2021 bestaan. Het hof stelt vast dat in het op 18 april 2021 aan de moeder van [getuige] verstuurde dreigbericht onder meer wordt gesproken over “de advocaten van alle verdachten” en dat dit bericht daarom een dreiging impliceert afkomstig uit de hoek van de aanslagplegers en daarmee ook uit de richting van verdachte. Dat de dreiging nog steeds reëel is maakt het hof ook op uit het proces-verbaal verhoor [getuige] van 9 februari 2024, waar de raadsheer-commissaris op grond van het bepaalde in artikel 190 lid 3 Sv de personalia van [getuige] niet heeft opgenomen in het proces-verbaal. Het hof is dan ook van oordeel dat daarmee voldoende vaststaat dat de bedreigingen, die [getuige] ervan weerhouden te willen verklaren, afkomstig zijn uit de hoek van de aanslagplegers en daarmee ook van de zijde van verdachte komen. Reeds daarom is het hof van oordeel dat verdachte zijn recht op het opnieuw horen van [getuige] heeft prijsgegeven.
(ii) Uit de regels die voortvloeien uit de Vidgen-jurisprudentie van het EHRM en de jurisprudentie van de Hoge Raad komt naar voren dat het gebruik van een in het vooronderzoek afgelegde verklaring afkomstig van een niet-ondervraagde getuige onverenigbaar is met artikel 6 lid 3 EVRM indien die verklaring niet wordt bevestigd door ander bewijsmateriaal dat betrekking heeft op de door verdachte betwiste onderdelen van de belastende verklaring. Het hof is van oordeel dat in het geval van verdachte, een bewezenverklaring inderdaad in beslissende mate zou berusten op de verklaringen van [getuige] . Gelet hierop moet het hof bezien of sprake is van voldoende compenserende factoren om het recht op een eerlijk proces te kunnen waarborgen.
Naar het oordeel van het hof bestaan de volgende compenserende factoren:
- het proces-verbaal van bevindingen over de WOD-actie opgemaakt door de A- en B-nummers, waarbij schriftelijk is gereageerd op de vragen van de raadslieden;
- de processen-verbaal opgemaakt door de officier van justitie en de rechercheofficier van justitie over de WOD-actie;
- de verhoren bij de rechter-commissaris van alle politiemensen die bij de WOD-actie betrokken zijn geweest (A-nummers, B-nummers en OT-nummers);
- de verhoren bij de raadsheer-commissaris van vier politiemensen die bij de WOD-actie betrokken zijn geweest (A-nummers);
- de verhoren van [getuige] als getuige zijn auditief vastgelegd en konden door de verdediging worden beluisterd; de verhoren van medeverdachten bij de rechter- en raadsheer-commissaris en ter terechtzitting in eerste aanleg als getuige;
- de verhoren bij de rechter-commissaris van getuigen die voor verdachten belastend hebben verklaard bij de politie (zoals [betrokkene 1] en [betrokkene 2] );
- [deskundige] is op verzoek van de verdediging als deskundige benoemd en heeft een rapport over de totstandkoming en validiteit van de verklaringen van [getuige] opgemaakt;
- de rechtbank heeft ambtshalve een verkort proces-verbaal opgemaakt met daarin de zaaksgerelateerde verklaring van [getuige] zoals hij deze ter terechtzitting heeft afgelegd en deze ambtshalve aan het dossier van verdachte toegevoegd;
- naar aanleiding van die verklaring heeft de rechtbank [deskundige] aanvullend laten rapporteren waarbij ook enkele raadslieden aanvullende vragen hebben ingediend, die vervolgens zijn beantwoord, waarna deze aanvullende rapportage ambtshalve aan het dossier van verdachte is toegevoegd;
- de verdediging heeft in hoger beroep de mogelijkheid gehad om [deskundige] ter terechtzitting als deskundige (nader) te bevragen en daarvan gebruik gemaakt;
- het hof heeft op verzoek van de verdediging een verkort proces-verbaal opgemaakt met daarin de zaaksgerelateerde verklaring van [getuige] zoals hij deze ter terechtzitting in hoger beroep heeft afgelegd, deze aan de verdediging verstrekt en de verdediging de gelegenheid gegeven om zich daarover uit te laten ter terechtzitting en
- het feit dat de rechtbank ambtshalve heeft beslist dat alle raadslieden bij alle getuigenverhoren door de rechter-commissaris aanwezig konden zijn, ook als zij daar niet zelf om hadden verzocht, geldt als extra procedurele waarborg.
Wanneer al de hiervoor genoemde beoordelingsfactoren (de reden dat het ondervragingsrecht niet kan worden uitgeoefend, het gewicht van de verklaringen en het bestaan van compenserende factoren) in onderling verband worden bezien, komt het hof tot de slotsom dat de omstandigheid dat de verdediging, ondanks het nodige initiatief daartoe, geen reële en effectieve ondervragingsmogelijkheid ten aanzien van [getuige] heeft gehad, niet eraan in de weg staat dat zijn verklaringen bij de politie afgelegd als getuige en als verdachte voor het bewijs kunnen worden gebruikt.
Conclusie
Het hof is van oordeel dat deze verklaringen van [getuige] voor het bewijs kunnen worden gebruikt zonder dat het door artikel 6 EVRM gewaarborgde recht op een eerlijk proces is geschonden.
Betrouwbaarheid van de verklaringen van [getuige] (Panter 1)
Het hof concludeert dat [getuige] op verschillende momenten (als getuige en als verdachte) verklaringen heeft afgelegd waarin hij zichzelf, [medeverdachte 1] , [verdachte] , [medeverdachte 2] en [medeverdachte 3] heeft belast. Het gaat om de verklaringen van:
- 5 en 7 januari 2021 (als getuige);
- 23, 24 en 25 februari 2021 (als verdachte).
Het hof is van oordeel dat de hier genoemde verklaringen van [getuige] als betrouwbaar kunnen worden aangemerkt. De verklaringen zijn in de kern gelijkluidend en vinden op diverse punten bevestiging in objectieve onderzoeksresultaten. Het hof zal daar bij het bespreken van de afzonderlijke zaaksdossiers dieper op ingaan.
Naast de objectieve onderzoeksresultaten wijst het hof ook op het rapport en het aanvullende rapport van [deskundige] (hierna te noemen de deskundige) die op verzoek van de verdediging vanuit rechtspsychologisch perspectief onderzoek heeft gedaan naar de validiteit van de verklaringen van [getuige] . Daaruit komt onder meer naar voren dat bij de verklaringen die [getuige] als getuige en als verdachte heeft afgelegd de manier van vragen stellen goed was. De manier waarop [getuige] zijn verhalen vertelde komt overeen met de manier waarop het menselijk geheugen pleegt te werken: sommige dingen weten we zeker, over sommige dingen zijn we onzeker en van sommige dingen weten we zeker dat we ze niet weten. Volgens de deskundige is voorts van belang dat [getuige] ook regelmatig details weet te benoemen die de validiteit van zijn verhaal ondersteunen. Op de beschreven manier tonen de verklaringen van [getuige] in januari en februari zich volgens de deskundige als verklaringen die valide zijn. De deskundige merkt ook op dat verklaringen die zich valide tonen, niet valide hoeven te zijn. In dit verband verwijst de deskundige naar de omstandigheid dat – gelet op de gebrekkige verslaglegging van de WOD-actie – niet vastgesteld kan worden of de door [getuige] afgelegde verklaring op 29 december 2020 in het busje van invloed is geweest op de latere verklaringen. Volgens de deskundige kan die invloed niet worden vastgesteld, maar ook niet worden uitgesloten. Hoewel het hof die invloed ook niet kan uitsluiten en hiervoor reeds heeft overwogen dat het hof de verklaring die is afgelegd in het busje niet zal gebruiken vanwege de gebrekkige verslaglegging, ziet het hof ook geen aanwijzingen voor een dergelijke invloed. Hierbij speelt mee dat [getuige] op enig moment onder meer heeft verklaard over de betrokkenheid van hemzelf en (onder meer) verdachte bij een aanslag in [plaats] (onderzoek Navigator), die losstaat van DGFG en die bij het politieteam nog niet in beeld was en steun vindt in andere bewijsmiddelen. De verklaringen van [getuige] kunnen niet gevoed zijn door vragen van de opsporingsambtenaren in de WOD-actie, maar moeten uit zijn eigen geheugen voortkomen. Het hof heeft geen reden aan te nemen dat dit anders is voor de overige gedeeltes van de verklaringen van [getuige] . Integendeel: het hof ziet in de verklaring van [getuige] over zijn betrokkenheid bij een aanslag in [plaats] en ook in de door [deskundige] benoemde punten die vóór de validiteit van de verklaringen van [getuige] pleiten concrete steun voor de betrouwbaarheid van de verklaringen van [getuige] . Dit alles maakt dat het hof de eerder genoemde verklaringen van [getuige] als betrouwbaar aanmerkt.
Wat betreft de verklaringen van [getuige] van 17 en 18 mei 2021 overweegt het hof nog het volgende. Dat [getuige] op 17 en 18 mei 2021 heeft verklaard dat alles wat hij eerder had gezegd gelogen was en zich verder op zijn zwijgrecht heeft beroepen, maakt niet dat zijn eerdere verklaringen daadwerkelijk feitelijk onjuist of onvolledig zijn. Reden voor zijn latere opstelling was volgens [getuige] zelf een aan zijn moeder gerichte dreig-sms van 18 april 2021 met een ultimatum aan [getuige] om zijn verklaring in te trekken omdat het leven voor hem en zijn familie anders een hel zou worden. Het hof acht het aannemelijk dat deze sms - gelet op de inhoud afkomstig van de dader(s) van de aanslagen - voor [getuige] reden is geweest om zijn proceshouding aan te passen en zich vanaf dat moment als verdachte op zijn zwijgrecht en als getuige op zijn verschoningsrecht te beroepen. Iets wat [getuige] ter terechtzitting in eerste aanleg in zijn eigen strafzaak ook heeft verklaard. Het hof hecht om die reden geen waarde aan de verklaring van [getuige] dat hij alles wat hij eerder had verklaard, heeft gelogen.
(...)
5 Eerlijk proces
Inleiding
Een verdachte heeft op grond van artikel 6 EVRM het recht op een eerlijke en openbare behandeling van zijn strafzaak door een onafhankelijk en onpartijdig gerecht, binnen een redelijke termijn. Daarbij heeft een verdachte onder meer het recht om getuigen te ondervragen. Het hof zal in dit hoofdstuk ingaan op de vraag of verdachte een eerlijk proces heeft gehad.
[getuige]
Door de verdediging zijn verschillende verweren gevoerd over het gebruik van de door [getuige] afgelegde verklaringen voor het bewijs. (...)
Daarnaast heeft het hof vastgesteld dat verdachte geen reële en effectieve gelegenheid heeft gehad om de totstandkoming en de betrouwbaarheid van de wel gebruikte verklaringen van [getuige] te toetsen, door hem als getuige te ondervragen. Het hof heeft daarbij evenwel ook gemotiveerd geoordeeld dat het ontbreken van die effectieve ondervragingsgelegenheid in deze zaak niet meebrengt dat de voor verdachte belastende verklaringen van [getuige] niet voor het bewijs kunnen worden gebruikt zonder het door artikel 6 EVRM gewaarborgde recht op een eerlijk proces te schenden.
(...)
Conclusie
Het hof komt, gelet op het voorgaande, tot de conclusie dat het proces dat verdachte heeft gehad voldoet aan de eisen van een eerlijk proces en ook in zijn totaliteit in overeenstemming is met de eisen van artikel 6 EVRM.”
De door het hof bedoelde dreig-sms die op 18 april 2021 door de moeder van [getuige] is ontvangen houdt in:
“PRAAT GOED MET [getuige] (de Hoge Raad begrijpt: [getuige] ) JULLIE KRIJGEN TOT WOENSDAG 21 APRIL OM EEN VERKLARING AF TE GEVEN BIJ DE ADVOCATEN VAN ALLE VERDACHTEN WAARIN HIJ BEKENT EEN LEUGENAAR TE ZIJN ZO NIET DAN BREEKT VOOR JULLIE DE HEL LOS.”
(p. 2208 van het dossier).
Het Europees hof voor de rechten van de mens (hierna: EHRM) heeft in zijn uitspraak van 15 december 2011, nrs. 26766/05 en 22228/06 (Al-Khawaja en Tahery/Verenigd Koninkrijk) onder meer overwogen:
“2. Whether there is a good reason for the non-attendance of a witness
(...)
123. When a witness’s fear is attributable to the defendant or those acting on his behalf, it is appropriate to allow the evidence of that witness to be introduced at trial without the need for the witness to give live evidence or be examined by the defendant or his representatives – even if such evidence was the sole or decisive evidence against the defendant. To allow the defendant to benefit from the fear he has engendered in witnesses would be incompatible with the rights of victims and witnesses. No court could be expected to allow the integrity of its proceedings to be subverted in this way. Consequently, a defendant who has acted in this manner must be taken to have waived his rights to question such witnesses under Article 6 § 3 (d). The same conclusion must apply when the threats or actions which lead to the witness being afraid to testify come from those who act on behalf of the defendant or with his knowledge and approval.”
In zijn arrest van 29 januari 2013, ECLI:NL:HR:2013:BX5539 (overweging 3.4) heeft de Hoge Raad onder meer overwogen dat uit de rechtspraak van het EHRM, waaronder de uitspraak in de zaak Al-Khawaja en Tahery/Verenigd Koninkrijk, kan worden afgeleid dat:
“ingeval een getuige weigert antwoord te geven op de hem gestelde vragen en op grond van objectieve gegevens in rechte komt vast te staan dat deze weigering het gevolg is van een ernstige bedreiging door of van de zijde van de verdachte, de verdachte het recht om deze getuige (nader) te (doen) horen heeft prijs gegeven.”
In zijn arrest van 20 april 2021, ECLI:NL:HR:2021:576 is de Hoge Raad ingegaan op de beoordeling van verzoeken tot het oproepen en horen van getuigen door de feitenrechter, in de situatie dat zo’n verzoek betrekking heeft op een getuige ten aanzien van wie de verdediging het ondervragingsrecht nog niet heeft kunnen uitoefenen, terwijl deze getuige al – in het vooronderzoek of anderszins – een verklaring heeft afgelegd met een belastende strekking. In dat verband heeft de Hoge Raad onder meer aandacht besteed aan de manier waarop de rechter, in aansluiting op de rechtspraak van het EHRM, moet nagaan of de procedure in haar geheel voldoet aan het door artikel 6 EVRM gewaarborgde recht op een eerlijk proces. Daarover heeft de Hoge Raad onder meer overwogen:
“2.12.1 De voor het Nederlandse stelsel kenmerkende omstandigheid dat de rechter in de loop van het strafproces beslissingen neemt over het oproepen en horen van getuigen, is niet alleen van betekenis bij de beoordeling van getuigenverzoeken, maar ook bij de eindbeoordeling van de zaak. Zoals in het (...) arrest van 4 juli 2017 [ECLI:NL:HR:2017:1015] is overwogen, moet de rechter voordat hij einduitspraak doet, nagaan of de procedure in haar geheel voldoet aan het door artikel 6 EVRM gewaarborgde recht op een eerlijk proces. Zo nodig zal hij hetzij ambtshalve alsnog overgaan tot het oproepen en het horen van (een) getuige(n), hetzij bij zijn beslissing over de bewezenverklaring onder ogen moeten zien of en zo ja, welke gevolgen moeten worden verbonden aan de omstandigheid dat de verdediging, ondanks het nodige initiatief daartoe, geen gebruik heeft kunnen maken van de mogelijkheid om de relevante getuige(n) in enig stadium van het geding te (doen) ondervragen.
Deze wijze van beoordeling sluit aan bij de drie stappen die in de rechtspraak van het EHRM deel uitmaken van de beoordeling of, in gevallen waarin de verdediging niet een behoorlijke en effectieve mogelijkheid heeft gehad om het ondervragingsrecht uit te oefenen, het proces als geheel eerlijk is verlopen. Van belang hierbij zijn (i) de reden dat het ondervragingsrecht niet kan worden uitgeoefend met betrekking tot een getuige van wie de verklaring voor het bewijs wordt gebruikt, (ii) het gewicht van de verklaring van de getuige, binnen het geheel van de resultaten van het strafvorderlijke onderzoek, voor de bewezenverklaring van het feit, en (iii) het bestaan van compenserende factoren, waaronder ook procedurele waarborgen, die compensatie bieden voor het ontbreken van een ondervragingsgelegenheid. Deze beoordelingsfactoren moeten daarbij in onderling verband worden beschouwd. Naarmate het gewicht van de verklaring groter is, is het – wil de verklaring voor het bewijs kunnen worden gebruikt – des te meer van belang dat een goede reden bestaat voor het niet bieden van een ondervragingsgelegenheid en dat compenserende factoren bestaan. Dit betekent dat met name in gevallen waarin niet tot een bewezenverklaring kan worden gekomen zonder dat die in beslissende mate zal steunen op de verklaring van de getuige, terwijl de verdediging het nodige initiatief heeft getoond om het ondervragingsrecht te kunnen uitoefenen en een goede reden ontbreekt om de getuige niet te horen, de rechter (alsnog) zal moeten overgaan tot het oproepen en horen van die getuige, althans nog zal moeten doen wat redelijkerwijs mogelijk is om de verdediging de gelegenheid te bieden tot uitoefening van het ondervragingsrecht.
Als de uitoefening van het ondervragingsrecht niet wordt gerealiseerd, moet de rechter onderzoeken of voldoende compenserende factoren hebben bestaan voor de door de verdediging ondervonden beperkingen bij het onderzoek naar de betrouwbaarheid van de verklaring van de getuige, waarmee ook de deugdelijkheid van de bewijsbeslissing wordt gewaarborgd. Als de rechter oordeelt dat (vooralsnog) onvoldoende compenserende factoren hebben bestaan, onderzoekt hij of daartoe alsnog stappen kunnen worden gezet. Het gaat er daarbij in de kern om dat de rechter de betrouwbaarheid van de verklaring van de niet-ondervraagde getuige zorgvuldig onderzoekt, een en ander in samenhang met het overige bewijsmateriaal en in het licht van de betwisting door de verdachte van die verklaring. Van belang daarbij kunnen zijn verklaringen van personen tegenover wie de getuige – kort na de gebeurtenissen waar het om gaat – zijn of haar verhaal heeft gedaan of die anderszins feiten en omstandigheden waarop de getuigenverklaring ziet, kunnen bevestigen. Het kan onder omstandigheden ook gaan om verklaringen van deskundigen die de totstandkoming en de betrouwbaarheid van de verklaring van de niet-ondervraagde getuige dan wel de persoon van die getuige aan een onderzoek hebben onderworpen. Verder kan compensatie betrekking hebben op procedurele waarborgen zoals de beschikbaarheid van een audiovisuele vastlegging van het verhoor van de getuige of het ondervragen van de zojuist genoemde personen of deskundigen. In dit verband kan ook van belang zijn dat de verdediging wel een beperkte mogelijkheid heeft gehad om vragen te (doen) stellen aan de getuige.
De toetsing in cassatie kan gericht zijn op de vraag of de beslissing het tenlastegelegde mede op grond van een verklaring van een niet-ondervraagde getuige bewezen te verklaren in overeenstemming is met het door artikel 6 EVRM gewaarborgde recht op een eerlijk proces en de daaraan verbonden notie van ‘the overall fairness of the trial’. Bij deze beoordeling kan van belang zijn of de feitenrechter zijn oordeel dat dit het geval is, (nader) heeft gemotiveerd.”
In zijn arrest van 12 oktober 2021, ECLI:NL:HR:2021:1418 heeft de Hoge Raad onder meer overwogen:
“2.4.2 Hierbij is nog het volgende van belang. In het (...) arrest van de Hoge Raad van 4 juli 2017, ECLI:NL:HR:2017:1016 heeft de Hoge Raad overwogen dat “de omstandigheid dat de verdediging, ondanks het nodige initiatief daartoe, geen gebruik heeft kunnen maken van de mogelijkheid een getuige te ondervragen, niet eraan in de weg [staat] dat een door die getuige afgelegde verklaring voor het bewijs wordt gebezigd, mits is voldaan aan de eisen van een eerlijk proces, in het bijzonder doordat de bewezenverklaring niet in beslissende mate op die verklaring wordt gebaseerd dan wel – indien de bewezenverklaring wel in beslissende mate op die verklaring wordt gebaseerd – het ontbreken van een behoorlijke en effectieve mogelijkheid om de desbetreffende getuige te ondervragen in voldoende mate wordt gecompenseerd.” De Hoge Raad ziet mede in verband met de [hiervoor] bedoelde rechtspraak van het EHRM aanleiding deze rechtspraak als volgt te verduidelijken. Voor de beoordeling of wordt voldaan aan de eisen van een eerlijk proces, is het gewicht van de betreffende getuigenverklaring in de bewijsconstructie nog altijd een belangrijke beoordelingsfactor. Dat doet er echter niet aan af dat ook de aanwezigheid van een goede reden voor het niet kunnen ondervragen van de getuige en het bestaan van compenserende factoren in die beoordeling moeten worden betrokken, waarbij al deze beoordelingsfactoren in onderling verband dienen te worden beschouwd (vgl. rechtsoverweging 2.12.2 van [HR 20 april 2021, ECLI:NL:HR:2021:576]).”
Het hof heeft het volgende vastgesteld. [getuige] is op verschillende momenten door de politie verhoord: als getuige onder meer op 5 en 7 januari 2021 en als verdachte op 23, 24 en 25 februari 2021. [getuige] heeft bij die verhoren verklaringen afgelegd die belastend zijn voor de verdachte. Toen [getuige] op verzoek van de verdediging in eerste aanleg bij de rechter-commissaris werd verhoord, was hij alleen bereid om één vraag te beantwoorden en heeft hij zich daarna op zijn verschoningsrecht beroepen. Toen [getuige] in hoger beroep op verzoek van de verdediging werd gehoord bij de raadsheer-commissaris heeft hij zich van het begin af aan op zijn verschoningsrecht beroepen. [getuige] heeft in zijn eigen strafzaak tijdens de terechtzitting te kennen gegeven dat hij zich bij een eventueel nieuw verhoor opnieuw zal beroepen op het verschoningsrecht. Reden voor die procesopstelling is een aan de moeder van [getuige] gerichte dreig-sms van 18 april 2021 met een ultimatum aan [getuige] om zijn verklaring in te trekken omdat het leven voor hem en zijn familie anders een hel zou worden. Op het moment van de uitspraak in hoger beroep was de dreiging nog steeds reëel.
Het hof heeft uit de omstandigheid dat in het op 18 april 2021 aan de moeder van [getuige] verstuurde dreigbericht onder meer wordt gesproken over “de advocaten van alle verdachten” afgeleid dat het bericht een (ernstige) dreiging impliceert die afkomstig is uit de hoek van de aanslagplegers en dat deze dreiging daarmee ook uit de richting van de verdachte komt. Daarin ligt als oordeel van het hof besloten dat de reden dat het ondervragingsrecht niet kan worden uitgeoefend, is gelegen in de dreiging die aan het adres van [getuige] is geuit, en dat die dreiging verband houdt met een bericht dat afkomstig is uit een groep personen waartoe ook de verdachte behoort. Het hof heeft kennelijk in deze zaak niet al op die grond geoordeeld dat de verdachte zijn recht op het (opnieuw) horen van [getuige] als getuige heeft prijsgegeven. Het oordeel van het hof strekt er wel toe dat de oorzaak voor de omstandigheid dat de verdediging, ondanks het nodige initiatief daartoe, geen reële en effectieve gelegenheid heeft gehad om de totstandkoming en de betrouwbaarheid van de verklaringen van de [getuige] te toetsen, erin is gelegen dat [getuige] vanwege een (ernstige) bedreiging aan zijn adres niet (nader) als getuige kon worden gehoord, en dat die oorzaak van belang is bij de beoordeling of het gebruik van verklaringen van [getuige] in overeenstemming is met het recht op een eerlijk proces als bedoeld in artikel 6 EVRM.
Het hof heeft vervolgens overwogen dat het gebruik van verklaringen van [getuige] voor het bewijs, ook al was er geen reële en effectieve gelegenheid tot ondervraging, in overeenstemming is met het recht op een eerlijk proces. Het hof heeft aan dat oordeel – naast wat het heeft overwogen over de reden voor het ontbreken van die ondervragingsgelegenheid en over het gewicht van verklaringen van [getuige] – ten grondslag gelegd dat er compenserende factoren bestaan, waaronder ook procedurele waarborgen, die compensatie bieden voor het ontbreken van een ondervragingsgelegenheid. Het hof heeft in dat verband uitvoerig aan de hand van de onder 2.3.3. en 2.3.4 weergegeven beoordelingsfactoren – die aansluiten bij de drie stappen die in de rechtspraak van het EHRM deel uitmaken van de beoordeling of, in gevallen waarin de verdediging niet een behoorlijke en effectieve mogelijkheid heeft gehad om het ondervragingsrecht uit te oefenen, het proces als geheel eerlijk is verlopen – gemotiveerd dat en waarom de procedure in haar geheel voldoet aan het door artikel 6 EVRM gewaarborgde recht op een eerlijk proces. Het hof heeft daarbij de betrouwbaarheid van de verklaringen van [getuige] onderzocht, waarbij het hof zijn oordeel over die betrouwbaarheid onder meer heeft gemotiveerd aan de hand van een deskundigenrapport waarin de totstandkoming en validiteit van die verklaringen vanuit rechtspsychologisch perspectief is beoordeeld.
Gelet op dit alles getuigt het oordeel van het hof dat artikel 6 EVRM niet in de weg staat aan het gebruik van de door [getuige] afgelegde verklaringen voor het bewijs, mede in het licht van wat onder 2.3 is overwogen, niet van een onjuiste rechtsopvatting en is dat oordeel toereikend gemotiveerd. Het cassatiemiddel faalt.
3 Beoordeling van het tweede cassatiemiddel
Het cassatiemiddel klaagt dat het in de zaak met parketnummer 05/780000-21 onder 7 bewezenverklaarde niet uit de bewijsmiddelen kan worden afgeleid.
De bewezenverklaring en de bewijsoverwegingen van het hof zijn weergegeven in de conclusie van de advocaat-generaal onder 4.2 en 4.3.
Het cassatiemiddel leidt niet tot cassatie. De redenen daarvoor staan vermeld in de conclusie van de advocaat-generaal onder 4.4 tot en met 4.8.
4 Beoordeling van het derde cassatiemiddel en ambtshalve
Het cassatiemiddel klaagt dat in de cassatiefase de redelijke termijn als bedoeld in artikel 6 lid 1 EVRM is overschreden omdat de stukken te laat door het hof zijn ingezonden.
Het cassatiemiddel is gegrond. Bovendien doet de Hoge Raad in deze zaak waarin de verdachte zich in voorlopige hechtenis bevindt, uitspraak nadat meer dan zestien maanden zijn verstreken na het instellen van het cassatieberoep. Dit alles brengt mee dat de redelijke termijn als bedoeld in artikel 6 lid 1 EVRM is overschreden. Dit moet leiden tot vermindering van de opgelegde gevangenisstraf van tien jaren.
5 Beslissing
De Hoge Raad:
- vernietigt de uitspraak van het hof, maar uitsluitend wat betreft de duur van de opgelegde gevangenisstraf;
- vermindert deze in die zin dat deze negen jaren en negen maanden beloopt;
- verwerpt het beroep voor het overige.
Dit arrest is gewezen door de vice-president M.J. Borgers als voorzitter, en de raadsheren A.L.J. van Strien en F. Posthumus, in bijzijn van de waarnemend griffier E. Schnetz, en uitgesproken ter openbare terechtzitting van 17 november 2026.