Bestuursrecht overig
De gemeenten Almere en Lelystad hebben op grond van de PSO-verordening en Wp2000 subsidie aan Arriva verleend…
College van Beroep voor het bedrijfsleven, 17 november 2026
ECLI:NL:CBB:2026:529 · College van Beroep voor het bedrijfsleven · 17 november 2026
https://www.uitspraken.nl/uitspraak/college-van-beroep-voor-het-bedrijfsleven/bestuursrecht/bestuursrecht-overig/eerste-aanleg-enkelvoudig/ecli-nl-cbb-2026-529
Zaakgegevens
Op 17 november 2026 heeft het College van Beroep voor het bedrijfsleven in eerste aanleg uitspraak gedaan in een zaak over bestuursrecht.
- Instantie
- College van Beroep voor het bedrijfslevenCollege van Beroep voor het bedrijfslevenDe hoogste bestuursrechter voor economisch bestuursrecht, zoals mededinging, telecom, energie en landbouw.Meer uitleg
- Zittingsplaats
- Den Haag
- Datum uitspraak
- 17 november 2026
- Datum publicatie
- 12 november 2026
- Zaaknummer
- 26/61 en 26/62
- Rechtsgebied
- Bestuursrecht » Bestuursrecht overig
- Procedure
- Eerste aanleg - enkelvoudigEnkelvoudige kamerDe zaak is behandeld door één rechter.Meer uitleg
- ECLI
- ECLI:NL:CBB:2026:529
Inhoud van deze uitspraak
Samenvatting
De gemeenten Almere en Lelystad hebben op grond van de PSO-verordening en Wp2000 subsidie aan Arriva verleend om een nachttrein te rijden. Het College acht zich bevoegd om over deze zaken te oordelen. De PSO-verordening is niet opgenomen in artikel 4 van bijlage II bij de Awb, waarin is bepaald tegen welke besluiten beroep kan worden ingesteld bij het College, maar de PSO-verordening heeft een zodanige verwantschap met andere, wel aan het College toebedeelde regelingen, dat aan het College desondanks de bevoegdheid toekomt om van de nu voorliggende zaken kennis te nemen. Verder is het College van oordeel dat NS belanghebbende is. Arriva en NS zijn concurrenten. Verder is het College van oordeel dat de subsidies die de gemeenten aan Arriva hebben verleend in strijd zijn met de PSO-verordening. Artikel 19a Wp2000 geeft geen bevoegdheid aan de gemeenten. De PSO-verordening geeft ook geen bevoegdheid aan de gemeenten. Dat moet de Nederlandse wetgever doen, maar die heeft (nog) geen aanleiding gezien om hiervoor een of meer bevoegde instanties aan te wijzen. Ook is er geen alternatieve grondslag voor de gemeenten om deze subsidies te verlenen. Beroep is gegrond, bestreden besluiten worden vernietigd, de subsidieverleningen worden herroepen.
Uitspraak
uitspraak
COLLEGE VAN BEROEP VOOR HET BEDRIJFSLEVEN
zaaknummers: 26/61 en 26/62
uitspraak van de enkelvoudige kamer van 17 november 2026 in de zaken tussen
N.V. Nederlandse Spoorwegen en NS Reizigers B.V., te Utrecht (gezamenlijk: NS)
(gemachtigden: mr. J.R. van Angeren en mr. L.S. Westendorp)
en
de colleges van burgemeester en wethouders van Lelystad en Almere (gezamenlijk: de gemeentebesturen)
(gemachtigde: mr. S. van der Heul)
met als derde partij
Arriva Personen Vervoer B.V., te Heerenveen (Arriva)
(gemachtigden: mr. M.J.J.M. Essers en mr. D. de Jong)
Procesverloop in beroep
NS heeft tegen de besluiten van de gemeentebesturen van 16 december 2025 en 18 december 2025 beroepen ingesteld.
De gemeentebesturen hebben verweerschriften ingediend.
Arriva heeft een schriftelijke uiteenzetting over de zaken gegeven.
Alle partijen hebben nadere stukken ingezonden.
Het College heeft, met toepassing van artikel 8:45, eerste en tweede lid, van de Algemene wet bestuursrecht (Awb), de staatssecretaris van Infrastructuur en Waterstaat verzocht schriftelijke inlichtingen te geven. Met de brief van 10 september 2026 heeft de staatssecretaris aan dat verzoek voldaan.
De zitting was op 5 oktober 2026. De zaken zijn gevoegd behandeld. Aan de zitting hebben deelgenomen: namens NS de gemachtigden en mr. J.F. Gielen en mr. H.S. Huber, beiden van NS; namens de gemeentebesturen: de gemachtigde, mr. A.C.E. van Atteveld en [naam 1] van de gemeente Lelystad; namens Arriva de gemachtigden en [naam 2] van Arriva.
Inleiding
Met het besluit van 12 maart 2025 heeft het college van burgemeester en wethouders van Lelystad aan Arriva een subsidie verleend van € 176.923,- ten behoeve van de nachttreinverbinding Zwolle-Schiphol v.v. met tussenstops in Lelystad, Almere en Amsterdam. Deze verbinding wordt in open toegang gereden. Met het besluit van 20 maart 2025 heeft het college van burgemeester en wethouders van Almere een gelijke subsidie verleend. De subsidies zijn verleend voor een proefperiode van twee jaren (de dienstregelingsjaren 2025 en 2026). Achtergrond van deze subsidieverleningen is de wens van de beide gemeenteraden om de inwoners van hun gemeenten de mogelijkheid te bieden om in het weekend ’s nachts naar en van Amsterdam te reizen. NS en later ook Arriva zijn door de gemeentebesturen benaderd om deze treinen te rijden.
Zoals in de subsidieverleningen is neergelegd, hebben de gemeentebesturen daarmee toepassing willen geven aan artikel 3, tweede lid, van Verordening nr. 1370/2007 van het Europees Parlement en de Raad van 23 oktober 2007 betreffende het openbaar personenvervoer per spoor en over de weg en tot intrekking van Verordening (EEG) nr. 1191/69 van de Raad en Verordening (EEG) nr. 1107/70 van de Raad (PSO-verordening). In de subsidieverleningen is opgenomen dat de gemeentebesturen daarmee beogen een algemene regel vast te stellen waarmee aan Arriva een tariefverplichting wordt opgelegd, en Arriva daarvoor financieel te compenseren. Op de zitting hebben de gemeentebesturen bevestigd dat die tariefverplichting inhoudt dat Arriva voor inwoners van beide gemeenten een maximumtarief van € 10,- hanteert voor een enkele reis tussen Lelystad of Almere en Amsterdam. De subsidies hebben de vorm van een garantie. Die houdt in dat als met dit tarief de verbinding niet ten minste kostendekkend blijkt te kunnen worden geëxploiteerd, de gemeentebesturen het tekort aanvullen tot een maximum per gemeente van € 76.923,- voor 2025 en € 100.000,- voor 2026.
2 De hier relevante bepalingen van de PSO-verordening zijn opgenomen in een bijlage bij deze uitspraak.
3 NS is het niet eens met de subsidieverleningen en heeft daartegen bezwaar gemaakt. Met het besluit van 16 december 2025 heeft het college van burgemeester en wethouders van Almere het bezwaar van NS tegen zijn besluit van 20 maart 2025 niet-ontvankelijk verklaard. Met het besluit van 18 december 2025 heeft het college van burgemeester en wethouders van Lelystad het bezwaar van NS tegen zijn besluit van 12 maart 2025 eveneens niet-ontvankelijk verklaard. De gemeentebesturen hebben zich op het standpunt gesteld dat NS geen belanghebbende is bij de subsidieverleningen. Als NS toch als belanghebbende zou moeten worden aangemerkt, zouden de bezwaren van NS volgens de gemeentebesturen ongegrond zijn.
Beoordeling van de beroepen
Bevoegdheid van het College
4 Het College ziet zich allereerst, ook ambtshalve, gesteld voor de vraag naar zijn bevoegdheid. De gemeentebesturen hebben met de subsidieverleningen toepassing willen geven aan de PSO-verordening. De PSO-verordening als zodanig is niet opgenomen in artikel 4 van bijlage II bij de Awb, waarin is bepaald tegen welke besluiten beroep kan worden ingesteld bij het College. De PSO-verordening heeft echter een zodanige verwantschap met andere, wel aan het College toebedeelde regelingen, dat aan het College desondanks de bevoegdheid toekomt om van de nu voorliggende zaken kennis te nemen. Daarbij neemt het College in aanmerking dat het zogenoemde Vierde Spoorwegpakket van de Europese Unie, waarvan de PSO-verordening deel uitmaakt, voor zover nodig in de Wet personenvervoer 2000 (Wp2000) is uitgevoerd dan wel geïmplementeerd. Voor de Wp2000 is het College de bevoegde rechter, zodat deze zaken ook daarmee naar onderwerp, kader en strekking in de competentiesfeer van het College liggen. De geschiedenis van de totstandkoming van (de huidige tekst van) de Wp2000 biedt ook geen aanknopingspunt voor de vaststelling dat de wetgever voor deze zaken een andere bevoegde rechter heeft willen aanwijzen.
Ontvankelijkheid van de bezwaren
Het College is van oordeel dat NS wel belanghebbende in de zin van artikel 1:2, tweede lid, van de Awb is bij de subsidieverleningen. Arriva en NS zijn, in algemene zin, concurrenten. Arriva kan namelijk, net als andere vervoerders, een aanbod doen om een bepaalde verbinding in open toegang te rijden. Als die verbinding of een alternatieve verbinding (ook) deel uitmaakt van de aan NS verleende concessie voor het hoofdrailnet, concurreert dat aanbod met het concessievervoer. Als voor die in open toegang te rijden verbinding een subsidie wordt verleend, beïnvloedt dit de concurrentiepositie van NS. NS heeft alleen daarom al belang bij een (uiteindelijk: rechterlijke) beoordeling van de rechtmatigheid van deze subsidies. Gelet op het voorgaande is het niet relevant dat NS bij de Autoriteit Consument en Markt geen economische evenwichtstoets heeft aangevraagd en ook niet of NS haar eerdere, op uitnodiging van de gemeentebesturen gedane, “aanbod” om deze nachttreinen onder artikel 42 van de concessie voor het hoofdrailnet zelf te rijden, wel of niet heeft ingetrokken.
Dit betekent dat de gemeentebesturen de bezwaren van NS ten onrechte niet-ontvankelijk hebben verklaard. De beroepen zijn daarom gegrond en de besluiten van 16 december 2025 en 18 december 2026 moeten worden vernietigd wegens strijd met artikel 1:2, tweede lid, van de Awb.
Inhoudelijke beoordeling van de subsidieverleningen
Vooraf
6 Het College zal vervolgens uitvoering geven aan de verplichting uit artikel 8:41a van de Awb om de geschillen zoveel mogelijk definitief te beslechten, en de subsidieverleningen inhoudelijk beoordelen.
Biedt de PSO-verordening een grondslag voor deze subsidieverleningen?
Dat de gemeentebesturen toepassing hebben willen geven aan artikel 3, tweede lid, van de PSO-verordening betekent ook dat zij zich op het standpunt stellen dat zij de daartoe (territoriaal) bevoegde instanties zijn in de zin van artikel 2, aanhef en onder b) en c), van de PSO-verordening. NS betwist dat. Het beantwoorden van deze vraag is alleen nodig als met de subsidieverleningen materieel inderdaad toepassing is gegeven aan artikel 3, tweede lid, van de PSO-verordening. Dat betwist Arriva. Het College zal daarom dit punt als eerste bespreken.
Volgens Arriva is geen sprake van het opleggen van een openbaredienstverplichting, omdat er geen verplichting is voor Arriva om, met gebruikmaking van haar recht op open toegang, deze nachttreinen te rijden. Er moet een onderscheid worden gemaakt tussen de openbaredienstverplichting enerzijds en de algemene regel anderzijds. Met de algemene regel kunnen wel tariefverplichtingen worden vastgesteld, maar geen openbaredienstverplichtingen worden opgelegd. Openbaredienstverplichtingen en uitoefening van het recht op open toegang sluiten elkaar uit.
Het College volgt Arriva hierin niet. Artikel 3, tweede lid, van de PSO-verordening heeft als doel het mogelijk te maken om aan elke categorie vervoerders (dus zowel aan concessiehouders als - juist - ook aan vervoerders die gebruik maken van hun recht op open toegang) een of meer tariefverplichtingen op te leggen in de vorm van maximumtarieven voor alle of bepaalde categorieën passagiers. Deze afzonderlijke voorziening is nodig, omdat met vervoerders die gebruik maken van hun recht op open toegang geen openbaredienstcontracten worden gesloten, waarin maximumtarieven kunnen worden vastgesteld. Uit de bewoordingen van de eerste volzin (“openbaredienstverplichtingen waarbij maximumtarieven worden vastgesteld”) blijkt vervolgens onmiskenbaar dat de Uniewetgever deze maximumtarieven ziet als openbaredienstverplichtingen. Deze maximumtarieven, en daarmee dus: deze openbaredienstverplichtingen, kunnen door de daartoe bevoegde instantie door middel van een algemene regel worden vastgesteld. Dat het hierbij om een openbaredienstverplichting gaat, blijkt ook uit de in de tweede en derde volzin neergelegde verplichting tot compensatie en uit het feit dat zulke compensaties in artikel 9, eerste lid, van de PSO-verordening op één lijn worden gesteld met compensaties op grond van een openbaredienstcontract. Of er wel of geen verplichting is voor Arriva om deze nachttreinen te rijden, is daarom niet relevant.
Volgens Arriva is sowieso geen sprake van een openbaredienstverplichting, omdat behalve overheden ook andere entiteiten met een vervoerder afspraken kunnen maken over het tegen betaling rijden van bepaalde treinen.
Ook dit betoog slaagt niet. Het gaat hier om de (beoogde) uitoefening door de gemeentebesturen van een aan het Unierecht ontleende bevoegdheid om een verplichting op te leggen en daarvoor compensatie te verlenen. Die compensatie is dan op grond van artikel 9, eerste lid, van de PSO-verordening vrijgesteld van de verplichting die volgt uit artikel 108, derde lid, van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie om deze staatssteun te melden bij de Commissie. Dat is een wezenlijk ander kader dan het maken van (uitsluitend) contractuele afspraken door enige andere entiteit.
De redenering van de gemeentebesturen die ten grondslag ligt aan de opvatting dat zij de bevoegde instanties zijn, is de volgende. Uit artikel 19a, eerste lid, van de Wp2000, zoals die bepaling luidt na het Vierde Spoorwegpakket van de Europese Unie, gelezen in samenhang met artikel 2, aanhef en onder b) en c), van de PSO-verordening, volgt dat de bestuursorganen van de gemeenten de bevoegde instanties zijn voor het vaststellen van algemene regels als bedoeld in artikel 3, tweede lid, van de PSO-verordening ten aanzien van vervoerders die gebruik maken van hun recht op open toegang en actief zijn binnen hun grondgebied. Zij zijn namelijk, met uitzondering van de verlening van concessies, bevoegd om op te treden in het openbaar personenvervoer in een bepaald geografisch gebied als bedoeld in artikel 2, aanhef en onder b), van de PSO-verordening en dus de plaatselijk bevoegde overheid als bedoeld in artikel 2, aanhef en onder c). Voor de uitvoering van de nachttreinverbinding op basis van het recht op open toegang zijn de gemeentebesturen daarom de bevoegde instantie om een maximumtarief vast te stellen, althans om daarvoor een subsidie (compensatie) te verlenen, aldus de gemeentebesturen.
Het College volgt de gemeentebesturen hierin niet. Het College stelt daarbij voorop dat artikel 19a, eerste lid, van de Wp2000 geen bevoegdheden toekent aan enig bestuursorgaan en dus ook niet aan de gemeentebesturen. Die bepaling regelt alleen onder welke voorwaarden spoorwegondernemingen recht op (open) toegang tot de hoofdspoorweginfrastructuur hebben. Er is verder geen aanknopingspunt voor de conclusie dat de gemeentebesturen rechtstreeks aan de PSO-verordening de bevoegdheid (kunnen) ontlenen om deze subsidies te verlenen. Artikel 2, tweede lid, aanhef en onder b) en c), van de PSO-verordening definiëren wat onder bevoegde instantie en bevoegde plaatselijke overheid moet worden verstaan, maar wijzen zelf geen bevoegde instanties aan. De bewoordingen van die definities maken duidelijk dat het aan de nationale wetgevers is om daarin te voorzien. Zo bevat artikel 20 van de Wp2000 een regeling voor (het aanwijzen van) de voor het verlenen, wijzigen of intrekken van concessies voor openbaar vervoer bevoegde instanties. Voor het toepassen van artikel 3, tweede lid, van de PSO-verordening heeft de Nederlandse wetgever echter geen bevoegde instantie(s) aangewezen. De Nederlandse wetgever heeft daarvoor blijkbaar (nog) geen aanleiding gezien. Dit gegeven brengt echter, anders dan de gemeentebesturen kennelijk menen, niet mee dat dan kan worden “teruggevallen” op de PSO-verordening en zij rechtstreeks een bevoegdheid aan die verordening kunnen ontlenen. Het betekent daarentegen dat op dit moment in Nederland (nog) geen gebruik kan worden gemaakt van de mogelijkheid die artikel 3, tweede lid, van de PSO-verordening aan de lidstaten biedt, althans niet door enig bestuursorgaan.
Uit het voorgaande volgt dat deze subsidieverleningen niet op de PSO-verordening kunnen worden gebaseerd.
Is er een alternatieve grondslag voor deze subsidieverleningen?
De gemeentebesturen hebben aangevoerd dat, voor het geval de subsidieverleningen niet op de PSO-verordening kunnen worden gebaseerd, er een of meer alternatieve grondslagen zijn voor het verlenen van deze subsidies. In dat verband hebben zij aangevoerd dat de algemene subsidieverordeningen van hun gemeenten, in samenhang met artikel 149 van de Gemeentewet en artikel 4:23, eerste lid, van de Awb, een dergelijke grondslag bieden. Dat geldt volgens de gemeentebesturen evenzeer voor artikel 4:23, derde lid, aanhef en onder d, van de Awb, dat voor incidentele subsidies als deze in het geheel geen grondslag in een wettelijk voorschrift vereist.
Dit betoog ziet er echter aan voorbij dat de subsidies betrekking hebben op compensatie voor een openbaredienstverplichting, waarvoor de PSO-verordening een uitputtende regeling bevat. Deze rechtstreeks werkende Unierechtelijke regeling heeft voorrang boven nationale wettelijke voorschriften, die daar dus niet doorheen kunnen breken.
Arriva heeft in dit verband nog een beroep gedaan op Verordening (EU) 2026/562 van de Commissie van 16 maart 2026 waarbij bepaalde categorieën steun in de sectoren spoorvervoer, binnenvaart en multimodaal vervoer op grond van de artikelen 93, 107 en 108 van het Verdrag betreffende de werking van de Europese Unie met de interne markt verenigbaar worden verklaard (TBER), en de naar aanleiding daarvan door de Commissie vastgestelde Richtsnoeren betreffende staatssteun voor vervoer over land en multimodaal vervoer van 16 maart 2026 (C/2026/1656). Deze zijn weliswaar van latere datum dan de PSO-verordening, maar kunnen volgens Arriva toch nuttig zijn bij de uitleg van het PSO-kader.
Dit beroep slaagt niet, omdat deze subsidieverleningen niet vallen onder een van de categorieën steun waarop op grond van artikel 1, eerste lid, van de TBER deze verordening van toepassing is. Daarbij komt dat in artikel 1, tweede lid, aanhef en onder f), van de TBER uitdrukkelijk is bepaald dat de verordening - juist - niet van toepassing is op steun voor het nakomen van met het begrip openbare dienst verbonden verplichtingen betreffende passagiers- of goederenvervoer.
Conclusie
9 De subsidieverleningen zijn in strijd met de PSO-verordening en kunnen om die reden niet in stand blijven. Het College zal daarom zelf in de zaak voorzien en de besluiten van 12 maart 2025 en 20 maart 2025 herroepen.
Kosten van bezwaar en beroep
10 Het College zal de gemeentebesturen - hoofdelijk - veroordelen in de door NS gemaakte (proces)kosten in bezwaar en in beroep. Deze kosten stelt het College op grond van het Besluit proceskosten bestuursrecht voor de in deze samenhangende zaken door een derde beroepsmatig verleende rechtsbijstand vast op € 3.200,- (1 punt voor het indienen van het bezwaarschrift, 1 punt voor het verschijnen op de hoorzitting in bezwaar, waarde per punt € 666,- en wegingsfactor 1; 1 punt voor het indienen van het beroepschrift, 1 punt voor het verschijnen op de zitting van het College, waarde per punt € 934,- en wegingsfactor 1).
Beslissing
Het College:
-
verklaart de beroepen gegrond;
-
vernietigt de besluiten op bezwaar van 16 december 2025 en 18 december 2025;
-
herroept het besluit tot subsidieverlening van het college van burgemeester en wethouders van Lelystad van 12 maart 2025 en het besluit tot subsidieverlening van het college van burgemeester en wethouders van Almere van 20 maart 2025, en bepaalt dat deze uitspraak in de plaats treedt van de vernietigde besluiten van 16 december 2025 en 18 december 2025;
-
draagt het college van burgemeester en wethouders van Almere op het door NS voor het beroep tegen het besluit van 16 december 2025 betaalde griffierecht van € 397,- te vergoeden, en draagt het college van burgemeester en wethouders van Lelystad op het door NS voor het beroep tegen het besluit van 18 december 2025 betaalde griffierecht van € 397,- te vergoeden;
-
veroordeelt de colleges van burgemeesters en wethouders van Almere en Lelystad hoofdelijk in de (proces)kosten van NS tot een bedrag van € 3.200,-.
Deze uitspraak is gedaan door mr. T.G.M. Simons, in aanwezigheid van mr. P.M. Beishuizen, griffier. De beslissing is in het openbaar uitgesproken op 17 november 2026.
w.g. T.G.M. Simons w.g. P.M. Beishuizen
Bijlage
Verordening nr. 1370/2007 van het Europees Parlement en de Raad van 23 oktober 2007 betreffende het openbaar personenvervoer per spoor en over de weg en tot intrekking van Verordening (EEG) nr. 1191/69 van de Raad en Verordening (EEG) nr. 1107/70 van de Raad
Artikel 2, aanhef en onder b), c) en e):
Definities
Voor de toepassing van deze verordening gelden de volgende definities:
b) „bevoegde instantie”: overheid of groepering van overheden van één of meer lidstaten die bevoegd is/zijn om op te treden in het openbaar personenvervoer in een bepaald geografisch gebied, of elke andere entiteit die over deze bevoegdheid beschikt.
c) „bevoegde plaatselijke overheid”: elk bevoegd overheidslichaam dat niet bevoegd is voor het volledige grondgebied van een land.
e) „openbaredienstverplichting”: door een bevoegde instantie met het oog op de algemene dienstverlening inzake openbaar vervoeromschreven of vastgestelde prestatie die een exploitant, indien hij zich door zijn eigen commerciële belangen zou laten leiden, zonder compensatie niet, of niet in dezelfde mate of onder dezelfde voorwaarden, zou leveren.
Artikel 3, eerste en tweede lid:
Openbaredienstcontracten en algemene regels
1. Wanneer een bevoegde instantie besluit aan een bepaalde exploitant een exclusief recht en/of een compensatie, van welke aard ook, toe te kennen voor de naleving van openbaredienstverplichtingen, is zij verplicht een openbaredienstcontract te sluiten.
2. In afwijking van lid 1 kunnen openbaredienstverplichtingen waarbij maximumtarieven worden vastgesteld voor alle of bepaalde categorieën passagiers, ook worden onderworpen aan algemene regels. Op grond van de in de artikelen 4 en 6, en in de bijlage opgenomen beginselen, verleent de bevoegde instantie de exploitanten van openbare diensten een compensatie voor het netto-financiële effect - positief of negatief - op de kosten en opbrengsten voor de naleving van de in algemene regels vastgestelde tariefverplichtingen. Zij doet dit op een zodanige wijze dat overcompensatie wordt voorkomen. Dit doet geen afbreuk aan het recht van de bevoegde instanties om in openbaredienstcontracten openbaredienstverplichtingen op te nemen waarbij maximumtarieven worden vastgesteld.
Artikel 9, eerste lid:
Verenigbaarheid met het Verdrag
1. Overeenkomstig deze verordening verstrekte compensaties voor de openbare dienstverlening voor de exploitatie van openbare personenvervoersdiensten of voor de nettokosten van de in algemene regels vastgestelde tariefverplichtingen zijn verenigbaar met de gemeenschappelijke markt. De meldingsplicht van artikel 108, lid 3, van het Verdrag is niet van toepassing op deze compensaties.