Omgevingsrecht
Last onder dwangsom. mantelzorgwoning. ongegrond.
Rechtbank Zeeland-West-Brabant, 15 oktober 2026
ECLI:NL:RBZWB:2026:10035 · Rechtbank Zeeland-West-Brabant · 15 oktober 2026
https://www.uitspraken.nl/uitspraak/rechtbank-zeeland-west-brabant/bestuursrecht/omgevingsrecht/eerste-aanleg-enkelvoudig/ecli-nl-rbzwb-2026-10035
Zaakgegevens
Op 15 oktober 2026 heeft de Rechtbank Zeeland-West-Brabant in eerste aanleg uitspraak gedaan in een zaak over omgevingsrecht.
- Instantie
- Rechtbank Zeeland-West-BrabantRechtbankDe rechter die de meeste zaken als eerste behandelt: civiele zaken, strafzaken en bestuurszaken.Meer uitleg
- Zittingsplaats
- Breda
- Datum uitspraak
- 15 oktober 2026
- Datum publicatie
- 15 oktober 2026
- Zaaknummer
- BRE 26/2357
- Rechtsgebied
- Bestuursrecht » Omgevingsrecht
- Procedure
- Eerste aanleg - enkelvoudigEnkelvoudige kamerDe zaak is behandeld door één rechter.Meer uitleg
- ECLI
- ECLI:NL:RBZWB:2026:10035
Inhoud van deze uitspraak
Samenvatting
Last onder dwangsom. mantelzorgwoning. ongegrond.
Uitspraak
RECHTBANK ZEELAND-WEST-BRABANT
Zittingsplaats Breda
Bestuursrecht
zaaknummer: BRE 26/2357
uitspraak van de enkelvoudige kamer van 15 oktober 2026 in de zaak tussen
[eiser] , uit [plaats] , eiser
(gemachtigde: mr. B. Benard),
en
Het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Dongen, het college
(gemachtigde: mr. S. Gangabisoensingh).
Samenvatting
1. De rechtbank beoordeelt het beroep van eiser tegen de opgelegde last onder dwangsom. De last betreft de verwijdering en het verwijderd houden van een mantelzorgwoning die zonder omgevingsvergunning is gebouwd. De rechtbank beoordeelt het beroep aan de hand van deze beroepsgronden van eiser.
De rechtbank verklaart het beroep ongegrond. Hierna legt de rechtbank uit hoe zij tot dit oordeel komt en welke gevolgen dit oordeel heeft.
Procesverloop
2. Met de beslissing op bezwaar van 13 april 2026 (bestreden besluit) is het college bij zijn besluit gebleven om een last onder dwangsom op te leggen. Het college volgt in het bestreden besluit het advies van de adviescommissie voor de bezwaarschriften. De adviescommissie voor de bezwaarschriften heeft geadviseerd om het bezwaar van eiser ongegrond te verklaren en de opgelegde last onder dwangsom in stand te laten.
Eiser heeft beroep ingesteld tegen het bestreden besluit.
De rechtbank heeft het beroep op 3 september 2026 op zitting behandeld. Hieraan hebben deelgenomen: eiser en zijn vrouw, de gemachtigde van eiser en de gemachtigde van het college.
Beoordeling door de rechtbank
Achtergrond
3. Eiser heeft een mantelzorgwoning van 148 m² gebouwd. De mantelzorgwoning bevindt zich op het adres de [adres] . Het adres bestaat uit twee kadastrale percelen. Het kadastrale perceel gemeente Dongen, [perceel 1] ( [perceel 1] ) is eigendom van de dochter en schoonzoon van eiser. Op dit perceel staat naast de woning van de eigenaren nog een bedrijfshal van 500 m². Het naastgelegen kadastrale perceel gemeente Dongen, [perceel 2] ( [perceel 2] ) is door eiser gekocht van de gemeente Tilburg. De mantelzorgwoning bevindt zich voor het grootste gedeelte op het perceel [perceel 2] , maar ligt ook gedeeltelijk op het perceel [perceel 1] .
De toezichthouder van de gemeente heeft vastgesteld dat eiser met de bouw van een mantelzorgwoning was gestart, zonder dat hij over een omgevingsvergunning beschikte. Het college heeft eiser daarna in een waarschuwingsbrief gevraagd de bouw van de mantelzorgwoning te staken en gestaakt te houden totdat er meer duidelijkheid was over legalisatie. Op basis van de door eiser toegezonden stukken heeft het college geoordeeld dat legalisatie niet mogelijk is. Het college heeft eiser bericht dat het bouwen van een mantelzorgwoning zonder omgevingsvergunning verboden is en daarbij verzocht de mantelzorgwoning voor 30 mei 2022 te verwijderen. Ondanks dit verzoek van het college heeft eiser de mantelzorgwoning afgebouwd en is hij in de mantelzorgwoning gaan wonen.
Nadat de toezichthouder van gemeente zelf vaststelde dat de woning niet was verwijderd, heeft het college eiser per brief laten weten te gaan handhaven. Aansluitend heeft het college eiser een vooraankondiging van de last onder dwangsom toegezonden. Eiser heeft daarop schriftelijk zijn zienswijze naar voren gebracht. Het college heeft vervolgens op 27 oktober 2025 de last onder dwangsom opgelegd. In de last onder dwangsom gelast het college eiser binnen zes maanden de mantelzorgwoning te verwijderen en verwijderd te houden. Als eiser dit niet doet, moet eiser een dwangsom betalen van € 15.000,00 per week met een maximum van € 150.000,00.
Toetsingskader en wettelijke kader
4. Het wettelijk kader is opgenomen in de bijlage bij deze uitspraak en maakt daarvan onderdeel uit.
Sinds de inwerkingtreding van de Omgevingswet per 1 januari 2024, heeft de gemeente Dongen één omgevingsplan. Het omgevingsplan bestaat uit een nieuw deel waarin onder andere de bruidsschat is opgenomen en een tijdelijk deel met de bestemmingsplannen en gemeentelijke verordeningen. Het bestemmingsplan “Noordwesttangent (Dalem Zuid -Vossenberg West” is daarmee tijdelijk nog van toepassing. Op het perceel rust de bestemming “Wonen-Buitengebied”.
Wat voert eiser in beroep aan?
5. Eiser stelt dat de last onder dwangsom ten onrechte is opgelegd. In de eerste plaats stelt eiser dat de last onder dwangsom onterecht uitgaat van één adres. Het kadastrale perceel, waarop de mantelzorgwoning is gebouwd, valt niet onder het adres [adres] . Verder doet eiser een beroep op het vertrouwensbeginsel. Eiser geeft aan dat hij erop mocht vertrouwen dat de bouw van de mantelzorgwoning vergunningvrij was en als een vergunning vereist was, dat het college de vergunning zou verlenen. Het vertrouwen is gewekt door een verklaring van de gemeente over het gebruik van de grond en de toewijzing van een nutsvoorziening aan het perceel. Ook stelt eiser dat het besluit in strijd met het evenredigheidsbeginsel is genomen. Tot slot vindt eiser dat het besluit in strijd met de “Beleidsregels mantelwonen gemeente Dongen” (beleidsregels) genomen. Op grond van deze beleidsregels kan er, indien nodig, een vergunning voor een buitenplanse omgevingsplanactiviteit (BOPA) worden verleend. Eiser stelt aan die voorwaarden te voldoen, waardoor het college een BOPA moet verlenen.
Omvang van het geding
6. De overtreding van de Omgevingswet wordt door eiser niet betwist. Het gaat in deze procedure daarom enkel over de vraag of het college op goede gronden gebruik heeft gemaakt van zijn bevoegdheid om een dwangsom op te leggen. Hiervoor beoordeelt de rechtbank eerst of het college gebruik moest maken van de bevoegdheid om een last onder dwangsom op te leggen. En zo ja, of er redenen waren om af te zien van de handhaving.
Is de last onjuist opgelegd?
7. Eiser voert aan dat de mantelzorgwoning grotendeels op het kadastrale perceel [perceel 2] is gebouwd en dat het adres [adres] enkel ziet het kadastrale perceel [perceel 1] . Omdat het college in de last onder dwangsom alleen het adres [adres] noemt, is de last onder dwangsom onjuist opgelegd.
De rechtbank kan eiser hierin niet volgen. De mantelzorgwoning is gebouwd op de beide kadastrale percelen. Feitelijk zijn deze kadastrale percelen samen ook als één perceel ingericht. De mantelzorgwoning op deze locatie hoort bij de hoofdwoning die al op het perceel aanwezig was. De hoofdwoning staat aan de [adres] . Dat het perceel uit twee kadastrale percelen bestaat, maakt dit niet anders. Het naastgelegen perceel is aangekocht om onderdeel uit te maken van [adres] , zodat een mantelzorgwoning bij de hoofdwoning kon worden gebouwd. Het college heeft in de last onder dwangsom daarom ook het adres [adres] vermeld. De last onder dwangsom betreft het verwijderen en verwijderd houden van de mantelzorgwoning op het perceel [adres] . Omdat er maar één mantelzorgwoning is en kan zijn op het adres, was voor eiser duidelijk waar de last onder dwangsom op ziet en heeft deze ook betrekking op zijn mantelzorgwoning. Deze beroepsgrond slaag niet.
Is de dwangsom terecht opgelegd?
8. Gelet op het algemeen belang dat gediend is met handhaving, zal in geval van overtreding van een wettelijk voorschrift het bestuursorgaan dat bevoegd is om met bestuursdwang of een last onder dwangsom op te treden, in de regel van deze bevoegdheid gebruik moeten maken. Dit is de beginselplicht tot handhaving.
Wanneer kan worden afgezien van handhaving?
9. Bij de vraag of van handhavend optreden mocht worden afgezien, moet worden beoordeeld of handhavend optreden onevenredig is. Bij de toets aan het evenredigheidsbeginsel geldt de maatstaf van de zogeheten Harderwijk-uitspraak (uitspraak van 2 februari 2022, ECLI:NL:RVS:2022:285). Dit betekent dat de bestuursrechter toetst of het besluit geschikt en noodzakelijk is, en daarna of het besluit in de gegeven omstandigheden evenwichtig is. Of deze drie elementen aan bod komen, hangt af van de aangevoerde beroepsgronden. Bij handhavingsbesluiten geldt daarbij als uitgangspunt dat het algemeen belang gediend is met handhaving en dat om die reden in de regel tegen een overtreding moet worden opgetreden. Handhaving blijft dus voorop staan.
Handhavend optreden is alleen onevenredig als er in het concrete geval omstandigheden zijn waaraan een zodanig zwaar gewicht toekomt dat het algemeen belang dat gediend is met handhaving daarvoor moet wijken. Dan is er een bijzonder geval waarin toch van handhavend optreden moet worden afgezien. Een bijzonder geval kan zich bijvoorbeeld voordoen bij concreet zicht op legalisatie, maar ook andere omstandigheden van het concrete geval kunnen leiden tot het oordeel dat er een bijzonder geval is. Andere redenen om van handhavend optreden af te zien kunnen zich bijvoorbeeld voordoen bij een schending van het gelijkheidsbeginsel of het vertrouwensbeginsel.
Is er concreet zicht op legalisatie?
10. Om van handhaving af te kunnen zien, moet (uiterlijk) op het moment van het nemen van de beslissing op bezwaar op het handhavingsbesluit zijn voldaan aan de vereisten voor concreet zicht op legalisatie. Bij de beslissing op bezwaar golden inmiddels de beleidsregels. Eiser stelt dat het college deze beleidsregels niet heeft toegepast en er daarom zicht op legalisatie was.
De rechtbank oordeelt dat er ten tijde van het bestreden besluit geen concreet zicht op legalisatie bestond. Het omgevingsplan beperkt de totale oppervlakte van aan- en uitbouwen en bijgebouwen tot 75 m². De mantelzorgwoning van eiser is 148 m² groot en overschrijdt het maximale oppervlak daarmee ruimschoots.
Dit betekent dat eiser voor het bouwen van de mantelzorgwoning een omgevingsvergunning nodig heeft voor het afwijken van het omgevingsplan. Eiser had ten tijde van het bestreden besluit hiervoor geen aanvraag gedaan. Uit vaste rechtspraak van de Afdeling volgt echter dat er geen concreet zicht op legalisatie is, wanneer geen aanvraag voor een omgevingsvergunning is gedaan voor het gebruiken van de percelen in strijd met het bestemmingsplan (of omgevingsplan).
Is het vertrouwensbeginsel geschonden?
11. Eiser voert aan dat hij erop mocht vertrouwen dat de mantelzorgwoning zonder vergunning gebouwd mocht worden, dan wel dat het college met de bouw en aanwezigheid van de mantelzorgwoning zou instemmen. Hiervoor wijst eiser op e-mailcorrespondentie met het vastgoedbedrijf van de gemeente Tilburg over de aankoop van het perceel [perceel 2] . In een e-mail werd genoemd dat de beplanting niet in stand gelaten hoefde te worden en eiser het perceel dus kon inrichten zoals hij wenste. Verder heeft eiser een nutsvoorziening aangevraagd en gekregen. Ter zitting heeft eiser nog gewezen op een brochure van MantelzorgNL waarin staat dat geen omgevingsvergunning is vereist.
Voor een geslaagd beroep op het vertrouwensbeginsel moeten drie stappen worden doorlopen. De eerste is de juridische kwalificatie van de uitlating en/of gedraging waarop de betrokkene zich beroept. Om aan te nemen dat een toezegging is gedaan, dient degene die zich beroept op het vertrouwensbeginsel aannemelijk te maken dat sprake is van uitlatingen en/of gedragingen van ambtenaren die bij de betrokkene redelijkerwijs de indruk wekken van een welbewuste standpuntbepaling van het bestuur over de manier waarop in zijn geval een bevoegdheid al dan niet zal worden uitgeoefend.
De uitingen en omstandigheden waar eiser zich op beroep zijn geen welbewuste standpuntbepaling van het college over handhavend optreden tegen het bouwen van de mantelzorgwoning. Hierdoor komt de rechtbank niet toe aan de overige stappen om vast te stellen of een beroep kan worden gedaan op het vertrouwensbeginsel. Bovendien weegt de rechtbank mee dat het eiser voorafgaand aan de bouw van de mantelzorgwoning al duidelijk was dat er omgevingsvergunning vereist was. Dit volgt uit de e-mailcorrespondentie tussen het team Omgevingsbeleid van de gemeente en de architect van eiser. De gemeente antwoordt de architect dat op het perceel niet gebouwd kan worden, vanwege de aanwezigheid van de bestaande woning. Aanvullend bericht de gemeente dat ook de een mantelzorgwoning niet vergunningvrij kan worden gebouwd. Eiser kende hierdoor het standpunt van het college al. Het is voor een beroep op het vertrouwensbeginsel van belang dat de betrokkene te goeder trouw is, wat betekent dat de betrokkene alleen een beroep kan doen op het vertrouwensbeginsel indien hij de in het kader van een toezegging relevante feiten en omstandigheden correct heeft weergegeven. Door deze omstandigheden niet te melden, slaagt het beroep op het vertrouwensbeginsel ook niet.
Zijn er overige bijzondere omstandigheden?
12. Eiser stelt dat als hij zijn mantelzorgwoning moet afbreken, hij geen alternatieve woonruimte heeft. Eiser is volledig aangewezen op de mantelzorg van zijn dochter en schoonzoon. De verplichting tot betaling van de dwangsom zelf en het afbreken van de woning hebben grote financiële gevolgen.
Verweerder voert aan dat eiser zelf bewust in strijd met de toepasselijke regels heeft gehandeld door een te grote mantelzorgwoning te bouwen. Eiser heeft zelf de woning afgebouwd toen duidelijk was dat er geen legalisatie zou volgen en heeft daarmee bewust het risico genomen dat de woning alsnog verwijderd moet worden en dat de gemeente handhavend zou optreden. De gevolgen van het opleggen van de dwangsom maken het bestreden besluit niet onevenredig.
De rechtbank oordeelt dat er geen bijzondere omstandigheden zijn om af te zien van handhaving. Het is aan eiser om zijn standpunten nader te onderbouwen. Eiser heeft enkel gesteld, maar niet aannemelijk gemaakt dat handhaving tot financiële problemen leidt en dat eiser geen mogelijkheden heeft om elders te wonen en daar mantelzorg te krijgen. Het had op de weg van eiser gelegen om hier nader bewijs voor te overleggen.
Conclusie en gevolgen
13. Het college heeft op goede gronden gebruik gemaakt van de bevoegdheid om de last onder dwangsom op te leggen. Er zijn geen redenen om van het opleggen van de last onder dwangsom af te zien, waardoor de last onder dwangsom in stand blijft.
Het beroep is ongegrond. Dat betekent dat eiser geen gelijk krijgt. Eiser krijgt daarom het griffierecht niet terug. Hij krijgt ook geen vergoeding van haar proceskosten.
Beslissing
De rechtbank verklaart het beroep ongegrond.
Deze uitspraak is gedaan door mr. E.J.C. van der Ploeg, rechter, in aanwezigheid van mr. M.A. de Rooij, griffier op 15 oktober 2026 en openbaar gemaakt door middel van geanonimiseerde publicatie op www.rechtspraak.nl.
|
griffier |
rechter |
Een afschrift van deze uitspraak is verzonden aan partijen op:
Informatie over hoger beroep
Een partij die het niet eens is met deze uitspraak, kan een hogerberoepschrift sturen naar de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State waarin wordt uitgelegd waarom deze partij het niet eens is met deze uitspraak. Het hogerberoepschrift moet worden ingediend binnen zes weken na de dag waarop deze uitspraak is verzonden.
Wettelijk kader
Omgevingswet (Ow)
Artikel 5.1, eerste lid, onder a, van de Ow
Het is verboden zonder omgevingsvergunning de volgende activiteiten te verrichten een omgevingsplanactiviteit.
Omgevingsplan gemeente Dongen, bestemmingsplan “Noordwesttangent (Dalem Zuid – Vossenberg West)”
Artikel 10 Wonen-Buitengebied
Bestemmingsomschrijving
Functie
De voor 'Wonen-Buitengebied' aangewezen gronden zijn bestemd voor: a. één woning per bestemmingsvlak;
Aan- en uitbouwen en bijgebouwen bij woningen
Voor het bouwen van woningengelden de volgende regels:
a) Per bestemmingsvlak is bebouwing ten behoeve van niet meer dan één woning toegestaan.
Ontheffing van de gebruiksregels
Ontheffing afhankelijke woonruimte (mantelzorgregeling)
Burgemeester en wethouders zijn bevoegd, met inachtneming van de procedureregels in 20, ontheffing te verlenen van het bepaalde in 10.1.1 en 10.4.1 ten behoeve van het gebruik van aan- of uitbouwen of bijgebouwen bij een woning als zelfstandige woonruimte, mits:
-
een dergelijke bewoning noodzakelijk is uit oogpunt van mantelzorg, hetgeen blijkt uit een verklaring van een arts en
-
de afhankelijke woonruimte binnen de vigerende regeling inzake aan- en uitbouwen en bijgebouwen wordt ingepast en
-
door de aanvrager een garantieverklaring wordt afgegeven waarin is opgenomen dat, nadat de noodzaak van mantelzorg is komen te vervallen, het gebruik van het (vrijstaand) bijgebouw als afhankelijk woonruimte wordt beëindigd, dat bij afzonderlijke vervreemding van de (voormalige) mantelzorgruimte aan derden een direct opeisbare boete van € 50.000,00 of zoveel meer als noodzakelijk is in verband met omvang, ligging en uitstraling van de (voormalige) mantelzorgruimte verbeurd wordt en dat een kettingbeding wordt opgenomen, zodat deze voorwaarde ook geldt voor eventuele rechtsopvolgers en
-
het gebruik niet leidt tot een onevenredige aantasting van belangen van omwonenden en omliggende (agrarische) bedrijven
Bruidsschat
Artikel 22.36 Binnenplanse vergunningvrije activiteiten van rechtswege in overeenstemming met dit omgevingsplan
Onverminderd de overige bepalingen van deze afdeling en de bepalingen van afdeling 22.3 zijn in ieder geval in overeenstemming met dit omgevingsplan:
a. het bouwen, in stand houden en gebruiken van een bijbehorend bouwwerk of een uitbreiding daarvan als bedoeld in artikel 22.27, onder a, als in aanvulling op de in dat onderdeel gestelde eisen ook wordt voldaan aan de volgende eisen:
3. de oppervlakte van bijbehorende bouwwerken in het bebouwingsgebied niet meer dan:
i. bij een bebouwingsgebied kleiner dan of gelijk aan 100 m2: 50% van dat bebouwingsgebied;
bij een bebouwingsgebied groter dan 100 m2 en kleiner dan of gelijk aan 300 m2: 50 m2, vermeerderd met 20% van het deel van het bebouwingsgebied dat groter is dan 100 m2; en
bij een bebouwingsgebied groter dan 300 m2: 90 m2, vermeerderd met 10% van het deel van het bebouwingsgebied dat groter is dan 300 m2, tot een maximum van in totaal 150 m2; en
c. het gebruiken van een bestaand bouwwerk voor huisvesting in verband met mantelzorg.
Artikel 22.37 Bijbehorend bouwwerk in bijzondere gevallen
2. Als een bijbehorend bouwwerk als bedoeld in artikel 22.36, onder a, wordt gebruikt voor huisvesting in verband met mantelzorg, gelden in plaats van de in artikel 22.36, onder a, onder 3, gestelde eisen de volgende eisen:
-
in zijn geheel of in delen verplaatsbaar;
-
de oppervlakte niet meer dan 100 m2; en
-
buiten de bebouwde kom.
Beleidsregels mantelwonen gemeente Dongen
3. Voorwaarden vergunning buitenplanse omgevingsplanactiviteit
Een vergunning voor een buitenplanse omgevingsplanactiviteit (BOPA) zoals bedoeld in artikel 5.1 eerste lid onder a. Omgevingswet jo. artikel 8.0a lid 2 Besluit kwaliteit leefomgeving, ten behoeve van een mantelwoning wordt verleend indien voldaan wordt aan de volgende voorwaarden.
Voorwaarden
1.Er is maximaal één mantelwoonvoorziening toegestaan op het bouwperceel.
2.De mantelwoonvoorziening is gesitueerd op gronden met een bestemming waar wonen rechtstreeks is toegestaan.
3.De mantelwoonvoorziening wordt ingepast binnen de bestaande, al dan niet vergunning vrije, bouw- en afwijkingsmogelijkheden van het ter plaatse geldende omgevingsplan en het geldende beleid ten aanzien van mantelzorgvoorzieningen.
Maatwerk
Het college komt de bevoegdheid toe om in afwijking van het bovenstaande maatwerk toe te passen. Wanneer een aanvraag voor het realiseren en/of gebruiken van een mantelwoonvoorziening niet voldoet aan de voorwaarden onder 3.1 wordt de aanvraag uitgebreider beoordeeld. Hiermee wordt bedoeld een uitgebreidere belangenafweging waarbij het college een individuele belangenafweging maakt. Hierbij wordt mede een belang gehecht aan:
1.De noodzaak van het toestaan van het mantelwonen op het bouwperceel;
2. De mate van aanvaarbaarheid binnen het woon- en leefklimaat;
3. Het afwijkende onderdeel of -delen ten aanzien van dit beleid.