Omgevingsrecht

Lasten onder dwangsom en invorderingsbesluit. Rijksmonument.

Rechtbank Zeeland-West-Brabant, 27 oktober 2026

Zaakgegevens

Op 27 oktober 2026 heeft de Rechtbank Zeeland-West-Brabant in eerste aanleg uitspraak gedaan in een zaak over omgevingsrecht.

Instantie
Rechtbank Zeeland-West-Brabant
Zittingsplaats
Middelburg
Datum uitspraak
27 oktober 2026
Datum publicatie
27 oktober 2026
Zaaknummer
BRE 24/3246, 24/4038
Procedure
Eerste aanleg - enkelvoudig
ECLI
ECLI:NL:RBZWB:2026:10413
E-mail
Inhoud van deze uitspraak

Samenvatting

Lasten onder dwangsom en invorderingsbesluit. Rijksmonument.

Uitspraak

RECHTBANK ZEELAND-WEST-BRABANT

Zittingsplaats Middelburg

Bestuursrecht

zaaknummers: BRE 24/3246 en 24/4038


uitspraak van de enkelvoudige kamer van 27 oktober 2026 in de zaken tussen

[eisers] , uit [woonplaats] , België, eisers

(gemachtigde: mr. B.J. van de Wijnckel),

en

het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Sluis

(gemachtigde: [gemachtigde] ).

Samenvatting

1. Deze uitspraak gaat over aan eisers opgelegde lasten onder dwangsom, en de invordering van een dwangsom. Eisers zijn het niet eens met die besluiten. Zij voeren daartoe een aantal beroepsgronden aan. Aan de hand van deze beroepsgronden beoordeelt de rechtbank de beroepen van eisers.

1.1.

De rechtbank komt in deze uitspraak tot het oordeel dat het college in redelijkheid heeft kunnen besluiten tot het opleggen van de lasten onder dwangsom en tot invordering van een dwangsom. Eisers krijgen dus geen gelijk en de beroepen zijn ongegrond. Hierna legt de rechtbank uit hoe zij tot dit oordeel komt en welke gevolgen dit oordeel heeft.

Procesverloop

2. Eisers zijn vruchtgebruiker van het perceel met woning [adres 1] in [plaats] .

Eisers hebben met toestemming van de eigenaren van het pand (hun kinderen) opdracht gegeven voor het uitvoeren van werkzaamheden aan en in de woning.

2.1.

Op 15 oktober 2021 heeft een toezichthouder van de gemeente Sluis naar aanleiding van een melding vastgesteld dat er werkzaamheden op het perceel [adres 1] werden verricht die zagen op het renoveren c.q. restaureren van de woning zonder dat daar een omgevingsvergunning voor is verleend. De toezichthouder heeft [eiser] ter plaatse medegedeeld dat [adres 1] een rijksmonument is. Er werd aan de kinderen een bouwstop opgelegd en een last onder dwangsom van € 25.000,- ineens als door gegaan werd met de werkzaamheden.

2.2.

Op 28 oktober 2021 heeft een toezichthouder geconstateerd dat de werkzaamheden werden voortgezet en heeft aan eiser medegedeeld dat de dwangsom is verbeurd. De kinderen hebben met succes bezwaar gemaakt tegen de verbeurte van deze dwangsom, omdat niet tegelijkertijd een bouwstop (last onder bestuursdwang) en een last onder dwangsom kon worden opgelegd voor dezelfde overtreding.

2.3.

Vervolgens hebben eisers een vooroverleg aangevraagd voor het verbouwen van de woning, het vervangen van de aanbouw en het plaatsen van een schuur. Hierop heeft het college advies ingewonnen bij de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE) en bij de Erfgoedcommissie Dorp, Stad en Land. Beide hebben negatief geadviseerd over het plan.

2.4.

Op 15 februari 2023 is het voornemen kenbaar gemaakt om aan eisers een last onder dwangsom op te leggen vanwege overtreding van de artikelen 2.1, eerste lid, aanhef en onder a en f van de Wet algemene bepalingen omgevingsrecht (Wabo). Eisers hebben hun zienswijze naar voren gebracht.

2.5.

Met het besluit van 20 juni 2023 heeft het college aan eisers een last onder dwangsom opgelegd. Eisers zijn gelast het interieur van het rijksmonument binnen zes maanden in de oorspronkelijke staat te herstellen en hersteld te houden op 10 punten, op straffe van verbeurte van een dwangsom van in totaal € 50.000,- (10 x € 5.000,-).

2.6.

Eisers hebben hiertegen bezwaar gemaakt en de voorzieningenrechter van deze rechtbank verzocht om een voorlopige voorziening te treffen. Met de uitspraak van 4 september 2023 is dit verzoek afgewezen.

2.7.

Met het besluit van 16 februari 2024 op het bezwaar van eisers (bestreden besluit I) heeft de burgemeester de bezwaren ongegrond verklaard en de last onder dwangsom in stand gelaten. Eisers hebben beroep ingesteld tegen bestreden besluit I. Deze zaak is bij de rechtbank geregistreerd onder nummer 24/3246.

2.8.

Tijdens een controle op 3 april 2024 hebben toezichthouders vastgesteld dat er weer werkzaamheden werden verricht op het perceel [adres 1] . De werkzaamheden hadden betrekking op het renoveren c.q. restaureren van de woning, namelijk het stuken van diverse muren. Dit levert volgens het college een overtreding op van artikel 5.1, eerste lid, onder b van de Omgevingswet (Ow). Daarin staat dat het verboden is om zonder omgevingsvergunning een rijksmonumentenactiviteit te verrichten.

2.9.

Met het besluit van 16 april 2024 (bestreden besluit II) heeft het college aan eisers twee nieuwe lasten onder dwangsom opgelegd.

Eisers zijn gelast de werkzaamheden binnen 24 uur na de verzenddatum van het besluit te staken en gestaakt te houden, op straffe van verbeurte van een dwangsom van € 100.000,- ineens. De last blijft van kracht totdat het college de benodigde omgevingsvergunning heeft verleend. Daarom wordt eiseres geadviseerd om een vooroverleg aan te vragen.

Met dit besluit heeft het college ook een last onder dwangsom opgelegd om de verloren erfgoedwaarde te herstellen voor zover mogelijk. Eisers moeten de woning binnen een termijn van zes maanden na dagtekening van het besluit op 9 punten herstellen, op straffe van verbeurte van een dwangsom ineens van € 10.000,- per punt, dus € 90.000,- in totaal.

Eisers hebben rechtstreeks beroep ingesteld tegen bestreden besluit II. Deze zaak is bij de rechtbank geregistreerd onder nummer 24/4038.

2.10.

Bij besluit van 15 augustus 2024 heeft het college aan eisers medegedeeld dat op 3 april 2024 is geconstateerd dat eisers de 10 punten in de last van 20 juni 2023 niet tijdig zijn nagekomen, waardoor de dwangsom van in totaal € 50.000,- is verbeurd. Deze wordt door het college ingevorderd.

2.11.

Het college heeft op de beroepen gereageerd met verweerschriften.

2.12.

De rechtbank heeft de beroepen op 16 september 2025 op zitting behandeld. Hieraan hebben deelgenomen: de gemachtigde van eisers en de gemachtigde van het college. De rechtbank heeft het onderzoek ter zitting geschorst om partijen in de gelegenheid te stellen om overeenstemming te proberen te bereiken.

2.13.

Op 13 februari 2026 heeft de gemachtigde van eisers de rechtbank verzocht om de procedures voort te zetten.

2.14.

De rechtbank heeft de beroepen op 9 september 2026 opnieuw op zitting behandeld. Hieraan hebben deelgenomen: eisers, hun gemachtigde, en de gemachtigde van het college.

2.15.

De rechtbank heeft de termijn voor het doen van uitspraak verlengd.

Beoordeling door de rechtbank

Omvang van het geding

3. De rechtbank beoordeelt de bestreden besluiten I en II en het invorderingsbesluit van 15 augustus 2024. In een brief van 26 februari 2026 stelt het college dat de lasten uit bestreden besluit II (€ 100.000,- en € 90.000,-) van rechtswege zijn verbeurd, maar ten aanzien van die dwangsommen zijn geen invorderingsbesluiten genomen die in deze procedure aan de rechtbank voorliggen. De eventuele invordering van die dwangsommen valt dan ook buiten de omvang van dit geding. Ook de aan de kinderen van eisers opgelegde lasten en dwangsommen liggen in deze procedure niet aan de rechtbank voor en vallen buiten de omvang van het geding.

Wettelijk kader

4. De relevante wettelijke bepalingen zijn opgenomen in een bijlage, die deel uitmaakt van deze uitspraak.

Bestreden besluit I

5. Bestreden besluit I is gebaseerd op de Wabo die als gevolg van de inwerkingtreding van de Ow op 1 januari 2024 is vervallen. Uit artikel 4.23, eerste lid, van de Invoeringswet Omgevingswet blijkt dat het oude recht van toepassing blijft op een bestuurlijke sanctie die voor de inwerkingtreding van de Ow is opgelegd voor een overtreding die voor de inwerkingtreding van de Ow heeft plaatsgevonden.

Is [adres 1] een rijksmonument?

6. Eisers hebben primair betwist dat de woning aan het adres [adres 1] is aangewezen als rijksmonument. Het aanwijzingsbesluit van 10 april 1973 heeft volgens hen betrekking op het hoekpand dat later is omgenummerd naar het adres [adres 2] .

6.1.

Het college geeft aan dat in eerste instantie het verkeerde aanwijzingsbesluit aan de gemachtigde van eisers is verzonden. Daardoor is verwarring ontstaan.

6.2.

De rechtbank maakt uit de door het college overgelegde stukken op dat de volgende rijksmonumenten zijn aangewezen:

  • [adres 3] ( [monumentnummer 1] , [historisch adres 1] )

  • [adres 1] ( [monumentnummer 2] , [historisch adres 2] )

  • [adres 2] ( [monumentnummer 3] , [historisch adres 3] ).

De woning [adres 1] is op 10 april 1973 als beschermd monument opgenomen in het register ingevolge artikel 6 van de Monumentenwet 1988. In het aanwijzingsbesluit van [adres 1] staat bij de omschrijving van het monument:

“Dwarshuis. Zadeldak tussen zij-topgevels met vlechtingen. Voordeur met bovenlicht. Dakkapel. Aan achterzijde gebroken kap. Vormt één geheel met het buurnummer [historisch adres 1] .”

Uit de eigendomsinformatie van het kadaster blijkt de volgende aantekening:

“Publiekrechtelijke beperking: Erfgoedwet: Afschrift inschrijving monument of archeologisch monument in rijksmonumentenregister door minister OCW”.

De rechtbank concludeert op grond van bovenstaande gegevens dat [adres 1] een rijksmonument is, en dat deze beroepsgrond dus niet slaagt.

Is het interieur van de woning onderdeel van het rijksmonument?

7. Eisers hebben verder aangevoerd dat de bescherming als rijksmonument zich niet uitstrekt tot het interieur van de woning.

7.1.

Uit de rechtspraak van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State (de Afdeling) volgt dat in de zogenoemde redengevende omschrijving die deel uitmaakt van een aanwijzingsbesluit van een monument staat waarom een pand als monument wordt aangewezen. Het beschermde monument is wat in die redengevende omschrijving als zelfstandige eenheid is genoemd. Bij de bepaling van een zelfstandige eenheid gaat het om datgene wat bouwkundig en functioneel een onlosmakelijk geheel vormt. Daarbij is het civielrechtelijk onderscheid in onroerende en roerende zaken ook op monumenten van toepassing. Dit betekent dat zaken die op grond van artikel 3:4 van het Burgerlijk Wetboek naar verkeersopvatting deel uitmaken van de hoofdzaak of daarmee zodanig zijn verbonden dat zij daarvan niet kunnen worden afgescheiden zonder dat beschadiging van betekenis wordt toegebracht, dezelfde bescherming genieten als het monument waartoe zij behoren. Oftewel, de omstandigheid dat in de redengevende omschrijving behorend bij het aanwijzingsbesluit het interieur niet expliciet als zodanig wordt genoemd, laat onverlet dat aan dat interieur ook monumentale waarden kunnen toekomen die op grond van het aanwijzingsbesluit bescherming genieten.

7.2.

Naar het oordeel van de rechtbank blijkt uit de redengevende omschrijving in het aanwijzingsbesluit dat het “dwarshuis” in zijn geheel als zelfstandige eenheid als het beschermde monument is benoemd. De lasten zien op zaken die deel uitmaken van de woning of daarmee zodanig zijn verbonden dat zij daarvan niet kunnen worden afgescheiden zonder dat beschadiging van betekenis wordt toegebracht, en dus genieten zij dezelfde bescherming als het monument waartoe zij behoren. Aan het interieur van de woning komen dus ook monumentale waarden toe die beschermd zijn. Deze beroepsgrond slaagt niet.

Is sprake van een overtreding?

8. Het college is alleen bevoegd om een last onder dwangsom op te leggen wanneer sprake is van een overtreding.

8.1.

Het college gaat op basis van het advies van de erfgoedcommissie van 23 december 2022 uit van de volgende overtredingen. De erfgoedcommissie stelt dat er op buitengewoon onverschillige wijze is omgegaan met het beschermde interieur van het rijksmonument, waarbij monumentale elementen zijn verwijderd, zoals:

- de wand die de gang begeleidt van voordeur naar keukenaanbouw inclusief de afwerking met waardevolle 6-kantige tegels in een bijzonder zwart-wit patroon;

- halverwege de gang is een metselwerkboog verwijderd uit de dwarswand met een sparing voor de opening (met een dubbele schuifdeur) tussen voorkamer en achterkamer;

- in de achterkamer is de volledige schouw inclusief afwerking en gemetseld rookkanaal verwijderd;

- de schouw in de voorkamer is gestript van de bijbehorende bekleding;

- in de aanbouw zijn de stenen kachel en toiletafscheiding gesloopt;

- de trap met kwartslag naar de verdieping is gesloopt, net als de houten wanden (omtimmering), de trapballusters op de verdieping en de twee houten dwarswanden op de verdieping; en

- alle interieurafwerkingen, zoals binnendeuren met kozijnkaders, zijn verwijderd.

8.2.

Eisers betwisten de gestelde overtredingen en stellen dat zij geen werkzaamheden hebben laten uitvoeren aan beschermde onderdelen van de woning. Zij hebben een bouwvallige aanbouw laten slopen en binnenin de woning de werkzaamheden laten uitvoeren die genoemd worden in het advies van de erfgoedcommissie.

Eisers stellen dat de wand langs de gang van de voorgevel naar de achtergevel een onstabiel, niet dragend, halfsteens muurtje was, dat met één duw omvergeduwd kon worden. Als die wand niet wordt teruggeplaatst, kan bovendien ook de metselwerkboog niet terugkomen.

Eisers hebben tegeltjes verwijderd van de schouw in de voorkamer, maar die tegeltjes zijn als wandbekleding niet als onroerend te beschouwen. De tegeltjes zijn zonder beschadiging van de schouw verwijderd. Verder zijn dubbele schuifdeuren niet onroerend en bovendien waren die niet aanwezig. Ook de trapomtimmering, de houten vloer en de scheidingswanden op de verdieping zijn niet als onroerend te beschouwen, zo stellen eisers.

8.3.

De rechtbank moet beoordelen of het college zich mocht baseren op de adviezen van de RCE en de erfgoedcommissie.

Het bestuursorgaan mag op het advies van een deskundige afgaan, nadat het is nagegaan of dit advies op zorgvuldige wijze tot stand is gekomen, de redenering daarin begrijpelijk is en de getrokken conclusies daarop aansluiten. Deze verplichting is neergelegd in artikel 3:9 van de Algemene wet bestuursrecht voor de wettelijke adviseur en volgt uit artikel 3:2 van de die wet voor andere adviseurs.

8.4.

De rechtbank is van oordeel dat het college zich mocht baseren op de adviezen van de RCE en de erfgoedcommissie. Wat eisers aanvoeren over de overtredingen biedt geen aanknopingspunten voor twijfel aan de zorgvuldigheid van de totstandkoming van de adviezen, de begrijpelijkheid van de in die adviezen gevolgde redenering of het aansluiten van de conclusies daarop. Eisers erkennen dat zij binnenin de woning de werkzaamheden hebben laten uitvoeren die genoemd worden in het advies van de erfgoedcommissie. De rechtbank volgt eisers ook niet in hun argument dat de door hun aangepaste en verwijderde onderdelen van het monument niet onroerend zouden zijn.

Nu de overtredingen vaststaan, was het college bevoegd om handhavend op te treden.

Kon het college gebruik maken van zijn bevoegdheid om handhavend op te treden?

9. Zoals de Afdeling heeft overwogen in haar uitspraak van 5 maart 2025, geldt bij handhavingsbesluiten bij de toets aan het evenredigheidsbeginsel de maatstaf van de zogeheten Harderwijk-uitspraak. Daarbij geldt als uitgangspunt dat het algemeen belang gediend is met handhaving en dat om die reden in de regel tegen een overtreding moet worden opgetreden. Handhaving blijft dus voorop staan.

Handhavend optreden is alleen onevenredig, als er in het concrete geval omstandigheden zijn waaraan een zodanig zwaar gewicht toekomt dat het algemeen belang dat gediend is met handhaving daarvoor moet wijken. Dan is er een bijzonder geval waarin toch van handhavend optreden moet worden afgezien. Een bijzonder geval kan zich bijvoorbeeld voordoen bij concreet zicht op legalisatie, maar ook andere omstandigheden van het concrete geval kunnen leiden tot het oordeel dat er een bijzonder geval is.

Andere redenen om van handhavend optreden af te zien kunnen zich bijvoorbeeld voordoen bij een schending van het gelijkheidsbeginsel of het vertrouwensbeginsel.

9.1.

Eisers voeren aan dat de in de last genoemde 10 herstelpunten niet allemaal overeenkomen met het herstel van het interieur in de oorspronkelijke staat.

9.2.

Conform het advies van de erfgoedcommissie heeft het college eisers het volgende opgedragen:

  1. Het stalen spant in de voorkamer te verwijderen en verwijderd te houden. Het slopen en aanpassen van dragende binnenmuren heeft mogelijk constructieve instabiliteit veroorzaakt, waarvoor een stalen spant in de voorkamer is geplaatst. Het spant is even breed als de woning; een deel van het spant staat in de gang. Het spant staat zo dicht bij de schouw in de voorkamer, waardoor het ruimtelijke karakter zelfs na herstel van de schouw niet meer te herstellen is zonder het spant af te breken. Het stalen spant in de voorkamer moet worden verwijderd, als een vreemd object dat niet past bij het rijksmonument. Constructief advies moet opgevraagd worden om te beoordelen of de belasting via de oorspronkelijke wandindeling wordt afgedragen.

  2. De schouw (welke was voorzien van blauwe en zwarte tegels) in de voorkamer moet in ere hersteld worden.

  3. De wand langs de gang van voorgevel naar achtergevel moet worden teruggeplaatst

met de sparing voor oorspronkelijke deurkozijnen naar de voor- en achterkamer.

4. De metselwerkboog in de gang moet terugkomen.

5. De afwerking van de gang met zeskantige tegels in een zwart-wit patroon zal hersteld moeten worden conform de foto’s van de situatie voor aanvang van sloopwerkzaamheden.

6. De sparing in de dwarswand met dubbele schuifdeuren moet hersteld worden.

7. De trapomtimmering met kenmerkende kwartslag trap naar de bovenverdieping met ballusters moet terugkomen. De houten vloer op de verdieping dient behouden te blijven.

8. De dwarswanden op de verdieping moeten terugkomen.

9. De oorspronkelijke situatie van keukenaanbouw met toiletvoorziening moet zoveel mogelijk worden hersteld. Het toilet kan op de begane grond worden ondergebracht in de aanbouw.

10. De aanbouw is vrij klein, waardoor de achterkamer als keuken moet worden gebruikt.

9.3.

Volgens eisers is de last in strijd met het rechtzekerheidsbeginsel, omdat het onduidelijk is wat er van hen wordt verwacht. Bovendien vinden zij de begunstigingstermijn van zes maanden onredelijk kort.

9.4.

De rechtbank is van oordeel dat uit de opsomming en de formulering van de last duidelijk volgt wanneer aan de last is voldaan. Van eisers is verlangd de woning in de oude, bekende staat te herstellen en op sommige punten voor zover dat mogelijk is met een nadere omschrijving van wat in dat geval is verlangd. Van strijd met het rechtszekerheidsbeginsel is dus geen sprake. Ook een begunstigingstermijn van zes maanden acht de rechtbank in deze situatie niet onredelijk kort. Er was op het moment van opleggen van de last onder dwangsom, 20 juni 2023, geen sprake van concreet zicht op legalisatie van de overtredingen. Er was immers geen aanvraag voor een omgevingsvergunning ingediend. Ook van andere bijzondere omstandigheden om van handhaving af te zien is de rechtbank niet gebleken. Dat betekent dat het college in redelijkheid op deze wijze gebruik heeft kunnen maken van zijn bevoegdheid om handhavend op te treden.

9.5.

Dit betekent dat bestreden besluit I in rechte stand houdt. Het beroep is in zoverre ongegrond.

Bestreden besluit II

10. Met bestreden besluit II heeft het college aan eisers een nieuwe last onder dwangsom opgelegd van € 100.000,- ineens. Eisers zijn gelast de werkzaamheden binnen 24 uur na de verzenddatum van het besluit te staken en gestaakt te houden (last 1). De last blijft van kracht totdat het college de benodigde omgevingsvergunning heeft verleend. Daarom wordt eiseres geadviseerd om een vooroverleg aan te vragen.

Met dit besluit heeft het college ook een last onder dwangsom opgelegd om de verloren erfgoedwaarde te herstellen voor zover mogelijk. Eisers moeten de woning binnen een termijn van zes maanden na dagtekening van het besluit op 9 punten herstellen, op straffe van verbeurte van een dwangsom ineens van € 10.000,- per punt, dus € 90.000,- in totaal (last 2).

10.1.

De beroepsgronden die eisers tegen bestreden besluit II aanvoeren, zijn voor een groot deel gelijkluidend aan de gronden die zijn aangevoerd tegen bestreden besluit I. Eisers betwisten ook hier dat de woning aan het adres [adres 1] is aangewezen als rijksmonument. De rechtbank heeft besproken dat die beroepsgrond niet slaagt onder punt 6.2 van deze uitspraak. Verder heeft de rechtbank onder punt 7.2 van deze uitspraak besproken dat aan het interieur van de woning ook monumentale waarden toekomen die beschermd zijn.

Is sprake van een overtreding?

11. Het college heeft aan bestreden besluit II de volgende overwegingen ten grondslag gelegd:

- de punten 1 t/m 10 zijn niet uitgevoerd, alleen het stalen spant is verwijderd, maar dan zonder constructief advies;

- er kwam een signaal van een belanghebbende, dat er vorige week werkzaamheden zijn verricht in het pand (het stuken van de woning): ook op plaatsen waar hersteld had moeten worden;

- de aanbouw is zonder omgevingsvergunning teruggebouwd;

- de binnenwanden en indeling zijn gewijzigd ten aanzien van eerdere bezoek; en

- er is nog niets aannemelijk over een eventuele vergunning om verdere aanpassingen aan of bij het rijksmonument te mogen verrichten.

11.1.

Eisers stellen dat er niet is gestuukt voorafgaand aan de controle op 3 april 2024. Eisers stellen dat er geen werkzaamheden meer hebben plaatsgevonden na 29 oktober 2021, behalve het plaatsen van het stalen spant. De toezichthouder stelt ten onrechte dat er in de week voorafgaand aan de controle werkzaamheden hebben plaatsgevonden, met name het stuken van wanden, maar dat had al veel eerder plaatsgevonden, namelijk in de periode tussen 4 oktober 2021 en 29 oktober 2021. Eisers stellen dat de controleurs niet als ter zake deskundige medewerkers kunnen worden aangemerkt. Niet is gebleken dat deze controleurs deskundig zijn op het gebied van rijksmonumenten en erfgoed.

11.2.

De rechtbank is ook hier van oordeel dat het college zich mocht baseren op de bevindingen van de toezichthouders bij de controle op 3 april 2024. De rechtbank is van oordeel dat de toezichthouders zijn aangewezen en bevoegd zijn om te beoordelen of de herstelpunten uit het advies van de erfgoedcommissie zijn uitgevoerd. Dit betekent dat het college weer bevoegd was om handhavend op te treden.

11.3.

Eisers voeren verder aan dat last 1 en last 2 uit het bestreden besluit II tegenstrijdig met elkaar zijn. Aan last 2 kan niet worden voldaan zonder last 1 te overtreden en daarmee een dwangsom van € 100.000,- te verbeuren.

11.4.

De rechtbank volgt eisers hierin niet. De tweede last uit bestreden besluit II verleent de vereiste toestemming om de 9 genoemde herstelpunten uit te voeren. De eerste last geldt voor alle andere werkzaamheden die eisers zonder omgevingsvergunning zouden gaan uitvoeren. De rechtbank stelt vast dat er ten tijde van het nemen van bestreden besluit II, 16 april 2024, geen sprake was van concreet zicht op legalisatie. Andere bijzondere omstandigheden om van handhaving af te zien, zijn gesteld noch gebleken. De aan de lasten gekoppelde dwangsommen zijn zeker fors, maar het college heeft daartoe toch in redelijkheid kunnen besluiten. Daarbij acht de rechtbank van belang het tijdsverloop sinds de eerste constatering, 15 oktober 2021, het feit dat eisers de eerste last onder dwangsom niet hebben uitgevoerd, en het feit dat zij desondanks weer werkzaamheden hebben uitgevoerd zonder de daarvoor benodigde omgevingsvergunning.

11.5.

Dit betekent dat bestreden besluit II ook in rechte stand houdt. Het beroep is in zoverre ongegrond.

Het invorderingsbesluit

12. Bij besluit van 15 augustus 2024 heeft het college aan eisers medegedeeld dat zij een dwangsom hebben verbeurd van € 50.000,-, omdat bij de controle op 3 april 2024 is geconstateerd dat eisers niet tijdig, dat wil zeggen binnen zes maanden na 20 juni 2023, aan de 10 punten van de last hebben voldaan. Het beroep met kenmerk 24/3246 heeft mede betrekking op dit besluit.

Is de dwangsom van € 50.000,- verbeurd?

13. Eisers betwisten de verbeurte van de dwangsom. Zij stellen ten aanzien van punt 1 van de last dat het stalen spant was verwijderd en ten aanzien van punt 9 en 10 van de last dat er veel overleg heeft plaatsgevonden over de herbouw van de aanbouw.

13.1.

De rechtbank volgt eisers hierin niet. Het stalen spant was immers verwijderd zonder het inwinnen van constructief advies, wat een voorwaarde was. Dat er veel overleg heeft plaatsgevonden over de aanbouw, maakt niet dat de punten 9 en 10 van de last tijdens de controle waren uitgevoerd.

Het beroep op het vertrouwensbeginsel

14. Eisers doen een beroep op het vertrouwensbeginsel. Naar aanleiding van het eerdere dwangsombesluit van oktober 2021 had [adviesbureau] telefonisch contact gehad met de gemachtigde van het college. In dat gesprek zou het college hebben toegezegd dat er geen probleem was zolang er tot het verkrijgen van de omgevingsvergunning maar geen werkzaamheden meer zouden plaatsvinden.

14.1.

Voor een geslaagd beroep op het vertrouwensbeginsel moeten drie stappen worden doorlopen. De eerste is de juridische kwalificatie van de uitlating en/of gedraging waarop de betrokkene zich beroept. Om aan te nemen dat een toezegging is gedaan, dient degene die zich beroept op het vertrouwensbeginsel aannemelijk te maken dat sprake is van uitlatingen en/of gedragingen van ambtenaren die bij de betrokkene redelijkerwijs de indruk wekken van een welbewuste standpuntbepaling van het bestuur over de manier waarop in zijn geval een bevoegdheid al dan niet zal worden uitgeoefend.

14.2.

De rechtbank overweegt dat wat er ook telefonisch gezegd zou zijn door een medewerker naar aanleiding van het dwangsombesluit uit 2021, deze mondelinge mededeling achterhaald is door het dwangsombesluit van 20 juni 2023. Daarmee stond vast dat eisers gehouden waren om binnen een termijn van zes maanden na die datum uitvoering te geven aan de last. Het beroep op het vertrouwensbeginsel slaagt reeds daarom niet.

Is de invordering onevenredig?

15. Op de zitting van 9 september 2026 hebben eisers toegelicht dat er inmiddels op 8 januari 2026 een omgevingsvergunning is verleend voor het interieur van het pand. Daarna heeft de gemachtigde van eisers getracht om het college te bewegen tot het afzien van invordering van de diverse dwangsommen. Volgens de gemachtigde beschouwt het college zowel eisers als hun kinderen als overtreders. Het college zou de invordering hebben willen beperken tot € 50.000,- bij eisers en € 100.000,- bij de kinderen. Het college heeft dat voorstel gedaan onder de voorwaarde dat alles voor 26 februari 2027 is hersteld. De werkzaamheden zijn in augustus 2026 gestart. Het gaat dan om het herstel van het interieur. Als dat wordt uitgevoerd conform vergunning, is volgens eisers alles afgewikkeld.

Eisers vinden dat het college onder deze omstandigheden niet meer kan overgaan tot invordering van eventueel verbeurde dwangsommen en anders moet het invorderingsbedrag beperkt worden. Zij wijzen op de hoogte van de dwangsombedragen. Zij vinden deze gigantisch en buiten proportie. Eisers stellen dat het niet gaat om bewuste overtredingen, want men wist niets van het monument bij de aankoop. Vanaf het moment dat de gemeente zich heeft gemeld is er sprake geweest van een constructieve opstelling, zo stellen eisers.

15.1.

Volgens vaste rechtspraak van de Afdeling dient bij een besluit omtrent invordering van een verbeurde dwangsom, aan het belang van de invordering een zwaarwegend gewicht te worden toegekend. Een andere opvatting zou afdoen aan het gezag dat behoort uit te gaan van een besluit tot oplegging van een last onder dwangsom. Steun voor dit uitgangspunt kan worden gevonden in de geschiedenis van de totstandkoming van artikel 5:37, eerste lid, van de Awb (Kamerstukken II 2003/04, 29 702, nr. 3, blz. 115). Hierin is vermeld dat een adequate handhaving vergt dat opgelegde sancties ook worden geëffectueerd en dus dat verbeurde dwangsommen worden ingevorderd. Slechts in bijzondere omstandigheden kan geheel of gedeeltelijk van invordering worden afgezien.

15.2.

Dat eisers aanvoeren dat zij alsnog een omgevingsvergunning hebben verkregen en het interieur van het monument zal worden hersteld, vormt geen bijzondere omstandigheid om geheel of gedeeltelijk van de invordering van de verbeurde dwangsom af te zien. In beginsel vormt de daadwerkelijke invordering van verbeurde dwangsommen een logisch sluitstuk van een eerder genomen handhavingsbesluit. Zou dit anders zijn, dan zou de dwangsombeschikking het karakter van dwangmiddel al snel verliezen. Geen wettelijke regeling of algemeen rechtsbeginsel verbiedt invordering van verbeurde dwangsommen enkel op de grond dat inmiddels de illegale situatie is beëindigd. Ook de verwijtbaarheid van de overtreding en de gestelde constructieve opstelling bij herstel van het monument vormen naar het oordeel van de rechtbank geen bijzondere omstandigheden op grond waarvan van invordering zou moeten worden afgezien. De invordering van de dwangsom van € 50.000,- is naar het oordeel van de rechtbank in deze concrete situatie niet onevenredig.

15.3.

Dit betekent dat het invorderingsbesluit van 15 augustus 2024 ook in rechte stand houdt. Het beroep is ook in zoverre ongegrond.

Conclusie en gevolgen

16. De beroepen zijn ongegrond. Dat betekent dat de lasten onder dwangsom en de invordering van een dwangsom van € 50.000,- in stand blijven. Eisers krijgen daarom het griffierecht niet terug. Zij krijgen ook geen vergoeding van hun proceskosten.

Beslissing

De rechtbank verklaart de beroepen ongegrond.

Deze uitspraak is gedaan door mr. M.J. Schouw, rechter, in aanwezigheid van mr. M.A. de Rooij, griffier, op 27 oktober 2026 en openbaar gemaakt door geanonimiseerde publicatie op www.rechtspraak.nl.

griffier

rechter

Een afschrift van deze uitspraak is verzonden aan partijen op:

Informatie over hoger beroep

Een partij die het niet eens is met deze uitspraak, kan een hogerberoepschrift sturen naar de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State waarin wordt uitgelegd waarom deze partij het niet eens is met deze uitspraak. Het hogerberoepschrift moet worden ingediend binnen zes weken na de dag waarop deze uitspraak is verzonden.

Bijlage: voor deze uitspraak belangrijke wet- en regelgeving

Algemene wet bestuursrecht

Artikel 5:1

1. In deze wet wordt verstaan onder overtreding: een gedraging die in strijd is met het bepaalde bij of krachtens enig wettelijk voorschrift.

2. Onder overtreder wordt verstaan: degene die de overtreding pleegt of medepleegt.

Artikel 5:32

1. Een bestuursorgaan dat bevoegd is een last onder bestuursdwang op te leggen, kan in plaats daarvan aan de overtreder een last onder dwangsom opleggen.

Artikel 5:37

1. Alvorens aan te manen tot betaling van de dwangsom, beslist het bestuursorgaan bij beschikking omtrent de invordering van een dwangsom.

Artikel 5:39

Het bezwaar, beroep of hoger beroep tegen de last onder dwangsom heeft mede betrekking op een beschikking die strekt tot invordering van de dwangsom, voor zover de belanghebbende deze beschikking betwist.

Wet algemene bepalingen omgevingsrecht

Artikel 2.1

1. Het is verboden zonder omgevingsvergunning een project uit te voeren, voor zover dat geheel of gedeeltelijk bestaat uit:

a. het bouwen van een bouwwerk,

f. het slopen, verstoren, verplaatsen of in enig opzicht wijzigen van een rijksmonument of het herstellen, gebruiken of laten gebruiken van een rijksmonument op een wijze waardoor het wordt ontsierd of in gevaar gebracht.

Omgevingswet

Artikel 5.1. (omgevingsvergunningplichtige activiteiten wet)

Het is verboden zonder omgevingsvergunning de volgende activiteiten te verrichten:

(..)

b. een rijksmonumentenactiviteit,

(..)

tenzij het gaat om een bij algemene maatregel van bestuur aangewezen geval.

In de bijlage bij artikel 1.1 wordt een rijksmonumentenactiviteit als volgt gedefinieerd: activiteit inhoudende het slopen, verstoren, verplaatsen of wijzigen van een rijksmonument of een voorbeschermd rijksmonument of het herstellen of gebruiken daarvan waardoor het wordt ontsierd of in gevaar gebracht.

ECLI:NL:RBZWB:2023:6138. In de plaats van het college op grond van artikel 42, tweede lid, van de Gemeentewet. Op grond van artikel 5:37, eerste lid, van de Algemene wet bestuursrecht (Awb). Zie de uitspraak van de Afdeling van 28 april 2021, ECLI:NL:RVS:2021:906, r.o. 6.1. Zie de uitspraak van de Afdeling van 6 april 2022, ECLI:NL:RVS:2022:998, r.o. 8.2. ECLI:NL:RVS:2025:678. Uitspraak van de Afdeling van 2 februari 2022, ECLI:NL:RVS:2022:285. Zie de uitspraak van de Afdeling van 23 juli 2025, ECLI:NL:RVS:2025:3428, r.o. 5.2. Op grond van artikel 5:39 van de Awb. Zie bijvoorbeeld de uitspraak van de Afdeling van 18 maart 2020, ECLI:NL:RVS:2020:797, r.o. 3.1.