Strafrecht overig

Conclusie AG. Vergismoord in Beuningen. Eerste middel klaagt over verwerping van alternatieve verklaring van…

Parket bij de Hoge Raad, 17 november 2026

Zaakgegevens

Op 17 november 2026 heeft het Parket bij de Hoge Raad een conclusie genomen in een zaak over strafrecht.

Instantie
Parket bij de Hoge Raad
Datum uitspraak
17 november 2026
Datum publicatie
15 november 2026
Zaaknummer
25/03151
ECLI
ECLI:NL:PHR:2026:1102
E-mail
Inhoud van deze uitspraak

Samenvatting

Conclusie AG. Vergismoord in Beuningen. Eerste middel klaagt over verwerping van alternatieve verklaring van verdachte over uitlenen PGP-telefoon die aan verdachte is toegeschreven. Tweede middel klaagt over bewezenverklaarde 'medeplegen' van moord. Derde middel keert zich tegen toewijzing van vorderingen benadeelde partijen terzake van o.m. 'gederfd levensonderhoud'. Vierde middel keert zich tegen het gebruik van SkyECC-data en doet voorstel tot stellen van prejudiciële vragen. AG meent dat alle middelen falen en adviseert tot afwijzing verzoek tot stellen van prejudiciële vragen aan Hof van Justitie. Conclusie strekt tot eventuele vermindering van de opgelegde GS wegens overschrijding RT in cassatie en tot verwerping van het beroep voor het overige. Samenhang met 25/02528, 25/02529 en 25/03042.

Conclusie

PROCUREUR-GENERAAL

BIJ DE

HOGE RAAD DER NEDERLANDEN

Nummer 25/03151

Zitting 17 november 2026

CONCLUSIE

D.J.M.W. Paridaens

In de zaak

[verdachte] ,

geboren in [geboorteplaats] op [geboortedatum] 2000,

hierna: de verdachte.

1 Inleiding

1.1

De verdachte is bij arrest van 10 juli 2025 door het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden wegens "medeplegen van moord" veroordeeld tot een gevangenisstraf voor de duur van 20 jaren met aftrek van voorarrest. Het hof heeft tevens beslist op de vorderingen van de benadeelde partijen en in verband daarmee aan de verdachte schadevergoedingsmaatregelen opgelegd, zoals nader in het arrest bepaald.

1.2

Er bestaat samenhang met de zaken 25/02528 ( [medeverdachte 1] ), 25/02529 ( [medeverdachte 2] ) en 25/03042 ( [medeverdachte 3] ). In deze zaken zal ik vandaag ook concluderen.

1.3

Namens de verdachte hebben J.S. Nan en J.N. Vanhoutte, beiden advocaat in Den Haag, vier middelen van cassatie voorgesteld. Namens de benadeelde partijen [benadeelde 1] en [benadeelde 2] heeft B. Pernot, advocaat in Wijchen, een verweerschrift ingediend.

2 Het eerste middel

2.1

Het middel bevat de klacht dat het hof de alternatieve verklaring van de verdachte over het uitlenen van zijn telefoon op een onbegrijpelijke en/of ontoereikend gemotiveerde manier ongeloofwaardig heeft geacht en daarmee terzijde heeft geschoven.

2.2

Ten laste van de verdachte is bewezenverklaard dat hij zich als medepleger schuldig heeft gemaakt aan de moord op [slachtoffer] . De bewezenverklaring is onder meer gebaseerd op (kortgezegd) de reisbeweging die is gemaakt met de telefoon die gebruik maakt van het nummer [telefoonnummer 1] en de telefoon waaraan het PGP-account [account 1] is gekoppeld. Beide telefoons zijn door het hof aan de verdachte toegeschreven. Namens de verdachte is echter betwist dat hij ten tijde van het delict drager was van de telefoons.

2.3

Het proces-verbaal van de terechtzitting in hoger beroep van 4 en 5 maart 2025 vermeldt onder meer het volgende over de verklaring van de verdachte:

“De jongste raadsheer vraagt verdachte wat hij wil vertellen over 4, 5 en 6 juli 2020.

Verdachte verklaart:

Ik heb er niks mee te maken. Ik heb op 5 juli mijn telefoons, die bij dit delict betrokken zijn, uitgeleend en dat is het eigenlijk. Ik wil niet verklaren over aan wie ik ze heb uitgeleend. Ik zou mezelf in gevaar brengen als ik dat zou doen.

De jongste raadsheer vraagt verdachte waar hij was op 4, 5 en 6 juli.

Verdachte verklaart:

Volgens mij was ik die dagen bij mijn voormalige vriendin, [betrokkene 1] . Maar niet de hele dag door. Ik weet zeker dat ik nog wel andere dingen heb gedaan in het weekend. Ik heb bijvoorbeeld die telefoons uitgeleend. Ik werd benaderd om tegen een vergoeding mijn telefoons uit te lenen. Daar heb ik in toegestemd. Ik heb die telefoons afgeleverd op de [a-straat] bij [A] , waar ik ook vaak kwam. De afspraak was dat ik die telefoons een paar uurtjes zou uitlenen en dezelfde avond, 5 juli, zou ik die terugkrijgen. Ik had afgesproken dat die persoon mij kon bellen op het nummer van mijn vader, want ik was die avond bij mijn vader. Uiteindelijk kreeg ik een telefoontje en diegene vroeg of hij de telefoons nog wat langer mocht gebruiken.

Toen heb ik aan die persoon aangegeven dat ik de dag erna niet thuis zou zijn, omdat ik bij mijn vriendin zou slapen. Daarom hebben we afgesproken dat diegene ze in de brievenbus van mijn toenmalige vriendin zou zetten met de vergoeding. Ik ben die nacht ook bij mijn vriendin gaan slapen. De telefoons waren de volgende dag in de brievenbus. Het ging om twee telefoons. De vergoeding van € 500 was er ook bij.

[…]

De jongste raadsheer vraagt verdachte welke telefoons hij heeft uitgeleend.

Verdachte verklaart:

De encryptietelefoon en [telefoonnummer 1] . Dat waren de RNI-telefoon en mijn privé-telefoon.

[…]

De jongste raadsheer vraagt verdachte hoe hij aan de RNI Sky-telefoon is gekomen.

Verdachte verklaart:

Dat weet ik niet meer. maar die heb ik gekregen. Ik denk ergens begin mei. eind april zoiets. Ik had die telefoon omdat ik me niet altijd met goede dingen bezig hield.

U vraagt naar mijn bijnamen, maar daar wil ik geen antwoord op geven. Ik heb gelezen dat de bijnaam [naam 1] wordt gelinkt aan de Sky-telefoon, maar dat wil niet zeggen dat dat mijn bijnaam is. Ik wil geen antwoord geven op de vraag of [naam 1] mijn bijnaam is. De andere naam die u noemt, [naam 2] heb ik nog nooit gehoord.

[…]

U vraagt naar het paintballen op 5 juli, maar daar was ik niet bij. U houdt mij voor dat het deelnameformulier is getekend door [betrokkene 2] , maar dat ben ik niet. Ik ben er niet geweest en ik heb dat formulier niet ondertekend. De telefoons had ik uitgeleend, zoals ik al zei, en op het moment van het paintballen waren ze al niet meer bij mij in gebruik.

De jongste raadsheer houdt verdachte voor dat de RNI en [telefoonnummer 1] op 6 juli rond twee uur ’s nacht uitpeilen op de [b-straat] .

Verdachte verklaart:

Zoals ik al zei: "Vanaf [A] tot de volgende dag heb ik die telefoons niet meer in gebruik gehad." Dus ik weet niet wat daar is gebeurd.

[…]

De oudste raadsheer vraagt verdachte:

Maar u was wel de gebruiker van de RNI van eind april tot 4 juni?

Verdachte verklaart:

Hoogstwaarschijnlijk wel, toen heb ik het in ontvangst genomen. Ik wil niet zeggen of ik dat van [betrokkene 3] heb gekregen. Ik denk wel dat ik het tot 4 juli bij me heb gehouden.

De oudste raadsheer vraagt verdachte:

En wat is er met het account gebeurd tussen 4 juni en het moment dat u het naar de [a-straat] bracht ? Heeft u het toen bij u gehouden?

Verdachte antwoordt: Dat denk ik wel.

[…]

De advocaat-generaal vraagt de verdachte:

Weet u nog hoe Iaat u de telefoons ongeveer bij [A] hebt gebracht en hoe laat u dat telefoontje kreeg op de telefoon van uw vader?

Verdachte antwoordt:

Ik denk dat ik ze ergens in de middaguren heb gebracht. Het telefoontje was laat in de avond.

De advocaat-generaal vraagt:

Op 5 juli om vijf voor vijf heeft u contact met uw moeder. Dan straalt uw telefoon een mast aan in de [c-straat] , dat is de locatie waar [A] zit. Dan om 01.59 uur in de nacht van 5 op 6 juli, belt datzelfde nummer [telefoonnummer 1] uit naar het telefoonnummer van uw vader. Om 13.57 uur straalt de telefoon weer op de [d-straat] aan. Uw verklaring past dus precies binnen de lijntjes van het dossier. Maar hoe zit het dan met die telefoontjes naar die rijschoolhouder. Er zijn drie telefoongesprekken vóór en twee na 13.57 uur geweest met die rijschoolhouder?

Verdachte verklaart:

Die rijschoolhouder komt in de studio, daar ken ik hem ook van. Ik weet niet waar u op doelt, maar hij heeft die gesprekken niet met mij gevoerd.

De advocaat-generaal vervolgt:

Maar er zijn twee gesprekken gevoerd na 13 57 uur, om 14.02 uur en 14.15 uur, als de telefoon weer aan de [d-straat] is. Dus je zou zeggen: als de telefoon weer bij u in gebruik is. Dus voordat u de telefoon terugkrijgt en nadat u de telefoon terugkrijgt. Hoe zit dat dan?

Verdachte verklaart:

Ik vind dat niet raar. Maar ik was het niet.

De advocaat-generaal vraagt:

Dus u denkt dat degene aan wie u de telefoons heeft uitgeleend ook contact heeft gehad met de rijschoolhouder?

Verdachte antwoordt:

Dat denk ik wel.

De advocaat-generaal vraagt verdachte of hij de RNI weleens vaker samen met zijn eigen telefoon heeft uitgeleend en wat dan de meerwaarde is dat hij ook zijn eigen 06-nummer uitleent.

Verdachte verklaart:

Jawel vaker. Ik zou niet weten wat de meerwaarde is. Het is me zo gevraagd. Het zou maar voor een paar uurtjes zijn en diegene had me gezegd dat er niets bijzonders mee zou gebeuren. Ik ben verneukt.”

2.4

Het proces-verbaal van de terechtzitting in hoger beroep van 22 april 2025 vermeldt dat de raadsvrouw overeenkomstig de door haar ter terechtzitting overgelegde pleitnota het woord heeft gevoerd. Die pleitnota houdt – voor zover bij de bespreking van dit middel van belang – het volgende in:

“13. Het is juist dat [verdachte] in eerste aanleg grotendeels heeft gezwegen en pas op de zitting bij uw Hof een verklaring heeft afgelegd. Zijn huidige standpunt is echter wel met zoveel woorden bepleit door de verdediging in eerste aanleg, alwaar is betoogd dat niet uit de bewijsmiddelen kon volgen dat de telefoons ten tijde van het delict door [verdachte] werden gebruikt en uit het bewijs bleek dat deze waren uitgeleend, waarbij is verwezen naar de bewijsmiddelen waaruit dit blijkt. […]”

2.5

Het hof heeft in zijn arrest – voor zover van belang – het volgende overwogen:

“Tijdens de communicatie in juni 2020 tussen [account 1] en [account 2] zijn berichten ingesproken door de gebruiker van [account 1] . Daarbij is de stem van [verdachte] herkend. [verdachte] heeft erkend dat hij te horen is op die berichten.

Op 6 juli 2020 om 11:53 uur is met telefoonnummer [telefoonnummer 1] gebeld met een rijschoolhouder. De telefoon straalde toen een zendmast aan in Rotterdam. De Volkswagen Up (die was gebruikt bij de liquidatie in Beuningen) werd op 6 juli 2020 om 11:54 uur op een camera in Rotterdam geregistreerd. In de telefoon van de rijschoolhouder was het nummer [telefoonnummer 1] gekoppeld aan [verdachte] . Het hof gaat er daarom van uit dat [verdachte] op 6 juli 2020 om 11:53 uur belde met de rijschoolhouder en dat hij dus op die dag de telefoon die bij dat nummer hoorde in bezit had.

Het betreffende nummer en het nummer behorend bij het SkyECC-account [account 1] straalden op 6 juli 2020 in de vroege ochtend, op tijdstippen waarop de Volkswagen Up door Beuningen reed, beide zendmasten aan in Beuningen. Beide nummers (en de Volkswagen Up) maakten na de liquidatie op 6 juli 2020 een vergelijkbare reisbeweging. Het hof gaat er daarom van uit dat [verdachte] niet alleen in juni 2020 gebruik maakte van het SkyECC-account [account 1] , maar ook op 6 juli 2020.

Verdachte heeft ter zitting van het hof niet ontkend dat hij over beide telefoons de beschikking heeft gehad. Hij stelde echter dat hij de telefoons op 6 juli 2020 niet heeft gehad, omdat hij ze op 5 juli 2020 had uitgeleend. Verdachte wilde niet verklaren aan wie hij de telefoons had uitgeleend.

Het hof acht die verklaring van verdachte ongeloofwaardig. Verdachte zit al lang in voorlopige hechtenis en heeft zich lange tijd op zijn zwijgrecht beroepen. Pas in hoger beroep heeft verdachte verklaard dat hij de beide telefoons had uitgeleend en dat hij ze daarom niet op 6 juli 2020 in bezit heeft gehad. Als waar zou zijn dat verdachte zijn telefoons had uitgeleend, had hij dat al veel eerder verklaard. Daar komt nog bij dat verdachte niet wil verklaren aan wie hij zijn telefoons zou hebben uitgeleend, zodat zijn verklaring niet alleen ongeloofwaardig is, maar ook niet controleerbaar.”

2.6

Het middel neemt terecht tot uitgangspunt dat namens de verdachte een alternatief scenario is aangedragen, dat door het hof als ongeloofwaardig terzijde is gesteld. De stellers van het middel menen dat de verwerping daarvan door het hof onbegrijpelijk en/of ontoereikend gemotiveerd is, nu het hof ongemotiveerd voorbij is gegaan aan de onderbouwing door de verdediging van de reden waarom de verdachte pas in hoger beroep zelf heeft verklaard dat hij de beide telefoons had uitgeleend.

2.7

Uit de jurisprudentie van de Hoge Raad volgt dat als uitgangspunt heeft te gelden dat ingeval een verdachte het hem tenlastegelegde bestrijdt met een alternatieve lezing van de gebeurtenissen, die niet met een bewezenverklaring zou stroken, de rechter – indien hij tot een bewezenverklaring komt – die aangedragen alternatieve gang van zaken zal moeten weerleggen. Weerlegging van dat alternatieve scenario kan geschieden door opneming van bewijsmiddelen of vermelding, al dan niet in een nadere bewijsoverweging, van aan wettige bewijsmiddelen te ontlenen feiten en omstandigheden die de alternatieve lezing van de verdachte uitsluiten. Een dergelijke weerlegging is echter niet steeds vereist. In voorkomende gevallen zal de rechter ter weerlegging kunnen oordelen dat de door de verdachte gestelde alternatieve toedracht niet aannemelijk is geworden dan wel dat de lezing van de verdachte als ongeloofwaardig terzijde moet worden gesteld. Ten slotte kunnen zich gevallen voordoen waarin de lezing van de verdachte zo onwaarschijnlijk is, dat zij geen uitdrukkelijke weerlegging behoeft.

2.8

Het hof heeft in zijn bewijsvoering vastgesteld dat tijdens de communicatie in juni 2020 tussen [account 1] en [account 2] berichten zijn ingesproken door de gebruiker van [account 1] , waarbij stem van de verdachte is herkend. Vastgesteld is daarbij dat de verdachte heeft erkend dat hij te horen is op die berichten. Verder heeft het hof vastgesteld dat er op 6 juli 2020 om 11:53 uur met telefoonnummer [telefoonnummer 1] is gebeld met een rijschoolhouder, terwijl de telefoon toen een zendmast aanstraalde in Rotterdam en de Volkswagen Up – die is gebruikt bij de liquidatie in Beuningen – op 6 juli 2020 om 11:54 uur op een camera in Rotterdam werd geregistreerd. In de telefoon van de rijschoolhouder was het nummer [telefoonnummer 1] gekoppeld aan [verdachte] . Op basis daarvan is het hof er daarom vanuit gegaan dat de verdachte op 6 juli 2020 om 11:53 uur belde met de rijschoolhouder en dat hij dus op die dag de telefoon die bij dat nummer hoorde in zijn (fysieke) bezit had.

2.9

Door het hof is verder vastgesteld dat het betreffende nummer, te weten [telefoonnummer 1] , en het nummer behorende bij het SkyECC-account [account 1] op 6 juli 2020 in de vroege ochtend – op tijdstippen waarop de Volkswagen Up door Beuningen reed – beide zendmasten aanstraalden in Beuningen. Ook is vastgesteld dat beide nummers en de Volkswagen Up na de liquidatie op 6 juli 2020 omstreeks 08:31 uur een vergelijkbare reisbeweging maakten, zodat het hof er daarom vanuit gaat dat de verdachte niet alleen in juni 2020 gebruik maakte van het SkyECC-account [account 1] , maar ook op 6 juli 2020 (de dag van de liquidatie).

2.10

Het hof heeft het door de verdachte aangedragen alternatieve scenario dat hij de telefoons op 5 juli 2020 heeft uitgeleend vervolgens ongeloofwaardig geacht. Daarbij heeft het hof betrokken dat de verdachte al lang in voorlopige hechtenis zit, maar pas in hoger beroep heeft verklaard dat hij de beide telefoons had uitgeleend en dat hij ze daarom niet op 6 juli 2020 in bezit heeft gehad.

2.11

Naar mijn oordeel is de verwerping door het hof van het door en namens de verdachte aangedragen alternatieve scenario niet onbegrijpelijk verworpen en is die verwerping, mede gelet op de eerdere vaststellingen van het hof die het alternatieve scenario uitsluiten, toereikend gemotiveerd. Dat het hof niet heeft gereageerd op de stelling van de raadsvrouw in hoger beroep dat door de verdediging in eerste aanleg al is betoogd dat uit de bewijsmiddelen zou blijken dat de telefoons waren uitgeleend, doet daaraan niet af. Dit noopte het hof niet tot een nadere motivering.

2.12

Het middel faalt.

3 Het tweede middel

3.1

Het middel keert zich tegen het bewezenverklaarde ‘medeplegen’ van de moord en bevat de klacht dat het oordeel van het hof getuigt van een onjuiste rechtsopvatting althans onbegrijpelijk en/of onvoldoende gemotiveerd is, nu het hof een onjuiste maatstaf voor medeplegen heeft aangelegd, het medeplegen niet uit de bewijsvoering kan volgen en het hof niet heeft gerespondeerd op een namens de verdediging ingenomen uitdrukkelijk onderbouwd standpunt.

3.2

Het hof heeft met betrekking tot de rol van de verdachte op 6 juli 2020 (de dag van de moord) overwogen:

“Uit de hierboven genoemde bewijsmiddelen leidt het hof af dat [verdachte] in de ochtend van 6 juli 2020 de gebruiker was van het SkyECC-account [account 1] , dat hij gebruik maakte van de Volkswagen Up en dat hij de spotter was op de plaats delict. Kort voordat het slachtoffer werd neergeschoten, berichtte [verdachte] aan [medeverdachte 2] dat hij de hond heeft. Kort nadat het slachtoffer was neergeschoten, zag getuige [getuige 1] een kleine witte auto (het hof begrijpt: De Volkswagen Up) langs het slachtoffer rijden en heeft [verdachte] aan [medeverdachte 2] laten weten dat het slachtoffer niet meer te redden was.

[betrokkene 4] was één van de schutters. Vlak nadat het slachtoffer was neergeschoten, liet hij [medeverdachte 2] weten dat volgens de spotter het slachtoffer de man was die ze op het oog hadden.

[verdachte] heeft aldus een cruciale rol gespeeld. Hij is in de vroege ochtend van 6 juli 2020 met drie of vier anderen naar Beuningen vertrokken om een moord te plegen. De communicatie tussen de verschillende uitvoerders en de opdrachtgever(s) vond plaats via SkyECC-telefoons. [verdachte] was de spotter. Hij heeft tegen [betrokkene 4] gezegd dat hij het beoogde slachtoffer had herkend waarna [betrokkene 4] en de andere schutter op [slachtoffer] hebben geschoten. Kort daarna overleed [slachtoffer] aan zijn verwondingen.

Gelet op de gang van zaken en de rol van de verdachte kan het niet anders dan dat hij op 6 juli 2020 voorafgaande aan de moord heeft geweten dat het de bedoeling was het beoogde slachtoffer te doden. Gelet verder op de cruciale rol van de verdachte daarbij, heeft hij de moord medegepleegd.”

3.3

Het middel keert zich, zoals aangegeven, tegen de bewezenverklaring van het medeplegen van de moord en roept onder meer de vraag op of vereist is dat de rechter in zijn overwegingen expliciet de ‘maatstaf’ van het medeplegen moet aanhalen. Ik meen van niet en leg uit waarom.

3.4

Uit vaste jurisprudentie van de Hoge Raad blijkt dat voor de kwalificatie medeplegen is vereist dat sprake is van nauwe en bewuste samenwerking. De kwalificatie medeplegen is alleen gerechtvaardigd als de bewezenverklaarde – intellectuele en/of materiële – bijdrage van de verdachte aan het delict van voldoende gewicht is. Bij de vorming van zijn oordeel dat sprake is van de voor medeplegen vereiste nauwe en bewuste samenwerking, kan de rechter rekening houden met onder meer de intensiteit van de samenwerking, de onderlinge taakverdeling, de rol in de voorbereiding, de uitvoering of de afhandeling van het delict en het belang van de rol van de verdachte, diens aanwezigheid op belangrijke momenten en het zich niet terugtrekken op een daartoe geëigend tijdstip. Verder kan van belang zijn in hoeverre de concrete omstandigheden van het geval door de rechter kunnen worden vastgesteld, in welk verband de procesopstelling van de verdachte een rol kan spelen.

3.5

Met betrekking tot het bewijs van een bestanddeel – in dit geval het medeplegen – geldt dat door het opnemen van de daartoe redengevende omstandigheden in de bewijsmiddelen in het arrest, voldaan kan zijn aan de invulling van het tenlastegelegde bestanddeel. In geval er ten aanzien van het betreffende bestanddeel een uitdrukkelijk onderbouwd standpunt wordt ingenomen zal de rechter – afhankelijk van de aard en indringendheid daarvan – moeten responderen op dat standpunt voor zover hij daarvan afwijkt. Met betrekking tot het bestanddeel ‘medeplegen’ geldt in aanvulling daarop dat indien het tenlastegelegde medeplegen in de kern niet bestaat uit een gezamenlijke uitvoering, maar uit gedragingen die met medeplichtigheid in verband plegen te worden gebracht – zoals het verstrekken van inlichtingen, op de uitkijk staan, helpen bij de vlucht – op de rechter de taak rust om in het geval dat hij toch tot een bewezenverklaring van het medeplegen komt, in de bewijsvoering – dus in de bewijsmiddelen en zo nodig in een afzonderlijke bewijsoverweging – dat medeplegen nauwkeurig te motiveren.

3.6

In het oordeel van het hof dat sprake is van ‘medeplegen’ ligt besloten dat er ten aanzien van de verdachte sprake is geweest van een nauwe en bewuste samenwerking met de schutters, waarbij zijn bijdrage van voldoende gewicht is geweest. Dat oordeel vindt voldoende steun in de bewijsvoering. Daaruit volgt immers dat de verdachte in de vroege ochtend van 6 juli 2020 met drie of vier anderen naar Beuningen is vertrokken om een moord te plegen. Tevens volgt uit de bewijsvoering dat de verdachte de ‘spotter’ was, in welke rol hij tegen [betrokkene 4] (die als schutter optrad) heeft gezegd dat hij het beoogde slachtoffer had herkend, waarna [betrokkene 4] en de andere schutter op [slachtoffer] hebben geschoten. Verder volgt uit de bewijsvoering dat de (op de moord gerichte) communicatie tussen de verschillende uitvoerders en de opdrachtgevers plaatsvond via SkyECC-telefoons en de verdachte de gebruiker was van het account [account 1] , alsmede dat de verdachte kort voordat het slachtoffer werd neergeschoten aan [medeverdachte 2] het bericht stuurde dat hij de hond heeft. Ook volgt daaruit dat kort nadat het slachtoffer was neergeschoten verdachtes Volkswagen Up langs het slachtoffer reed en de verdachte aan [medeverdachte 2] liet weten dat het slachtoffer niet meer te redden was. Vastgesteld is tot slot dat [betrokkene 4] vlak nadat het slachtoffer was neergeschoten, [medeverdachte 2] liet weten dat volgens ‘de spotter’ het slachtoffer de man was die ze op het oog hadden. Het hof heeft vervolgens overwogen dat het niet anders kan zijn dan dat de verdachte heeft geweten dat het de bedoeling was het beoogde slachtoffer te doden en is op basis van het voorgaande tot het niet onbegrijpelijke oordeel gekomen dat de verdachte de moord heeft medegepleegd.

3.7

In de vaststellingen en overwegingen van het hof ligt de verwerping van de door de steller van het middel genoemde uitdrukkelijk onderbouwde standpunten – kortgezegd dat niet kan volgen dat de verdachte de ‘spotter’ was en de verdachte geen bijdrage van voldoende gewicht heeft geleverd – besloten. Zoals aangegeven is het hof op basis van die vaststellingen tot het niet onbegrijpelijke oordeel gekomen dat de verdachte de moord heeft medegepleegd, waarin besloten ligt dat de rol van de verdachte voldoende is om te kunnen spreken van een bijdrage van voldoende gewicht en waarin tevens het niet onbegrijpelijke oordeel besloten ligt dat de verdachte het (voorwaardelijk) opzet heeft gehad op de dood van het slachtoffer. Dat het slachtoffer niet het juiste doelwit van de liquidatie was, doet daaraan niet af.

3.8

Het middel faalt in al zijn onderdelen.

4 Het derde middel

4.1

Het middel keert zich tegen de toewijzing van de vorderingen van de benadeelde partijen [benadeelde 1] en [benadeelde 2] voor ‘gederfd levensonderhoud’ en de oplegging van de daarmee verband houdende schadevergoedingsmaatregelen.

4.2

Het hof heeft ten aanzien van de vorderingen van [benadeelde 1] en [benadeelde 2] , voor zover hier van belang, het volgende overwogen:

“ Gederfd levensonderhoud - [benadeelde 1] , [benadeelde 3] , [benadeelde 4] en [benadeelde 2]

[benadeelde 1] , [benadeelde 3] , [benadeelde 4] en [benadeelde 2] hebben elk een bedrag voor gederfd levensonderhoud gevorderd. De gevorderde bedragen zijn gebaseerd op een in eerste aanleg ingebracht rapport van [B] met berekeningen van gederfd levensonderhoud waarin als peil-/kapitalisatiedatum 1 januari 2023 is gehanteerd. In hoger beroep heeft de advocaat van [benadeelde 1] , [benadeelde 3] , [benadeelde 4] en [benadeelde 2] , voor het geval het hof de gevorderde bedragen niet mocht toewijzen en gebruik zou maken van zijn schattingsbevoegdheid, berekeningen ingebracht die [B] maakte voor twee andere scenario's. In scenario 2 is, uitgaande van dezelfde peil-/kapitalisatiedatum, rekening gehouden met het huwelijk van [benadeelde 4] op 24 april 2024 en in scenario 3 is, eveneens uitgaande van dezelfde peil-/kapitalisatiedatum, de looptijd voor [benadeelde 3] , [benadeelde 4] en [benadeelde 2] beperkt totdat zij de 21-jarige leeftijd hebben bereikt en is voor de kosten huishoudelijke hulp een bedrag van € 1.000,- per jaar gehanteerd.

De advocaten-generaal hebben verzocht de vorderingen van [benadeelde 1] , [benadeelde 3] , [benadeelde 4] en [benadeelde 2] voor zover deze zien op gederfd levensonderhoud geheel toe te wijzen.

Mr. Jansen-de Wolf heeft verzocht [benadeelde 1] , [benadeelde 3] , [benadeelde 4] en [benadeelde 2] niet-ontvankelijk te verklaren in hun vorderingen voor zover deze zien op gederfd levensonderhoud. Mede via aansluiting bij hetgeen in de zaken van medeverdachten [medeverdachte 3] en [medeverdachte 2] is aangevoerd, heeft zij daartoe aangevoerd dat bij een behandeling van de vorderingen ten aanzien van het gederfd levensonderhoud in het strafproces de equality of arms onvoldoende kan worden gewaarborgd en dat dit deel van de vorderingen, evenals het rapport en de berekeningen die daaraan ten grondslag liggen, zo onduidelijk zijn dat de behandeling daarvan een onevenredige belasting van het strafgeding oplevert, zodat de zaken in zoverre integraal naar de civiele rechter dienen te worden verwezen. Zij stelt zich op het standpunt dat ook een schatting van de hoogte van de schade cijfermatig moet worden onderbouwd en dat een rechter geen percentage van een onduidelijke vordering behoort toe te wijzen zonder verdere onderbouwing. In het kader van de betwisting van de vorderingen heeft mr. Jansen- de Wolf, eveneens mede via aansluiting bij hetgeen in de zaken van medeverdachten [medeverdachte 3] en [medeverdachte 2] is aangevoerd, verschillende in haar ogen onjuistheden en onbegrijpelijkheden in het rapport en de berekeningen van [B] benoemd.

Op grond van het bepaalde in artikel 6:108 lid 1 aanhef en onder a en c BW kunnen - kort gezegd en voor zover hier van belang - de echtgenote, minderjarige kinderen en thuiswonende kinderen in wier levensonderhoud een slachtoffer dat als gevolg van een strafbaar feit is overleden voorziet, aanspraak maken op vergoeding van schade door gederfd levensonderhoud. Naar het oordeel van het hof zijn verdachte en zijn mededaders dus gehouden de door [benadeelde 1] , [benadeelde 3] , [benadeelde 4] en [benadeelde 2] geleden en nog te lijden schade door gederfd levensonderhoud aan hen te vergoeden. Dit wordt ook niet betwist; de verweren zien enkel op de hoogte van de in dit verband geleden schade.

In verband met die verweren stelt het hof het volgende voorop.

De begroting van de hoogte van een vergoeding voor gederfd levensonderhoud zal altijd moeten plaatsvinden aan de hand van een aantal onzekere factoren, waaronder de verwachtingen omtrent het inkomen dat het slachtoffer en de nabestaande(n) in de toekomst zouden hebben genoten als het strafbare feit niet had plaatsgevonden en de verwachtingen omtrent de toekomstige inkomsten van de nabestaande(n) in de door dit feit veroorzaakte situatie (vgl. HR 21 juni 2025, ECLI:NL:HR:2025: 104).

Het staat de rechter vrij om toekomstige schade te kapitaliseren in een bedrag ineens naar een peildatum die geruime tijd voor zijn uitspraak ligt. Ook bij een dergelijke wijze van begroting blijft evenwel uitgangspunt dat zoveel als redelijkerwijs mogelijk is de werkelijk geleden en te lijden schade behoort te worden begroot (vgl. HR 30 november 2007, NJ 2021/613).

Als gezegd, heeft mr. Jansen-de Wolf verschillende in haar ogen onjuistheden en onbegrijpelijkheden in het rapport en de berekeningen van [B] benoemd.

In zijn arrest van 23 april 2024 (ECLI:NL:HR:2024:646 heeft de Hoge Raad in een zaak waarin een vordering ten aanzien van gederfd levensonderhoud aan de orde was het volgende overwogen.

3.3.2

Dat in het strafproces enkele processuele waarborgen van de gewone civielrechtelijke procedure ontbreken, brengt mee dat de strafrechter zich ervan moet vergewissen dat beide partijen in voldoende mate in de gelegenheid zijn geweest hun stellingen en onderbouwingen met betrekking tot de toewijsbaarheid van de vordering van de benadeelde partij genoegzaam naar voren te brengen. Gelet op de eigen verantwoordelijkheid van de partijen voor het naar voren brengen en onderbouwen van hun stellingen, vergt deze verplichting doorgaans geen zelfstandige aandacht (in de motivering) van de strafrechter, maar dat kan onder omstandigheden anders zijn, bijvoorbeeld als het gaat om een substantiële vordering van complexe aard waarvan de omvang zich niet eenvoudig laat vaststellen.

3.3.3

Waar het gaat om een vordering van een nabestaande tot vergoeding van gederfd levensonderhoud als bedoeld in artikel 6:108 lid I van het Burgerlijk Wetboek geldt dat de hoogte daarvan zal moeten worden begroot aan de hand van een aantal onzekere factoren, waaronder de verwachtingen omtrent de inkomsten die het slachtoffer en de nabestaande(n) in de toekomst zouden hebben genoten als het strafbare feit niet had plaatsgevonden en de verwachtingen omtrent de toekomstige inkomsten van de nabestaande in de door dit feit veroorzaakte situatie. Deze verwachtingen zijn doorgaans in hoge mate afhankelijk van inkomensgegevens en andere informatie, waaronder op dat moment bestaande vooruitzichten, betreffende het slachtoffer en de nabestaande in de periode voorafgaand aan het strafbare feit. Dit brengt mee dat de beantwoording van de vraag of en tot welk bedrag de benadeelde partij schade heeft geleden door gederfd levensonderhoud, in hoge mate afhankelijk is van een veelheid van - deels onzekere - feiten en omstandigheden waarvan het stellen en onderbouwen op de weg ligt van de benadeelde partij. Omdat het hierbij gaat om informatie die zich doorgaans geheel in het domein van de benadeelde partij bevindt, kan het voor de verdediging moeilijk zijn haar betwisting van deze feiten en omstandigheden en de bij de selectie daarvan gemaakte keuzes, te voorzien van een nadere inhoudelijke onderbouwing.

Verder geldt ook in zaken over een vordering tot vergoeding van schade door gederfd levensonderhoud dat de onder 3.3.1 genoemde beperkingen van het strafproces doorgaans meebrengen dat de strafrechter - op het moment dat het onderzoek op de terechtzitting naar het tenlastegelegde strafbare feit is afgerond - geen ruimte ziet om zijn einduitspraak op te schorten, bijvoorbeeld om partijen in de gelegenheid te stellen hun stellingen over de toewijsbaarheid van de vordering van de benadeelde partij nader te onderbouwen of daarover nader onderzoek door een onpartijdige deskundige te laten plaatsvinden, zonder daarmee het strafproces onevenredig te belasten. Ten slotte is in dit verband van belang dat de benadeelde partij zich bij het geldend maken van haar vordering tot vergoeding van gederfd levensonderhoud kan voorzien van (gefinancierde) rechtsbijstand die (mede) gespecialiseerd is in de begroting en behandeling van die aanspraak. Deze gespecialiseerde bijstand en een gelijkwaardige mogelijkheid tot financiering daarvan ontbreekt in veel gevallen aan de zijde van de verdediging.

3.3.4

Tegen deze achtergrond vraagt de onder 3.3.2 genoemde verplichting van de strafrechter aandacht waar het gaat om schadevergoedingsvorderingen van nabestaanden voor gederfd levensonderhoud, mede omdat het in die gevallen kan gaan om zeer hoge vorderingen waarvan de toewijzing en de oplegging van de schadevergoedingsmaatregel ingrijpende consequenties voor de verdachte kunnen hebben. In die gevallen mag van de strafrechter worden verwacht dat hij er blijk van geeft, rekening houdend met de onder 3.3.3 genoemde bijzonderheden van het partijdebat over zo’n vordering, te hebben beoordeeld of beide partijen in voldoende mate in de gelegenheid zijn geweest hun stellingen en onderbouwingen met betrekking tot de (betwisting van de) toewijsbaarheid van die vordering genoegzaam naar voren te brengen, en, als dit aan de zijde van de verdachte niet zo is, of het eigen onderzoek van de rechter naar de toewijsbaarheid van de vordering daarvoor voldoende compensatie biedt.

3.5.5.

Opmerking verdient dat het de rechter vrijstaat in zijn oordeel over de vordering van de benadeelde partij gedeeltelijk een inhoudelijke beslissing te nemen in de vorm van een toe- of afwijzing, en de vordering voor het resterende deel niet-ontvankelijk te verklaren. Zo’n splitsing van de vordering maakt het voor de strafrechter mogelijk te beslissen over dat deel van het gevorderde waarvan de behandeling niet een onevenredige belasting van het strafgeding oplevert, terwijl de benadeelde partij het resterende deel van haar vordering aan de burgerlijke rechter kan voorleggen. Het voorgaande betekent echter niet dat de strafrechter op grond van zijn voorlopig oordeel een gevorderd (schade)bedrag geheel of gedeeltelijk kan toewijzen in de vorm van een voorschot, in afwachting van een definitief oordeel van de civiele rechter. (Vgl. HR 28 mei 2019, ECL1:NL:HR:2019:793, rechtsoverweging 2.8.4.) Deze mogelijkheid tot splitsing van de vordering bestaat ook in de gevallen waarin de strafrechter tot de conclusie komt dat de benadeelde partij aanspraak heeft op vergoeding van schade door gederfd levensonderhoud, maar dat die schade vooralsnog slechts toewijsbaar is tot een lager bedrag dan waarvan vergoeding is gevorderd.

Het hof is van oordeel dat op basis van het dossier zonder meer kan worden vastgesteld dat in ieder geval [benadeelde 1] , [benadeelde 4] en [benadeelde 2] schade in de vorm van gederfd levensonderhoud hebben geleden en dat verdachte en zijn medeverdachten gehouden zijn deze schade te vergoeden. Het hof is van oordeel dat een aantal belangrijke door [B] gehanteerde uitgangspunten, zoals het inkomen van [slachtoffer] in de situatie zonder overlijden, het hanteren van de peildatum van 1 januari 2023 als kapitalisatiedatum en het inkomen van [benadeelde 1] zonder en met overlijden (uitgaande van de peildatum 1 januari 2023) niet onredelijk zijn en dat een eventuele onjuistheid in die uitgangspunten slechts in beperkte mate effect heeft voor de berekening van de schade.

Het hof overweegt dat ten aanzien van een aantal uitgangspunten die aan de berekeningen van [B] en daarmee aan de vorderingen ten aanzien van het gederfd levensonderhoud ten grondslag liggen, gezien hun betwisting, een nadere onderbouwing en/of nader onderzoek noodzakelijk zijn. Dit geldt ten aanzien van de eventuele noodzaak om de uitkomsten van GITHA door een arbeidsdeskundige te laten aanpassen, de vraag of de eindleeftijd van 75 jaar voor zelfredzaamheid reëel is, de vraag of de verwachting dat [benadeelde 2] gaat studeren reëel is, de vraag of [slachtoffer] en [benadeelde 1] in de situatie zonder overlijden ook aan het levensonderhoud van hun studerende kinderen zouden hebben bijgedragen nadat deze de 21-jarige leeftijd hadden bereikt en de vraag of het reëel is te verwachten dat [slachtoffer] als hij was blijven leven zou zijn blijven werken, nadat hij de 63-jarige leeftijd had bereikt. Naar het oordeel van het hof zou het een onevenredige belasting van het strafgeding opleveren als in deze procedure de gelegenheid wordt geboden voor het inbrengen van onderbouwingen en/of het doen van nader onderzoek.

In scenario 3, vanuit het oogpunt van de verdachte het voorzichtigste scenario, is de looptijd van het gederfd levensonderhoud voor [benadeelde 3] , [benadeelde 4] en [benadeelde 2] beperkt tot zij de 21-jarige leeftijd hebben bereikt. Daarmee is in dat scenario een deel van de uitgangspunten die nadere onderbouwing en/of nader onderzoek behoeven buiten beschouwing gelaten. Het hof zal voor zijn schatting van het gederfd levensonderhoud dat in ieder geval voor vergoeding in aanmerking komt daarom aanknopen bij dit scenario, waarbij het hof opmerkt dat dit scenario ook uitgaat van (beperkte) kosten voor huishoudelijke hulp en het hof - gezien de betwisting van deze kosten - hiermee geen rekening zal houden

In scenario 3 bedraagt het gederfd levensonderhoud voor [benadeelde 1] € 228.728,-. Gelet op het bovenstaande schat het hof de schade van [benadeelde 1] wegens gederfd levensonderhoud die in ieder geval voor vergoeding in aanmerking komt op € 125.000,-, zodat de vordering van [benadeelde 1] voor zover deze ziet op gederfd levensonderhoud in beginsel tot dat bedrag voor toewijzing in aanmerking komt. [benadeelde 1] heeft op grond van het vonnis in de zaak van medeverdachte [betrokkene 4] al een uitkering ter hoogte van € 60.000,- voor gederfd levensonderhoud ontvangen. Gelet op het voorgaande zal het hof:

- de vordering van [benadeelde 1] voor zover deze ziet op gederfd levensonderhoud toewijzen tot een bedrag van € 65.000,-, vermeerderd met de wettelijke rente vanaf 1 januari 2023,

- de vordering van [benadeelde 1] voor zover deze ziet op gederfd levensonderhoud afwijzen tot een bedrag van € 60.000,-.

- [benadeelde 1] voor het overige niet-ontvankelijk verklaren in haar vordering ten aanzien van gederfd levensonderhoud en

- ten behoeve van [benadeelde 1] een schadevergoedingsmaatregel voor een bedrag van € 125.000,, vermeerderd met de wettelijke rente vanaf 1 januari 2023, voor gederfd levensonderhoud opleggen.

[…]

In scenario 3 bedraagt het gederfd levensonderhoud voor [benadeelde 2] € 41.393,-. Gelet op het bovenstaande schat het hof de schade van [benadeelde 2] wegens gederfd levensonderhoud die in ieder geval voor vergoeding in aanmerking komt op een bedrag van € 20.000,-, zodat de vordering van [benadeelde 2] voor zover deze ziet op gederfd levensonderhoud in beginsel tot dat bedrag voor toewijzing in aanmerking komt. [benadeelde 2] heeft op grond van het vonnis in de zaak van medeverdachte [betrokkene 4] al een uitkering ter hoogte van € 10.000,- voor gederfd levensonderhoud ontvangen. Gelet op het voorgaande zal het hof:

- de vordering van [benadeelde 2] voor zover deze ziet op gederfd levensonderhoud toewijzen tot een bedrag van € 10.000,-, vermeerderd met de wettelijke rente vanaf 1 januari 2023,

- de vordering van [benadeelde 2] voor zover deze ziet op gederfd levensonderhoud afwijzen tot een bedrag van € 10.000,-,

- [benadeelde 2] voor het overige niet-ontvankelijk verklaren in zijn vordering ten aanzien van gederfd levensonderhoud en

- ten behoeve van [benadeelde 2] een schadevergoedingsmaatregel voor een bedrag van € 20.000,-, vermeerderd met de wettelijke rente vanaf 1 januari 2023, voor gederfd levensonderhoud opleggen.”

4.3

Het middel klaagt over de schatting van het hof van de schade wegens gederfd levensonderhoud van de benadeelde partijen [benadeelde 1] en [benadeelde 2] en de motivering daarvan. Daartoe wordt allereerst aangevoerd dat de vorderingen door de verdediging uitvoerig en specifiek zijn besproken en dat is betoogd dat de daaraan ten grondslag gelegde uitgangspunten vanuit verdedigingsperspectief een nader onderzoek vergen waarvoor de strafrechtelijke procedure niet geëigend is, terwijl het hof aangesloten heeft bij de aan de vordering ten grondslag liggende schadeberekening en niet nader heeft gemotiveerd waarom het die uitgangspunten desalniettemin valide acht en de verdediging voldoende mate in de gelegenheid is geweest haar standpunten naar voren te brengen en te onderbouwen. Verder wordt aangevoerd dat een motivering ontbreekt waaruit kan worden opgemaakt aan de hand van welke vaststaande, door de verdediging niet betwiste, feiten het hof de (hoogte van) de schatting heeft vastgesteld en dat evenmin blijkt bij welke feiten het hof voor de bepaling daarvan aansluiting heeft gezocht.

4.4

In de onderhavige zaak heeft het hof de schade van de benadeelde partijen wegens gederfd levensonderhoud geschat. Dit heeft het hof gedaan tegen de achtergrond van de uitvoerige betwisting van de schade namens de verdachte. Schatting van de schade is de aangewezen methode van schadebegroting indien de schade niet nauwkeurig kan worden vastgesteld. Als het gaat om het vaststellen van toekomstige schade ligt het dus in de rede om gebruik te maken van deze bevoegdheid, nu bij de begroting daarvan goede en kwade kansen omtrent toekomstige gebeurtenissen tegen elkaar moeten worden afgewogen en in zoverre de schade nooit geheel nauwkeurig kan worden vastgesteld. Het is wel zo dat ook bij toepassing van de schattingsbevoegdheid het grondbeginsel van een behoorlijke rechtspleging “dat elke rechterlijke beslissing ten minste zodanig moet worden gemotiveerd dat zij voldoende inzicht geeft in de daaraan ten grondslag liggende gedachtegang om de beslissing zowel voor partijen als voor derden – in geval van openstaan van hogere voorzieningen: de hogere rechter daaronder begrepen – controleerbaar en aanvaardbaar te maken” moet worden geëerbiedigd.

4.5

Naar het oordeel van het hof is een aantal belangrijke door [B] gehanteerde uitgangspunten, zoals het inkomen van [slachtoffer] in de situatie zonder overlijden, het hanteren van de peildatum van 1 januari 2023 als kapitalisatiedatum en het inkomen van [benadeelde 1] zonder en met overlijden (uitgaande van de peildatum 1 januari 2023), niet onredelijk zijn en heeft een eventuele onjuistheid in die uitgangspunten slechts in beperkte mate effect voor de berekening van de schade.

4.6

Het hof heeft verder in ogenschouw genomen dat de verdediging ten aanzien van het rapport van [B] verweer heeft gevoerd en dat de uitgangspunten die ten grondslag liggen aan het rapport een nadere onderbouwing dan wel nader onderzoek verdienen. Dit geldt ten aanzien van de eventuele noodzaak om de uitkomsten van GITHA (Gestandaardiseerde Inventarisatie van Taken bij Huishoudelijke Arbeid) door een arbeidsdeskundige te laten aanpassen, de vraag of de eindleeftijd van 75 jaar voor zelfredzaamheid reëel is, de vraag of de verwachting dat [benadeelde 2] gaat studeren reëel is, de vraag of [slachtoffer] en [benadeelde 1] in de situatie zonder overlijden ook aan het levensonderhoud van hun studerende kinderen zouden hebben bijgedragen nadat deze de 21-jarige leeftijd hadden bereikt en de vraag of het reëel is te verwachten dat [slachtoffer] als hij was blijven leven, zou zijn blijven werken, nadat hij de 63-jarige leeftijd had bereikt. Vandaar dat het hof het derde scenario, het meest gunstige voor de verdachte, als aanknopingspunt heeft genomen, aangezien daar de looptijd van het gederfd levensonderhoud voor [benadeelde 3] , [benadeelde 4] en [benadeelde 2] is beperkt tot het moment dat zij de 21-jarige leeftijd zullen bereiken, zodat een deel van de betwisting door de verdediging daarmee alvast is afgedekt. Verder heeft het hof – gezien de betwisting van de kosten voor huishoudelijke hulp – met deze kosten geen rekening gehouden.

4.7

Volgens scenario 3 bedraagt het gederfd levensonderhoud voor [benadeelde 1] 228.728 euro en voor [benadeelde 2] 41.393 euro. Het hof heeft de schade die naar het oordeel van het hof in ieder geval voor vergoeding in aanmerking komt, vervolgens begroot op respectievelijk 125.000 en 20.000 euro, waaruit volgt dat het rekening heeft gehouden met het (verdere) verweer van de verdediging.

4.8

Het argument van de steller van het middel dat het hof naast de looptijd van het gederfd levensonderhoud voor [benadeelde 2] en de berekening omtrent de huishoudelijke taken, de andere uitgangspunten die aan de berekening in het rapport ten grondslag liggen, heeft gebruikt bij de vaststelling van de hoogte van het gederfd levensonderhoud berust naar mijn mening op een onjuiste lezing van het arrest. Het hof heeft overwogen dat in scenario 3 de looptijd van het gederfd levensonderhoud voor [benadeelde 3] , [benadeelde 4] en [benadeelde 2] is beperkt tot het moment dat zij de 21-jarige leeftijd hebben bereikt en dat daarmee in dat scenario een deel van de uitgangspunten die nadere onderbouwing en/of nader onderzoek behoeven buiten beschouwing is gelaten en dat het voor zijn schatting van het gederfd levensonderhoud dat in ieder geval voor vergoeding in aanmerking komt daarom zal aanknopen bij dit scenario, waarbij het heeft opgemerkt dat dit scenario ook uitgaat van (beperkte) kosten voor huishoudelijke hulp en het – gezien de betwisting van deze kosten – hiermee geen rekening zal houden. In deze overwegingen ligt niet besloten dat het hof de andere uitgangspunten in het rapport heeft overgenomen. Als dit wel het geval was geweest dan had het hof het volledige bedrag dat is berekend in het kader van scenario 3, minus de in dit scenario beperkte gevorderde huishoudelijke kosten, toegewezen. Het hof heeft de schade echter geschat op ongeveer de helft van het in scenario 3 gevorderde bedrag, waarin besloten ligt dat het ook de andere uitgangspunten in het rapport die zijn betwist (de kwestie van de GITHA, de vraag of de eindleeftijd van 75 jaar voor zelfredzaamheid reëel is, de vraag of de verwachting dat [benadeelde 2] gaat studeren reëel is en de vraag of het reëel is te verwachten dat [slachtoffer] was blijven werken na zijn 63e), niet tot de zijne heeft gemaakt, en de schatting dientengevolge naar beneden heeft bijgesteld.

4.9

Het lijkt mij dat het hof – gelet op hetgeen onder randnummer 4.4-4.8 is opgemerkt – voldoende duidelijk heeft gemaakt op welke wijze het bij de schatting aansluiting heeft gezocht bij aannames die worden genoemd in het rapport van [B] , dat zich bij de stukken bevindt. Hiermee heeft het hof voldaan aan de motiveringseisen die de Hoge Raad stelt aan zo’n schatting. Ik vind deze schatting noch onbegrijpelijk noch ontoereikend gemotiveerd. Ik wijs er in dit verband nog op dat het slachtoffer de enige kostwinner was in een gezin van vijf personen en dat het evident is dat de verdachte met zijn handelen schade heeft veroorzaakt. Verder neem ik in beschouwing dat de benadeelde partij [benadeelde 1] ten tijde van het overlijden van haar partner nog meer dan 20 jaar was verwijderd van de pensioengerechtigde leeftijd en dat het voor [benadeelde 2] ging om een periode van ongeveer veertien jaar tot het moment dat hij de 21-jarige leeftijd bereikt (hij was slechts zeven ten tijde van de moord op zijn vader).

4.10

Het middel faalt.

5 Het vierde middel

5.1

Het middel valt in twee deelklachten uiteen en keert zich (kortgezegd) tegen het gebruik van de SkyECC-data als bewijs en de verwerping van de verweren daaromtrent.

5.2

Het hof heeft ten aanzien van het gebruik van de SkyECC-data in zijn arrest het volgende overwogen:

“Ofschoon door verdachte en de raadsvrouw is weersproken dat verdachte gebruik heeft gemaakt van het SkyECC-account [account 1] op 6 juli 2020, heeft de raadsvrouw zich aangesloten bij het verweer van mr. Moszkowicz.

Aangezien het hof later in het arrest zal vaststellen dat [verdachte] op 6 juli 2020 gebruik heeft gemaakt van het SkyECC-account [account 1] , zal het hof ook in deze zaak het verweer dat mr. Moszkowicz heeft gevoerd en waarbij de raadsvrouw zich heeft aangesloten, bespreken.

Wel merkt het hof op dat het niet zijn taak is om alles omtrent de hack van SkyECC te onderzoeken en dat het niet nodig is om (via het Openbaar Ministerie) te beschikken over alle (wereldwijde) informatie met betrekking tot (de voorbereiding van) die hack. Het hof heeft slechts de informatie nodig die relevant is in verband met de rechten van verdachte en de beantwoording van de in artikelen 348 en 350 van het Wetboek van Strafvordering genoemde vragen. Dit uitgangspunt lijkt de raadsman niet steeds voor ogen te hebben gehad. De raadsman heeft gebeurtenissen genoemd waarbij volgens hem regels niet zijn nageleefd, zonder dat hij aangeeft dat daardoor inbreuk is gemaakt (dan wel op welke wijze dat zou zijn gebeurd) op de rechten van verdachte. Voor zover ook het hof geen aanwijzingen heeft dat de eventuele onrechtmatigheden gevolgen hebben gehad voor de verdachte, is er voor het hof geen reden om die eventuele onrechtmatigheden te bespreken of te onderzoeken.

[account 2]

Tussen 30 mei 2020 en februari 2021 is er gebruik gemaakt van het SkyECC-account [account 2] . Een groot aantal via dat account verstuurde en ontvangen berichten bevindt zich in het dossier.

De wijze waarop de politie toegang heeft gekregen tot de berichten is verschillend.

In de eerste plaats heeft de politie berichten en andere informatie aangetroffen op de telefoon die bij de aanhouding van verdachte op 6 juli 2020 in beslag is genomen. Het betrof een iPhone 8 behorend bij het account [account 2] . Het bleek mogelijk om 22 bestanden uit de Vault/kluis te ontsleutelen. Deze bestanden hadden onder meer betrekking op de poging tot liquidatie in Tienhoven. Ook werd een afbeelding van de in De Lier gestolen Renault Megane aangetroffen. Die Renault Megane werd bij de liquidatie van [slachtoffer] op 6 juli 2020 in Beuningen gebruikt.

Ook lukte het om 69 berichten die tussen [account 2] en [account 1] en tussen [account 2] en [account 4] zijn uitgewisseld te herstellen. Deze berichten waren uitgewisseld op 6 juli 2020, zijnde dag dat de [account 1] en de [account 4] bij medeverdachten in gebruik waren.

De informatie uit het toestel kwam op 21 april 2022 beschikbaar.

In de tweede plaats (zo leidt het hof uit het dossier af) zijn door [account 2] verstuurde en ontvangen berichten verkregen door interceptie in de tijd dat Nederland, Frankrijk en België samenwerkten in het kader van een gemeenschappelijk onderzoeksteam (of Joint Investigation Team, afgekort als JIT).

[account 1]

De via dat account op 6 juli 2020 verstuurde en ontvangen berichten worden gebruikt voor het bewijs. Het hof gaat ervan uit dat die berichten door interceptie zijn verkregen in de tijd dat Nederland, Frankrijk en België samenwerkten in het kader van een gemeenschappelijk onderzoeksteam

Het hof acht bij de beoordeling van de verweren de volgende stukken van belang.

De brief van het Openbaar Ministerie van 2 juni 2022 (onderwerp: Franse vertaalde processtukken gevoegd in Belgische strafzaken)

Deze brief bevat over de samenwerking tussen Nederland, Frankrijk en België – voor zover relevant in verband met het account [account 2] –de volgende informatie:

“(…)

Vanaf de start van het eerste Nederlandse strafrechtelijke onderzoek naar (het gebruik van) Sky is door Frankrijk, België en Nederland zowel voorafgaand als tijdens het JIT samengewerkt en is in dat kader onderling kennis en expertise gedeeld. (….)

Zoals gezegd zijn de Franse autoriteiten in februari 2019 uit eigen beweging een onderzoek naar SkyECC gestart. De Franse autoriteiten hebben aangegeven dat zij voornemens waren de interceptie in hun eigen onderzoek uit te voeren om vervolgens de verkregen informatie vrijwillig op basis van het Cybercrimeverdrag aan België en Nederland te verstrekken. (….) Uit de bijgevoegde documenten blijkt dat op 14 juni 2019 een bevel is afgegeven voor de toepassing en aansluiting van het verzochte interceptiemiddel voor de periode van één maand. Nadat de data succesvol werden geïntercepteerd, zijn de verkregen data vanaf 11 juli 2019 verstrekt aan Nederland en België. Dit gebeurde op vrijwillige basis. (…) Op 2 en 20 augustus 2019 heeft Nederland formeel toestemming van de Franse autoriteiten verkregen om deze data vanaf het eerste moment dat Nederland deze data ontving en gedurende de loop van de interceptie, te gebruiken voor strafrechtelijk onderzoek in Nederland (…).

Naar aanleiding van de onderzoeksbevindingen van Nederland, België en Frankrijk is de samenwerking op 13 december 2019 voortgezet in de vorm van een JIT. Daarbij is besloten om gezamenlijk de verdenking jegens het bedrijf SkyECC dat zich onder meer bezighoudt met deelname aan een criminele organisatie nader te onderzoeken, onder meer met als doel deze criminele organisatie te ontmantelen en strafrechtelijk te vervolgen. Daarbij is aangegeven dat het relevant was dat ook onderzoek werd gedaan naar de gebruikers van de software applicatie van SkyECC.

Gelet hierop is op 1 november 2019 het strafrechtelijk onderzoek Werl gestart. Dit onderzoek betreft de verdenking dat de ondernemingen Sky Secure en Sky Global door het op de markt brengen van de applicatie SkyECC zich hebben schuldig gemaakt aan onder meer witwassen en deelname aan een criminele organisatie. Onderzoek Werl maakt deel uit van het JIT met Frankrijk en België dat op 13 december 2019 is ondertekend. Vanaf de start van het JIT is de geïntercepteerde data door Frankrijk aan het gemeenschappelijk onderzoeksteam verstrekt en op die wijze gedeeld met Nederland en België. Beide landen hebben steeds geassisteerd bij de analyse van de data en de resultaten daarvan zijn steeds onderling gedeeld met de deelnemende JIT-partners.

Het doen van onderzoek naar mogelijkheden tot decryptie van het onderschepte versleutelde berichtenverkeer maakte van meet af aan onderdeel uit van het gemeenschappelijk onderzoek. (…)

Binnen het gemeenschappelijk onderzoeksteam zijn Nederlandse rechercheurs en technici er uiteindelijk in november 2020 in geslaagd een techniek te ontwikkelen om met behulp van een zogeheten Man in the Middle (MITM) de versleutelingselementen te verkrijgen die zijn opgeslagen op elke telefoon die de Sky ECC-applicatie gebruikte. De techniek is gedeeld met de Fransen zodat zij de techniek konden gebruiken indien en voor zover de techniek paste binnen de voorwaarden die de Franse wet stelt aan de door hen gekozen vorm van interceptie. (….)

(…), nadat duidelijk werd dat het technisch mogelijk zou worden de inhoud van het berichtenverkeer (gedeeltelijk) te ontsleutelen, is op 11 december 2020 het Titel V onderzoek Argus gestart. Dit onderzoek richtte - en richt zich nog steeds – op de gebruikers van de Sky ECC applicatie die in een georganiseerd verband middels deze applicatie zware strafbare feiten beraamden en pleegden.

Omdat werd voorzien dat met de verkrijging van de inhoudelijke communicatie een inbreuk op de privacy van Sky gebruikers in Nederland zou worden gemaakt, is voor het gebruik van het inhoudelijke berichtenverkeer een voorafgaande machtiging gevorderd aan de rechter-commissaris. Dit betrof een machtiging ex artikel 126t lid 1 en lid 6 Sv als later een machtiging 126 uba Sv. (….)”

Beslissingen Nederlandse rechter-commissaris

In de beschikking van de rechter-commissaris van 15 december 2020 staat onder meer het volgende:

“(…)

Het onderzoek 26Argus vloeit voort uit het eerder gestarte onderzoek 26Werl. (…) In het kader van het onderzoek (…) is vanaf juni 2019 door de Franse autoriteiten een IP-tap geplaatst tussen twee servers van Sky, na toestemming van de Franse rechter. De data die daaruit zijn verkregen zijn gedeeld met de Nederlandse opsporing, aanvankelijk vrijwillig en vanaf december 2019 in het kader van een joint investigation team (JIT). (….) De inhoud van de berichten tussen individuele gebruikers is door encryptie (nog) niet leesbaar.

Naar verwachting zal het voor de Franse autoriteiten op korte termijn mogelijk zijn sleutels (private keys) af te vangen, waarmee berichtenverkeer via Sky leesbaar kan worden gemaakt. De Franse autoriteiten zijn bereid die te ondervangen sleutels te delen met het Nederlandse opsporingsteam van 26Argus.

Deze vordering 26Argus is tweeledig en richt zich op:

- Het onderscheppen van communicatie met ingang van de ingangsdatum van deze machtiging.

- Het (doen) ontsleutelen van zowel de op basis van deze machtiging te onderscheppen data, als de data die tot op heden onder Franse rechterlijke machtiging zijn vergaard.

Het onderzoek 26Argus is gericht op Nederlandse gebruikers van Sky en gebruikers die zich tijdens het gebruik in Nederland bevonden. (….)

Hoewel er dus sterke aanwijzingen zijn dat communicatie van Sky vaak gelieerd is aan ernstige strafbare feiten, is het enkele gebruik van een Sky-telefoon onvoldoende voor een redelijk vermoeden van concrete betrokkenheid van de individuele gebruiker bij het in het georganiseerd verband beramen of plegen van misdrijven in de zin van artikel 12t lid 1 Sv. Het onderzoek naar en in de Sky communicatie mag niet leiden tot een ‘fishing expedition’ waarbij meer of andere informatie wordt verkregen dan op grond van de voorwaarden van artikel 126t Sv gerechtvaardigd zou zijn

Dit kan worden gewaarborgd door een machtiging twee fasen, waarbij:

1. De te verkrijgen informatie wordt gefilterd aan de hand van vooraf door de rechter-commissaris goed te keuren zoeksleutels, waaronder gebruikersgegevens van specifieke onderkende criminele samenwerkingsverbanden en/of vooraf vast te stellen zoektermen of afbeeldingen die sterke aanwijzingen leveren voor ernstige georganiseerde criminaliteit.

2. De langs die weg verkregen onderzoeksresultaten pas na aanvullende machtiging van de rechter-commissaris worden gebruikt voor verder opsporingsonderzoek en alleen indien wordt voldaan aan de eisen van artikel 126t Sv, te weten een redelijk vermoeden van betrokkenheid bij misdrijven waarvoor voorlopige hechtenis is toegestaan, in georganiseerd verband beraamd of gepleegd en die een ernstige inbreuk op de rechtsorde opleveren.

(…..)

Het voorgaande leidt tot de volgende beslissing.

De rechter-commissaris zal een machtiging verlenen voor het opnemen van vertrouwelijke communicatie zoals gevorderd voor de duur van vier weken. Die machtiging houdt mede in de machtiging om een vordering tot ontsleuteling te doen van zowel de data uit de tap als de eerder in het kader van 26Werl verkregen data, waarvan als uitgangspunt geldt dat die rechtmatig door de Franse autoriteiten zijn vergaard en gedeeld met de Nederlandse opsporing.

De aldus ontsleutelde informatie komt daardoor beschikbaar voor analyse. Voordat echter (een deel) van die verkregen data mag worden gebruikt ter opsporing, is daarvoor aanvullende voorafgaande machtiging van de rechter-commissaris vereist.”

In een mail van 17 februari 2021 heeft de rechter-commissaris toestemming gegeven dat de onderschepte en ontsleutelde communicatie van en naar [account 2] en van en naar [account 3] mag worden ingezien en gebruikt voor het strafrechtelijk onderzoek.

Beslissingen Franse rechter(-commissaris)

Bij de hierboven genoemde brief van het Openbaar Ministerie van 2 juni 2022 is een groot aantal bijlagen gevoegd, waaronder de bevelen van de Franse rechter die zien op de interceptie van berichten die via de SkyECC-app zijn verstuurd, zoals een bevel van 14 juni 2019 (bijlage 1, D10/15) . In dat bevel staat onder meer:

“(….)

Gezien het verzoek van de officier van justitie bij de Rechtbank Lille (…)

Overwegende dat uit het bovengenoemde verzoek en politierapport de volgende aanwijzingen blijken:

Naar aanleiding van een onderzoek door de Belgische politie die in het kader van drugssmokkel in de haven van Antwerpen was georganiseerd en waarbij versleutelde telefoons in beslag zijn genomen waarop de SkyECC-app was geïnstalleerd om in het geheim te communiceren, is vastgesteld dat het gebruik van deze SkyECC-app uitsluitend diende om criminele activiteiten te faciliteren. Er werden tientallen dossiers van Antwerpse recherche geteld met betrekking tot criminele organisaties die SkyECC-toestellen gebruikten. (….)

In het kader van hun onderzoek hebben de Belgische rechercheurs een versleutelde telefoon met de SkyECC-app gekocht om inzicht te krijgen in de werkwijze. Zo kon het verdachte karakter van de verkoop van ECC-producten worden vastgesteld. Het was namelijk onmogelijk om dit type telefoon rechtstreeks op de website van SkyECC te kopen. (….) Er werd dan een afspraak met een retailer gemaakt, in dit geval in de achterkamer van een louche café. Deze retailer accepteerde alleen contant geld en vroeg niet om een adres- of identiteitsbewijs. Bovendien werd er geen factuur of koopovereenkomst verstrekt.

Uit onderzoek van de Belgische autoriteiten bleek dat de server die SkyECC-berichten hostte, een server was (….) die bij OVH S.A.S. (hostingbedrijf) in het Franse Roubaix stond.

Op grond van zijn territoriale bevoegdheid werd het parket Lille derhalve door de Belgische en Nederlandse autoriteiten gevraagd om eerst door vorderingen aan OVH S.A.S. te Roubaix de vereiste informatie te verkrijgen over de identificatie van de accounts, servers en virtuele machines met betrekking tot Sky Holding of de SkyECC-app.

(…..)

Naar aanleiding van het eerste Europese onderzoeksbevel (EOB) dat op 13 december 2018 door de Belgische autoriteiten aan het parket van de Rechtbank Lille werd gericht, werd de architectuur van de in Frankrijk gehoste servers geanalyseerd. Twee servers die bij OVH stonden vielen daarbij op, te weten de hoofdserver die rechtstreeks met het internet verbonden was (…) en een backupserver.

(….)

Op 19 februari 2019 besloot de officier van justitie bij de Rechtbank Lille een opsporingsonderzoek te openen naar SkyECC.

(….)

Een computeruitdraai van bijna 9000 berichten van Franse gebruikers van SkyECC werd door de Nederlandse autoriteiten overgelegd. Deze computeruitdraai betrof uitwisselingen tussen gebruikers van SkyECC die tijdens het Nederlandse onderzoek zijn ontdekt. Ze waren in straattaal geschreven en draaiden vooral om de handel in verdovende middelen (…) en afrekeningen tussen dealers.

Om die redenen willen de rechercheurs een systeem opzetten voor de interceptie van inkomende en uitgaande berichten (…) tussen twee Franse servers die worden gehost door OVH (….). Omdat het namelijk de interne communicatie (….) tussen de onlineserver en de backupserver betreft, zou het kunnen gaan om een belangrijke bron van informatie om onder andere vast te stellen of de backupserver de ontsleutelingssleutels ontvangt en de berichten van de gebruikers opslaat (….).

Op deze gronden geven wij toestemming (….) om voor een periode van één maand over te gaan tot de plaatsing van een systeem voor de interceptie, opname en transcriptie van berichten die langs de weg van elektronische communicatie worden verzonden.”

In de periode dat via de [account 1] en [account 2] SkyECC-accounts berichten werden verstuurd en ontvangen, lagen er bevelen van de Franse rechter-commissaris die zien op de interceptie van gegevens (bijlagen 7 tot en met 10 bij de hierboven genoemde brief van 2 juni 2022), zoals het bevel van de rechter-commissaris van de Rechtbank te Lille van 10 april 2020 (bijlage 7), waarin onder meer staat:

“Opdracht

Hierbij wordt u verzocht over te gaan tot alle nuttige vorderingen voor de interceptie, opname en transcriptie

1. Van de elektronische communicatie tussen de twee servers die fysiek bij het hostingbedrijf OVH te Roubaix staan (…)

2. Van de inkomende en uitgaande elektronische communicatie van de hoofdserver (….)

3. Van inkomende en uitgaande elektronische communicatie van de backupserver (….) En wel voor de duur van 4 maanden, te weten van 13 april 2020 tot 13 augustus 2020.”

[…]

Omvang verweer

Het hof merkt allereerst op dat de verweren van mr. Moszkowicz niet zien op de berichten die zijn aangetroffen in de telefoon die hoorde bij het SkyECC-account [account 2] . Deze berichten zijn van 6 juli 2020 en kunnen in relatie worden gebracht met de moord op [slachtoffer] . Ook werden er in de telefoon afbeeldingen aangetroffen die niet alleen te relateren zijn aan bovengenoemde moord, maar ook aan de beschieting van een chalet in Tienhoven.

De verweren van mr. Moszkowicz hebben betrekking op de berichten die zijn verkregen door interceptie op basis van bevelen van de Franse rechter-commissaris in de tijd dat sprake was van een samenwerkingsverband tussen Nederland, Frankrijk en België in de vorm van een gemeenschappelijk onderzoeksteam. Het hof begrijpt dat de verweren die mr. Moszkowicz onder 1 en 3 heeft genoemd zien op de rechtmatigheid van de verkrijging en dat het verweer onder 2 ziet op de betrouwbaarheid.

Ten aanzien van de rechtmatigheid

Mr. Moszkowicz vindt dat die berichten moeten worden uitgesloten van het bewijs, omdat door de vergaande rol van Nederland in het onderzoek en de schendingen van de Europolverordening door massale dataverzameling het vertrouwensbeginsel niet van toepassing is. Het hof verwerpt dat verweer, omdat als het vertrouwensbeginsel niet van toepassing zou zijn, dit nog niet betekent dat de gegevens onrechtmatig zijn verkregen. Bovendien geldt dat in het geval gegevens onrechtmatig zouden zijn verkregen, dit nog niet meebrengt dat die gegevens van het bewijs moeten worden uitgesloten.

Overigens is het hof van oordeel dat ten aanzien van de verkrijging van de met het SkyECC-accounts ontvangen of verstuurde berichten op grond van de bevelen van de Franse rechter-commissaris, het vertrouwensbeginsel wel van toepassing is. Die berichten werden verkregen door het plaatsen van een interceptiemiddel op of tussen de servers die op Frans grondgebied stonden. Het onderzoek vond plaats onder de verantwoordelijkheid van de Franse autoriteiten. De omstandigheid dat de Nederlandse politie in belangrijke mate het interceptieproces op technisch gebied heeft begeleid, maakt dit niet anders. Het hof heeft kennis genomen van het door mr. Moszkowicz overgelegde Inzetplan 13 Werl van 7 oktober 2020, waarin onder meer de doelstellingen met betrekking tot de reeds onderschepte of te onderscheppen SkyECC-berichten worden genoemd en waarin een beschrijving wordt gegeven van het programma Chat X. Dat inzetplan doet niet af aan het feit dat de tap liep op de servers in Frankrijk en de beslissingen daarover genomen moesten worden en ook werden genomen door de Franse rechter in het kader van een door de Franse autoriteiten geïnitieerd onderzoek. Daarmee is het onderzoek uitgevoerd onder verantwoordelijkheid van buitenlandse, te weten Franse, autoriteiten Ook document D2, de verklaring van [getuige 2] en de omstandigheid dat Europol een rol heeft gespeeld bij de analyse van gegevens (in verband met internationale dreigingen) of anderszins, doen aan het bovenstaande niet af.

Het hof merkt verder op – ook ten overvloede – dat het niet bekend is met een (onherroepelijke) Franse rechterlijke uitspraak waaruit blijkt dat de interceptie in Frankrijk onrechtmatig is geweest, terwijl de berichten van vele gebruikers (ook van zich in Frankrijk bevindende gebruikers) zijn of moeten zijn onderschept. Voor al die gebruikers geldt dat zij via de Franse rechter (in hun strafprocedure in Frankrijk dan wel een procedure op grond van artikel 13 EVRM) de rechtmatigheid van de interceptie ter discussie hebben kunnen stellen. Als dat is gebeurd, heeft dat – voor zover het hof bekend – er niet toe geleid dat in een onherroepelijke uitspraak is geoordeeld dat de berichten door de wijze van interceptie in Frankrijk of anderszins onrechtmatig zijn verkregen.

Ten aanzien van artikel 6 EVRM

Ten aanzien van het kunnen doen van onderzoek naar de inhoud van de zich in het dossier bevindende SkyECC-berichten die door interceptie zijn verkregen, heeft het hof eerder in zijn tussenarrest in deze zaak overwogen dat het Openbaar Ministerie de volledige dataset van relevante accounts in een Excel bestand aan de verdediging heeft verstrekt.

Daarnaast heeft de verdediging andere mogelijkheden gehad om te onderzoeken of de inhoud van de SkyECC-berichten juist is. Dat had de verdediging met name kunnen doen door hierover vragen te stellen aan medeverdachten die in hoger beroep hebben toegegeven gebruik te hebben gemaakt van een SkyECC-account. Van die mogelijkheid om medeverdachten hierover vragen te stellen heeft de verdediging geen gebruik gemaakt. Zelfs toen één van de medeverdachten als getuige werd gehoord in de zaak van verdachte is die getuige niet gevraagd of de door hem verzonden berichten en door hem ontvangen berichten in het dossier juist waren weergegeven.

De pijlen van de verdediging waren ook niet zozeer gericht op de inhoud van de berichten, maar vooral op de identificatie van de gebruiker van het SkyECC-account [account 1] . De bewijsmiddelen die zien op de identificatie van de gebruiker van dat account komen uit andere bronnen dan de chatberichten die via de servers in Frankrijk werden verzameld en ook hier geldt dat de verdediging mogelijkheden had om de identificatie te onderzoeken (bijvoorbeeld door het horen van getuigen).

Het hof is aldus van oordeel dat – (ook) als het gaat om de mogelijkheden om onderzoek te doen naar de SkyECC-berichten – sprake is geweest van een eerlijk proces in de zin van artikel 6 EVRM.

Ten aanzien van de betrouwbaarheid van de berichten

Het hof is het niet eens met mr. Moszkowicz dat uit de omstandigheid dat niet alle berichten konden worden ontsleuteld, kan worden afgeleid dat de wel ontsleutelde berichten onbetrouwbaar zijn. Met de advocaat-generaal gaat het hof ervan uit dat de ontsleuteling afhangt van de beschikbaarheid van sleutels en niet van de gebruikte methode van ontsleuteling. Ook in de verklaring van [getuige 2] ziet het hof geen aanwijzingen voor de stelling dat de wel ontsleutelde berichten onbetrouwbaar zouden zijn.

Het dossier biedt verder voldoende aanknopingspunten dat de door middel van interceptie vergaarde berichten betrouwbaar zijn. De berichten van en naar het SkyECC-account [account 2] (die via interceptie zijn verkregen) komen namelijk overeen met de berichten in de telefoon die in beslag werd genomen toen verdachte op 6 juli 2020 werd aangehouden. Ook bestaat er een relatie tussen de door interceptie vergaarde berichten en de afbeeldingen die op de op 6 juli 2020 in beslag genomen telefoon zijn aangetroffen.

Daarbij komt dat verdachte en medeverdachten die met [account 2] via de SkyECC-app communiceerden ( [betrokkene 4] , [betrokkene 5] en [verdachte] ) in hoger beroep verklaard hebben over de berichten die zij via hun SkyECC-account hebben verstuurd. Zij hebben uitleg gegeven over de inhoud van de berichten, maar geen enkele keer hebben zij naar voren gebracht dat berichten anders in het dossier stonden dan zij op hun telefoon hadden ingetoetst. Ook hebben zij niet aangeven dat de berichten die zij ontvingen anders in het dossier zijn weergegeven dan dat zij zich herinneren. [betrokkene 4] is als getuige gehoord in de zaak van verdachte, maar zijn raadslieden hebben [betrokkene 4] niet gevraagd of de berichten die hij had getypt en/of gelezen juist in het dossier terecht zijn gekomen. Dat [betrokkene 4] , [betrokkene 5] en [verdachte] (ten aanzien van de berichten in de zaak Tienhoven) de juistheid van de chatberichten (zoals weergegeven in het dossier) niet hebben betwist, vormt voor het hof een belangrijke aanwijzing dat die berichten betrouwbaar zijn. Tegenover deze belangrijke aanwijzing voor de betrouwbaarheid van de berichten, beschikt het hof niet over informatie waaruit blijkt dat de inhoud van de berichten niet betrouwbaar is of zou zijn.

Ook vanuit het oogpunt van betrouwbaarheid is er dus geen reden voor uitsluiting van de SkyECC-berichten voor het bewijs of voor het doen van nader onderzoek naar die berichten.

[…]

Ten aanzien van de verzoeken

Mr. Moskowicz heeft een groot aantal verzoeken gedaan die in het (voorafgaand aan de zitting verzonden) geschrift ‘SkyECC ontrafeld’ zijn geconcretiseerd. Daarnaast heeft hij ter zitting van het hof van 17 juni 2025 nog een nieuw verzoek gedaan. Het hof wijst al deze verzoeken af, omdat het hof de noodzaak/relevantie van het horen van de gevraagde getuigen, het toevoegen van de genoemde stukken, het laten opmaken van processen-verbaal en laten doen van onderzoek door een deskundige niet ziet.

Ten aanzien van veel van de getuigenverzoeken is de relevantie niet gebleken (en dus ook de noodzaak niet) omdat ze in het geheel niet zijn gemotiveerd of niet is uitgelegd in hoeverre uitvoering van die verzoeken bijdraagt aan de beantwoording van één van de vragen van artikel 348 en 350 Wetboek van Strafvordering in de zaak van verdachte. Daarbij geldt onder meer dat de raadslieden niet uitleggen waarom (opsporings)onderzoek dat heeft plaatsgevonden naar gebruikers van SkyECC in de tijd dat verdachte nog geen gebruiker was van SkyECC toch in zijn zaak relevant is. Ook leggen de raadslieden niet of onvoldoende uit waarom bemoeienis van de Amerikaanse of Canadese autoriteiten van invloed kan zijn op de zaak van verdachte.

Ten aanzien van andere getuigenverzoeken geldt dat deze worden afgewezen omdat toewijzing in strijd zou zijn met het vertrouwensbeginsel of omdat het hof over de gang van zaken voldoende is geïnformeerd.

Ten aanzien van de verzoeken die zien op het verstrekken van stukken of het laten opmaken van processen-verbaal geldt eveneens dat de relevantie van die stukken of processen-verbaal niet is gebleken of dat die verzoeken niet uitvoerbaarheid zijn vanwege het vertrouwensbeginsel. Ook worden stukken gevraagd (ChatX) om de betrouwbaarheid van het bewijs te onderzoeken. Ook toevoeging daarvan mist relevantie nu er geen begin van aannemelijkheid is dat er sprake zou zijn van een onjuiste weergave van de inhoud van de communicatie in het dossier. Bovendien heeft de verdediging naar het oordeel van het hof voldoende andere (en zelfs betere) mogelijkheden gehad om het bewijs te onderzoeken (zoals het ondervragen van medeverdachten die hebben verklaard via SkyECC te hebben gecommuniceerd). Om die reden wijst het hof ook het verzoek af om onderzoek te laten verrichten door een deskundige ( [naam 3] ).”

5.3

In zijn arrest van 14 april 2026 – dat het hof heeft vooropgesteld – is door de Hoge Raad, voor zover hier van belang, overwogen:

“4.1 De Hoge Raad heeft in zijn beslissing van 13 juni 2023, ECLI:NL:HR:2023:913, prejudiciële vragen beantwoord die verband hielden met, kort gezegd, het gebruik van EncroChat- en SkyECC-berichten in strafzaken. In die beslissing heeft de Hoge Raad onder meer het toetsingskader uiteengezet in het geval dat het openbaar ministerie in een strafzaak de resultaten van in het buitenland verricht onderzoek bij de stukken voegt, in het bijzonder met het oog op het gebruik voor het bewijs van die resultaten. Daarbij heeft de Hoge Raad een onderscheid gemaakt tussen de situaties waarin de resultaten die zijn verkregen met de toepassing van een opsporingsbevoegdheid door de autoriteiten van een ander land dan Nederland, in handen van de Nederlandse autoriteiten zijn gekomen (i) in het kader van de zogenoemde klassieke rechtshulp (kleine rechtshulp), (ii) in verband met het optreden van een gemeenschappelijk onderzoeksteam, en (iii) door middel van het uitvaardigen van een Europees onderzoeksbevel (hierna: EOB). Verder is de Hoge Raad, eveneens in relatie tot de resultaten van in het buitenland verricht onderzoek, ingegaan op de toepassing van artikel 359a van het Wetboek van Strafvordering (hierna: Sv), op het (al dan niet) vereist zijn van een machtiging van de rechter-commissaris, op enkele aspecten van Unierecht en op de regeling van het voegen van stukken bij de processtukken en het verkrijgen van inzage in stukken.

4.2

Met zijn uitspraak van 30 april 2024 in de zaak C-670/22 (strafzaak tegen M.N. (EncroChat)) heeft het Hof van Justitie een prejudiciële beslissing gegeven waarin, kort gezegd, uitleg is gegeven aan enkele bepalingen van Richtlijn 2014/41/EU van het Europees Parlement en de Raad van 3 april 2014 betreffende het Europees onderzoeksbevel in strafzaken (PbEU 2014, L 130/1; hierna: Richtlijn 2014/41/EU) die betrekking hebben op de overdracht en het gebruik van de resultaten van in een andere lidstaat verricht onderzoek. De prejudiciële vragen die door het Hof van Justitie zijn beantwoord, zijn gesteld in een Duitse strafzaak, waarin door middel van het uitvaardigen van (aanvullende) EOB’s door de Duitse autoriteiten gegevens van EncroChat-toestellen zijn verkregen van de Franse autoriteiten. De aan het Hof van Justitie gestelde vragen houden, kort gezegd, verband met de vraag welke autoriteit bevoegd is zo’n EOB uit te vaardigen, met de materiële voorwaarden voor de uitvaardiging van een EOB, met de uitleg van artikel 31 lid 1 Richtlijn 2014/41/EU en met de gevolgen van een eventuele schending van het Unierecht in het licht van het gelijkwaardigheids- en doeltreffendheidsbeginsel.

4.3

Hoewel in de voorliggende zaak niet sprake is geweest van het verkrijgen van de resultaten van in een andere lidstaat verricht onderzoek op grond van een EOB, ziet de Hoge Raad aanleiding – ten behoeve van Nederlandse strafzaken waarin een beroep wordt gedaan op deze uitspraak van het Hof van Justitie – de betekenis van die uitspraak te duiden voor het juridische kader zoals dat in de prejudiciële beslissing van de Hoge Raad van 13 juni 2023, ECLI:NL:HR:2023:913, rechtsoverweging 6, is opgenomen.

[…]

4.13

In het licht van deze overwegingen moet rechtsoverweging 6.23.4 van de prejudiciële beslissing van de Hoge Raad van 13 juni 2023, ECLI:NL:HR:2023:913, in zoverre worden bijgesteld dat de regeling van artikel 31 Richtlijn 2014/41/EU niet uitsluitend verband houdt met, kort gezegd, de soevereiniteit van de betrokken landen en het daaraan verbonden uitgangspunt dat het aan de autoriteiten van een land is om te bepalen welke opsporingsactiviteiten op het eigen grondgebied plaatsvinden. Deze regeling beoogt mede de rechten van gebruikers op wie een interceptiemaatregel is gericht, te beschermen. Het gaat daarbij om het recht op eerbiediging van het privéleven en van de communicatie van de persoon op wie de interceptie betrekking heeft. Dit betekent dat als sprake is van interceptie van telecommunicatie zonder dat daarbij de voorschriften van artikel 31 Richtlijn 2014/41/EU worden nageleefd, de persoon op wie de interceptie betrekking heeft, wordt aangetast in zijn rechten, en dat dit een relevant gezichtspunt kan vormen bij de beantwoording van de vraag of en, zo ja, welk rechtsgevolg moet worden verbonden aan de niet-naleving van die voorschriften. In dit verband kan van belang zijn of het – in het licht van de feiten en omstandigheden van het concrete geval – te verwachten zou zijn geweest dat, als de intercepterende lidstaat wel tijdig de autoriteit van de andere lidstaat in kennis had gesteld van de interceptie, door die autoriteit tegen die interceptie bezwaar zou zijn gemaakt.

[…]

4.18

Het Franse Cour de cassation heeft bij beslissing van 16 september 2025 een verzoek om een prejudiciële beslissing gedaan aan het Hof van Justitie (zaak C-625/25, Prudniez). In deze beslissing haalt het Cour de cassation de uitspraak van het Hof van Justitie in de zaak C-670/22 aan. Het Cour de cassation stelt vast dat in deze uitspraak de reikwijdte van de rechterlijke toetsing in de uitvaardigende lidstaat is verduidelijkt, maar dat daarin geen uitspraak is gedaan over de rechtsmiddelen die in de uitvoerende lidstaat van toepassing zijn op grond van artikel 14 lid 1 Richtlijn 2014/41/EU. De door het Cour de cassation aan het Hof van Justitie gestelde vragen hebben daarbij betrekking op de verplichtingen die op de uitvoerende lidstaat rusten met betrekking tot het openstellen van een rechtsmiddel waarmee de rechtmatigheid van het bewijsmateriaal dat voorwerp is van een EOB kan worden betwist, in het geval dat het EOB is uitgevaardigd om bewijsmateriaal te verkrijgen dat al in het bezit is van de autoriteiten van de uitvoerende lidstaat. De vragen hebben geen betrekking op de beoordeling door de rechter in de uitvaardigende lidstaat van de rechtmatigheid van het door het EOB verkregen bewijsmateriaal.

[…]

5.3.2

Uit de vaststellingen van het hof volgt dat de interceptie van de EncroChat-toestellen niet heeft plaatsgevonden op grond van een (door Nederland uitgevaardigd) EOB, maar op eigen initiatief van de Franse autoriteiten. Verder volgt uit die vaststellingen dat Nederland en Frankrijk een overeenkomst voor een gemeenschappelijk onderzoeksteam hebben gesloten met het oog op de uitwisseling van de EncroChat-gegevens. Deze uitwisseling van gegevens – en dus ook de verkrijging daarvan door Nederland – heeft niet plaatsgevonden op grond van een (door Nederland uitgevaardigd) EOB.
Artikel 3 Richtlijn 2014/41/EU houdt in dat het EOB alle onderzoeksmaatregelen omvat “met uitzondering van het instellen van een gemeenschappelijk onderzoeksteam en de bewijsgaring in het kader van een dergelijk onderzoeksteam zoals voorzien in artikel 13 van de Overeenkomst betreffende de wederzijdse rechtshulp in strafzaken tussen de lidstaten van de Europese Unie (...) en in Kaderbesluit 2002/465/JBZ van de Raad, behalve met het oog op de toepassing van artikel 13, lid 8, van de overeenkomst en artikel 1, lid 8, van het kaderbesluit”. Deze laatstgenoemde uitzondering heeft betrekking op het – zich hier niet voordoende – geval waarin het gemeenschappelijk onderzoeksteam rechtshulp nodig heeft van een andere lidstaat dan de lidstaten die dat onderzoeksteam hebben ingesteld.
Gelet hierop zijn de voorschriften van Richtlijn 2014/41/EU over het EOB niet van toepassing op de verkrijging van het bewijsmateriaal door Nederland als gevolg van de uitwisseling van de EncroChat-gegevens in het kader van het door Nederland en Frankrijk ingestelde gemeenschappelijk onderzoeksteam.

5.3.3

Het vorenstaande neemt op zichzelf niet weg dat in het geval dat in de ene lidstaat wordt overgegaan tot het aftappen van telecommunicatie, terwijl het telecommunicatieadres van de af te tappen of afgetapte persoon in gebruik is op het grondgebied van een andere lidstaat, de voorschriften van artikel 20 EU-Rechtshulpovereenkomst en artikel 31 Richtlijn 2014/41/EU van belang kunnen zijn. In zo’n geval ontstaan immers verplichtingen voor de ene lidstaat om de andere lidstaat bepaalde informatie te verstrekken, terwijl de andere lidstaat het voortzetten van het aftappen kan toestaan dan wel kan doen beëindigen (vgl. hierover rechtsoverweging 6.23 van HR 13 juni 2023, ECLI:NL:HR:2023:913, zoals geciteerd onder 4.9). Deze regelingen strekken ertoe dat de betreffende andere lidstaat in staat wordt gesteld om te beslissen of (het voorzetten van) het aftappen kan worden toegestaan, al dan niet onder bepaalde voorwaarden. De Nederlandse regelingen van artikel 5.1.13 en 5.4.18 Sv houden in dat, als in dit verband een kennisgeving wordt gedaan door de bevoegde autoriteiten van een andere (lid)staat, door de officier van justitie een machtiging van de rechter-commissaris wordt gevorderd tot het verlenen van instemming met (het voornemen tot) het aftappen, dan wel door de rechter-commissaris wordt beslist of met (het voornemen tot) het aftappen kan worden ingestemd. Deze regelingen strekken er dus toe dat het aftappen van telecommunicatie, terwijl het telecommunicatieadres van de af te tappen of afgetapte persoon in gebruik is op het grondgebied van Nederland, niet plaatsvindt zonder dat Nederland in de gelegenheid is om te beslissen of dit aftappen al dan niet (verdere) doorgang mag vinden. Van belang daarbij is of in een soortgelijke Nederlandse strafzaak het opnemen van telecommunicatie ook zou worden toegestaan.


Het hof heeft vastgesteld dat in Nederland door het openbaar ministerie een machtiging van de rechter-commissaris is gevorderd voor het geven van een bevel tot het binnendringen en het doen van onderzoek in een geautomatiseerd werk, als bedoeld in artikel 126uba Sv, en tot het opnemen van (tele)communicatie, als bedoeld in artikel 126t Sv, waarop die machtiging door de rechter-commissaris is verleend. Dit heeft plaatsgevonden voordat in Frankrijk is overgegaan tot de interceptie van EncroChat-toestellen, waaronder ook EncroChat-toestellen die zich in Nederland bevonden. Daarnaast is met het oog op de uitwisseling van de door de inzet van de interceptietool verkregen EncroChat-gegevens door Nederland en Frankrijk een overeenkomst gesloten voor een gemeenschappelijk onderzoeksteam. Hierbij was Nederland ook ervan op de hoogte dat communicatie van zich in Nederland bevindende EncroChat-toestellen zou worden onderschept. Uit dit alles volgt dat de interceptie van de EncroChat-toestellen, voor zover deze zich in Nederland bevonden, niet heeft plaatsgevonden buiten de wetenschap en de instemming van de Nederlandse autoriteiten om, en dat zich daarmee dus geen onregelmatigheden hebben voorgedaan die de rechtmatigheid van het gebruik van de aan de Nederlandse autoriteiten overgedragen onderzoeksresultaten raken.”

5.4

Uit voormeld arrest van de Hoge Raad valt af te leiden dat de voorschriften van Richtlijn 2014/41/EU over het EOB niet van toepassing zijn op de verkrijging van bewijsmateriaal door Nederland als gevolg van de uitwisseling van gegevens in het kader van een door Nederland en Frankrijk ingesteld gemeenschappelijk onderzoeksteam, zoals in de onderhavige zaak het geval is. Dit neemt volgens de Hoge Raad evenwel niet weg dat in het geval dat in de ene lidstaat wordt overgegaan tot het aftappen van telecommunicatie, terwijl het telecommunicatieadres van de af te tappen of afgetapte persoon in gebruik is op het grondgebied van een andere lidstaat, art. 31 Richtlijn 2014/41/EU wel van belang kan zijn. Dit is het geval – zo begrijp ik de Hoge Raad – als er een ‘verplichting’ is voor de ene lidstaat (de intercepterende lidstaat) om de andere lidstaat bepaalde informatie te verstrekken, waarna de andere lidstaat het voortzetten van het aftappen kan toestaan dan wel kan doen beëindigen. De richtlijn strekt ertoe dat het aftappen van telecommunicatie, terwijl het telecommunicatieadres van de af te tappen of afgetapte persoon in gebruik is op het grondgebied van Nederland, niet plaatsvindt zonder dat Nederlandse autoriteiten in de gelegenheid zijn om te beslissen of dit aftappen al dan niet (verdere) doorgang mag vinden. Van belang daarbij is of in een soortgelijke Nederlandse strafzaak het opnemen van telecommunicatie ook zou worden toegestaan.

5.5

De eerste deelklacht richt zich tegen het kennelijke oordeel van het hof dat art. 31 Richtlijn 2014/41 niet van toepassing is of niet is geschonden.

5.6

Het gaat in de onderhavige zaak, zo blijkt uit het arrest van het hof, om een uit eigen beweging door de Franse autoriteiten in februari 2019 gestart onderzoek naar SkyECC. De Franse autoriteiten hebben aangegeven dat zij voornemens waren de interceptie in hun eigen onderzoek uit te voeren om vervolgens de verkregen informatie vrijwillig op basis van het Cybercrimeverdrag aan België en Nederland te verstrekken. Op 14 juni 2019 is in Frankrijk vervolgens een bevel afgegeven voor de toepassing en aansluiting van het verzochte interceptiemiddel voor de periode van één maand. Nadat de data succesvol werden geïntercepteerd, zijn de verkregen data vanaf 11 juli 2019 op vrijwillige basis verstrekt aan Nederland en België. Op 2 en 20 augustus 2019 heeft Nederland formeel toestemming van de Franse autoriteiten verkregen om deze data vanaf het eerste moment dat Nederland deze data ontving en gedurende de loop van de interceptie, te gebruiken voor strafrechtelijk onderzoek in Nederland. Naar aanleiding van de onderzoeksbevindingen van Nederland, België en Frankrijk is de samenwerking op 13 december 2019 voortgezet in de vorm van een JIT, waarbij is besloten om gezamenlijk de verdenking jegens het bedrijf SkyECC – dat zich onder meer bezighield met deelname aan een criminele organisatie – nader te onderzoeken onder meer met als doel deze criminele organisatie te ontmantelen en strafrechtelijk te vervolgen. Daarbij is aangegeven dat het relevant was dat onderzoek werd gedaan naar de gebruikers van de software applicatie van SkyECC. Gelet hierop is in het kader van het JIT op 1 november 2019 het strafrechtelijk onderzoek Werl gestart naar ondernemingen Sky Secure en Sky Global. Zij zouden zich door het op de markt brengen van de applicatie SkyECC schuldig hebben gemaakt aan onder meer witwassen en deelname aan een criminele organisatie.

5.7

Vanaf de start van het JIT is de geïntercepteerde data door Frankrijk aan het gemeenschappelijk onderzoeksteam verstrekt en op die wijze gedeeld met Nederland en België, zodat zij konden assisteren bij de analyse van de data. De resultaten daarvan zijn steeds weer onderling gedeeld met de deelnemende JIT-partners. Nederlandse rechercheurs en technici zijn er binnen dit gemeenschappelijk onderzoeksteam uiteindelijk in november 2020 in geslaagd een techniek te ontwikkelen om met behulp van een zogeheten Man in the Middle de versleutelingselementen te verkrijgen die zijn opgeslagen op elke telefoon die de SkyECC-applicatie gebruikte. Deze techniek is vervolgens gedeeld met de Franse autoriteiten zodat zij de techniek konden gebruiken indien deze in overeenstemming met de Franse wet werd geacht.

5.8

Nadat duidelijk werd dat het technisch mogelijk zou worden de inhoud van het berichtenverkeer (gedeeltelijk) te ontsleutelen, is op 11 december 2020 onderzoek Argus gestart. Dit onderzoek richtte zich op de gebruikers van de SkyECC-applicatie die in een georganiseerd verband middels deze applicatie zware strafbare feiten beraamden en pleegden. Omdat werd voorzien dat met de verkrijging van de inhoudelijke communicatie een inbreuk op de privacy van SkyECC-gebruikers in Nederland zou worden gemaakt, is voor het gebruik van het inhoudelijke berichtenverkeer een voorafgaande machtiging gevorderd aan de rechter-commissaris ex art. 126t lid 1 en lid 6 Sv (en later een machtiging ex art. 126uba Sv). Deze machtiging is bij beschikking van 15 december 2020 verleend. De rechter-commissaris heeft verder per mail van 17 februari 2021 toestemming gegeven om de onderschepte en ontsleutelde communicatie van en naar [account 2] en van en naar [account 3] in te zien en te gebruiken voor het strafrechtelijk onderzoek.

5.9

Tegen deze achtergrond en gelet op hetgeen ik onder randnummer 5.4 heb overwogen, meen ik dat de eerste deelklacht faalt. Uit de overwegingen van het hof over de samenwerking in het kader van een JIT blijkt dat de Nederlandse autoriteiten op de hoogte waren van de interceptie door Frankrijk, hetgeen een notificatie met het oog op de mogelijkheid van toetsing van de interceptie overbodig maakte. Verder heeft in Nederland een toetsing door de rechter-commissaris plaatsgevonden met het oog op het gebruik van de verkregen gegevens. Het kennelijke oordeel van het hof getuigt mitsdien niet van een onjuiste rechtsopvatting.

5.10

In de schriftuur wordt het (voorwaardelijke) verzoek gedaan tot het stellen van prejudiciële vragen aan het Hof van Justitie, in het bijzonder over de uitleg van artikel 31 lid 1 Richtlijn 2014/41/EU en over de beoordeling van de rechtmatigheid van de verkrijging van bewijsmateriaal in het licht van het Unierecht. Voor zover de in de cassatieschriftuur opgeworpen vragen relevant zijn voor de uitkomst van het geschil, kan het voorleggen van die vragen aan het Hof van Justitie achterwege blijven omdat deze kunnen worden beantwoord aan de hand van de rechtspraak van het Hof van Justitie – waaronder de uitspraak van het Hof van Justitie van 30 april 2024 in de zaak C-670/22 – dan wel geen twijfel kan bestaan over de wijze waarop deze vragen over de betrokken Unierechtelijke rechtsregel moeten worden opgelost.

5.11

Voor zover in de schriftuur een beroep wordt gedaan op de zaak ‘Prudniez’ heeft te gelden dat de door het Cour de cassation aan het Hof van Justitie gestelde vragen betrekking hebben op de verplichtingen die op de uitvoerende lidstaat rusten met betrekking tot het openstellen van een rechtsmiddel waarmee de rechtmatigheid van de verkrijging van het door middel van een EOB door een andere lidstaat opgevraagde bewijsmateriaal dat al in het bezit is van de autoriteiten van de uitvoerende lidstaat kan worden betwist, in het geval dat het EOB is uitgevaardigd om bewijsmateriaal te verkrijgen dat al in het bezit is van de autoriteiten van de uitvoerende lidstaat. De vragen hebben geen betrekking op de beoordeling door de rechter in de verkrijgende staat van de rechtmatigheid van door middel van een Joint Investigation Team (verder: JIT) verkregen bewijsmateriaal dat onder verantwoordelijkheid van een andere lidstaat is verworven, zoals in de onderhavige zaak het geval is. Een beroep op de zaak op de zaak ‘Prudniez’ faalt daarmee.

5.12

De tweede deelklacht keert zich tegen het oordeel van het hof dat – ondanks dat de rechtmatigheid (van de verkrijging) van de SkyECC data en de betrouwbaarheid van (de verkrijging en verwerking van) die data niet getoetst konden worden door of namens de verdachte – de regels van een eerlijk proces niet zijn geschonden.

5.13

De stellers merken in de eerste plaats op dat het hof met de titel van de kop ‘ten aanzien van 6 EVRM’ in zijn arrest de suggestie heeft gewekt dat het hof impliciet van oordeel is dat art. 6 EVRM niet van belang is bij de toetsing van de rechtmatigheid van de data, wat blijk zou geven van een onjuiste rechtsopvatting.

5.14

Het hof heeft het verweer van de raadsman ‘ten aanzien van de rechtmatigheid’ niet onbegrijpelijk opgevat als hebbende de strekking dat de berichten moeten worden uitgesloten van het bewijs, omdat door de vergaande rol van Nederland in het onderzoek en de schendingen van de Europolverordening door massale dataverzameling het vertrouwensbeginsel niet van toepassing is. Het verweer heeft naar het oordeel van het hof daarmee kennelijk geen betrekking gehad op art. 6 EVRM. Dat het hof daaropvolgend de tussenkop ‘ten aanzien van artikel 6 EVRM’ gebruikt, brengt dan ook – anders dan de stellers van het middel menen – niet mee dat het hof (impliciet) oordeelt dat artikel 6 EVRM niet van belang is bij de onderhavige toetsing van de rechtmatigheid van (de verkrijging van) de data.

5.15

In de tweede plaats wordt geklaagd over de afwijzing van de getuigenverzoeken op de grond dat toewijzing in strijd zou zijn met het vertrouwensbeginsel of omdat het hof over de gang van zaken voldoende is geïnformeerd. De deelklacht keert zich verder tegen de afwijzing van de verzoeken die zien op het verstrekken van stukken of het laten opmaken van processen-verbaal, welke verzoeken zijn afgewezen omdat de relevantie van die stukken of processen-verbaal niet is gebleken of dat die verzoeken niet uitvoerbaarheid zijn vanwege het vertrouwensbeginsel. Volgens de stellers van het middel zou die afwijzing getuigen van een onjuiste rechtsopvatting, nu los van het vertrouwensbeginsel de rechter ten aanzien van buitenlands bewijsmateriaal minimaal moet kunnen toetsen of Europese grondrechten in acht zijn genomen.

5.16

Ik begrijp de klacht allereerst zo dat de stellers van het middel in de motivering van de afwijzing van die getuigenverzoeken lezen dat het hof heeft geoordeeld dat het ten aanzien van buitenlands bewijsmateriaal niet kan toetsen of Europese grondrechten in acht zijn genomen. Ik meen evenwel dat die lezing uit de afwijzing door het hof niet kan volgen, zodat de klacht op een onjuiste lezing van het arrest berust en daarmee feitelijke grondslag mist.

5.17

De stellers van het middel wijzen er verder op dat uit de overwegingen van het hof de onjuiste rechtsopvatting spreekt dat als het vertrouwensbeginsel van toepassing is, de rechter het (buitenlandse) bewijsmateriaal niet kan toetsen met betrekking tot de rechtmatigheid van de verkrijging daarvan. In dat verband menen zij – met een beroep op literatuur en art. 13 EVRM – dat de rechtspraak van de Hoge Raad bijsturing behoeft. Aan het voorgaande wordt de conclusie verbonden dat naar de huidige stand van de jurisprudentie een verdachte die wordt geconfronteerd met bewijs uit het buitenland, zich enkel maar in dat buitenland kan beklagen hierover. Die rechtspraak kan volgens de stellers van het middel geen stand houden, omdat de verdachte daarmee wordt beroofd van ‘the full panoply of a judicial procedure, stricter than those of Article 13’, waarmee hij slechter af zou zijn dan in een puur nationale strafzaak.

5.18

Naar aanleiding van het voorgaande merk ik het volgende op. Anders dan de stellers van het middel zie ik niet in dat de huidige rechtspraak naar de maatstaf van art. 13 EVRM geen stand kan houden. Het behoort om te beginnen niet tot de taak van de Nederlandse strafrechter om te toetsen of de wijze waarop het onderzoek onder verantwoordelijkheid van de buitenlandse autoriteiten is uitgevoerd, strookt met de rechtsregels die gelden in het betreffende land voor het uitvoeren van dat onderzoek. Verder houdt het vertrouwensbeginsel in dat uitgangspunt is dat vertrouwd mag worden op de naleving van onder meer art. 13 EVRM door de andere lidstaat. In een Nederlandse procedure kan een verdachte zich vervolgens beklagen over een onrechtmatige buitenlandse bewijsvergaring indien in het betreffende land onherroepelijk is komen vast te staan dat het onderzoek niet in overeenstemming met de daarvoor geldende rechtsregels is verricht. In dat geval beoordeelt de Nederlandse strafrechter – aan de hand van de in artikel 359a lid 2 Sv genoemde beoordelingsfactoren, waaronder het belang van het geschonden voorschrift en het concreet voor de verdachte en ook na aanwending van het rechtsmiddel in het betreffende buitenland nog resterende nadeel – of die onherroepelijke vaststelling aanleiding geeft tot het verbinden van een rechtsgevolg aan het betreffende verzuim. Verder geldt dat ook als van de resultaten van het onder verantwoordelijkheid van buitenlandse autoriteiten verrichte onderzoek in de strafzaak tegen de verdachte gebruik wordt gemaakt voor het bewijs, de rechter de ‘overall fairness’ van die strafzaak moet waarborgen, hetgeen betekent dat de rechter alleen aandacht besteedt aan de wijze waarop die resultaten zijn verkregen, als die wijze van verkrijging van belang is voor de beoordeling of het gebruik voor het bewijs van de resultaten in overeenstemming is met het recht op een eerlijk proces. Daarbij wijs ik erop dat het vertrouwensbeginsel niet eraan afdoet dat de rechter de betrouwbaarheid van de uit het buitenland afkomstige bewijsmateriaal dient te onderzoeken indien daarvoor concrete aanwijzingen bestaan.

5.19

Tot slot voert het middel aan dat het voor de vraag of het proces eerlijk is geweest, niet enkel gaat om de vraag of duidelijk is dat de chatgesprekken die aan verzoeker worden toegeschreven juist zijn weergegeven, maar ook of die volledig zijn en of verzoeker daar iets tegenin heeft kunnen brengen. Dat laatste is volgens de stellers van het middel niet voldoende het geval, zodat het horen van enkele andere (vermeende) gebruikers van de dienst SkyECC dat gebrek niet verhelpt omdat die geen eigen wetenschap hebben over de juistheid/volledigheid van de communicatie die is gevoerd door het account [account 2] en die als belastend tegen verzoeker wordt gebruikt. Daarbij zou het hof volgens de stellers van het middel de verdediging elke controle op het volledige proces van de digitale bewijsvergaring en -verwerking hebben ontzegd, waardoor geen sprake is van een eerlijk proces en het arrest van het hof niet in stand kan blijven.

5.20

Hoewel het gebruik van elektronisch bewijsmateriaal weliswaar voor de rechter ‘moeilijkheden’ kan meebrengen op het gebied van het vaststellen van de authenticiteit, nauwkeurigheid en integriteit van het bewijsmateriaal, maakt dit nog niet dat het gebruik ervan zonder meer strijdig is met het recht op een eerlijk proces. In dat verband zij er op gewezen dat uit het vertrouwensbeginsel volgt dat ervan moet worden uitgegaan dat onderzoek dat onder verantwoordelijkheid van buitenlandse autoriteiten is uitgevoerd, op zodanige wijze is verricht dat de door dat onderzoek verkregen resultaten betrouwbaar zijn, tenzij concrete aanwijzingen bestaan voor het tegendeel in welk geval de rechter gehouden is de betrouwbaarheid van die resultaten te onderzoeken. Indien de rechter tot het oordeel komt dat de resultaten onbetrouwbaar zijn, dan kan de rechter dit bewijsmateriaal niet gebruiken voor de bewezenverklaring aangezien hij enkel bewijsmateriaal tot die bewezenverklaring kan bezigen dat hij betrouwbaar en bruikbaar acht. Er kan grond voor bewijsuitsluiting bestaan als zich onregelmatigheden hebben voorgedaan die de betrouwbaarheid en accuraatheid van onderzoeksresultaten wezenlijk hebben aangetast. Daarbij maakt het in beginsel geen verschil of die onderzoeksresultaten zijn verkregen onder verantwoordelijkheid van buitenlandse autoriteiten dan wel in een Nederlands strafrechtelijk onderzoek.

5.21

Met betrekking tot de betrouwbaarheid van de SkyECC-data heeft het hof geoordeeld dat het gegeven dat niet alle berichten zijn ontsleuteld, niet zonder meer maakt dat de ontsleutelde berichten op die grond onbetrouwbaar zijn. Het hof is ervan uitgegaan dat de ontsleuteling afhangt van de beschikbaarheid van sleutels en niet van de gebruikte methode van ontsleuteling. Het hof heeft verder in de verklaring van de deskundige [getuige 2] geen aanwijzingen gezien voor de stelling dat de wel ontsleutelde berichten onbetrouwbaar zouden zijn. Voorts heeft het hof overwogen dat het dossier voldoende aanknopingspunten biedt dat de door middel van interceptie vergaarde berichten betrouwbaar zijn. Het hof heeft er in dat verband onder meer op gewezen dat de berichten die zijn verzonden van het aan de verdachte gekoppelde SkyECC-account [account 2] overeenkomen met de berichten die zijn aangetroffen op de onder de verdachte in beslag genomen telefoon en dat er een relatie bestaat tussen de door interceptie vergaarde berichten en de afbeeldingen die op voornoemde telefoon stonden.

5.22

Ter ondersteuning van het oordeel dat de berichten betrouwbaar zijn, heeft het hof verder gewezen op de verklaringen van de medeverdachten die hebben gecommuniceerd met [account 2] en die in hoger beroep uitleg hebben gegeven over de inhoud van de berichten, maar geen enkele keer naar voren hebben gebracht dat berichten anders in het dossier stonden dan zij op hun telefoon hadden ingetoetst. Zij hebben bijvoorbeeld niet hebben aangegeven dat de berichten die zijn van [account 2] ontvingen anders in het dossier zijn weergegeven dan dat zij zich herinneren. Ook de raadslieden van medeverdachte [betrokkene 4] hebben ter gelegenheid van het verhoor van [betrokkene 4] als getuige in de zaak tegen de verdachte niet gevraagd of de berichten die hij had getypt en/of gelezen juist in het dossier terecht zijn gekomen. Het hof oordeelde dat het gegeven dat [betrokkene 4] , [betrokkene 5] en [verdachte] de juistheid van de chatberichten (zoals weergegeven in het dossier) niet hebben betwist, een belangrijke aanwijzing vormt dat die berichten betrouwbaar zijn. Tegenover deze belangrijke aanwijzing voor de betrouwbaarheid van de berichten, beschikte het hof niet over informatie waaruit blijkt dat de inhoud van de berichten niet betrouwbaar is of zou zijn. Op basis daarvan is het hof tot het oordeel gekomen dat er ook vanuit het oogpunt van betrouwbaarheid geen reden is voor uitsluiting van de SkyECC-berichten van het bewijs of voor het doen van nader onderzoek daarnaar. Het hof heeft vervolgens het daarmee samenhangende verzoek tot onderzoek naar de betrouwbaarheid van het bewijs afgewezen, omdat er geen begin van aannemelijkheid is dat er sprake zou zijn van een onjuiste weergave van de inhoud van de communicatie en de verdediging bovendien andere (betere) mogelijkheden heeft gehad dat bewijs te onderzoeken, bestaande uit het ondervragen van medeverdachten die hebben gecommuniceerd met [account 2] . Om die reden is door het hof ook het verzoek tot het laten verrichten van onderzoek door een deskundige afgewezen.

5.23

Het verweer van de verdachte – inhoudende dat hij niet degene was die ten tijde van het bewezenverklaarde de beschikking had over onder meer het aan het account [account 2] gekoppelde telefoonnummer – is door het hof besproken, waarbij is gewezen op bewijsmiddelen waaruit het tegenovergestelde blijkt.

5.24

Ik meen dat het niet zo is dat de verdediging – zoals de stellers van het middel menen – elke controle op het volledige proces van de digitale bewijsvergaring en -verwerking is onthouden. Als gevolg van het vertrouwensbeginsel is het hof uitgegaan van de betrouwbaarheid van het bewijsmateriaal (de SkyECC-data) en heeft het naar aanleiding hetgeen de verdediging daartegen heeft aangevoerd de stelling onderzocht dat de wel ontsleutelde berichten onbetrouwbaar zijn. Daarover heeft het hof geoordeeld dat voor die stelling geen aanwijzing is en het dossier voldoende aanknopingspunten biedt dat de door middel van interceptie vergaarde berichten betrouwbaar zijn.

5.25

Tegen die achtergrond heeft het hof kunnen oordelen dat het proces voldeed aan de eisen die art. 6 EVRM daaraan stelt. Dat de SkyECC-data daarbij niet volledig waren, maakt dat op zichzelf niet anders, nu de verdediging de hen voorgelegde data – die onderdeel uitmaakte van het procesdossier – zoals blijkt uit de vaststellingen van het hof effectief heeft becommentarieerd en het hof op dat ‘commentaar’ heeft gereageerd.

5.26

Het middel faalt in al zijn onderdelen.

6 Slotsom

6.1

De middelen falen en kunnen worden afgedaan met de aan art. 81 lid 1 RO ontleende motivering. Wel dient de Hoge Raad in dat geval de afwijzing van het naar aanleiding van het vierde middel geformuleerde verzoek tot het stellen van prejudiciële vragen aan het Hof van Justitie afzonderlijk te motiveren.

6.2

Ambtshalve merk ik op dat nu de Hoge Raad uitspraak zal doen ná 23 november 2026, dit betekent dat dan meer dan 16 maanden zijn verstreken na het instellen van het cassatieberoep, terwijl de verdachte zich ten tijde van de betekening van de aanzegging in cassatie in detentie bevond uit hoofde van de onderhavige zaak. Als de overschrijding niet beperkt kan worden tot één maand zal dit aanleiding dienen te geven tot strafvermindering. Voor het overige heb ik geen grond aangetroffen die tot vernietiging van de uitspraak van het hof aanleiding behoort te geven.

6.3

Deze conclusie strekt tot eventuele vernietiging van de duur van de opgelegde gevangenisstraf en vermindering daarvan wegens overschrijding van redelijke termijn in de cassatiefase en tot verwerping van het beroep voor het overige.

De procureur-generaal

bij de Hoge Raad der Nederlanden

AG

Parketnummer: 21-000250-23. Het arrest is gepubliceerd op rechtspraak.nl onder ECLI:NL:GHARL:2025:4245. Er bestaat ook samenhang met de zaak 25/03150 ([betrokkene 3]). In die zaak is het cassatieberoep voor aanvang van de behandeling als bedoeld in art. 453 lid 1 Sv ingetrokken. HR 16 maart 2010, ECLI:NL:HR:2010:BK3359, NJ 2010/314 m.nt. Y. Buruma, r.o. 2.5. Vgl. HR 21 mei 2019, ECLI:NL:HR:2019:780, NJ 2019/338 m.nt. J.M. Reijntjes, r.o. 2.3. Vgl. o.a. HR 5 juli 2016, ECLI:NL:HR:2016:1316, NJ 2016/411 m.nt. N. Rozemond en ECLI:NL:HR:2016:1323, NJ 2016/412 m.nt. N. Rozemond, alsmede HR 14 januari 2025, ECLI:NL:HR:2025:4, r.o. 2.3.1. Zie onder meer HR 2 december 2014, ECLI:NL:HR:2014:3474, NJ 2015/390 m.nt. P. Mevis, HR 24 maart 2015, ECLI:NL:HR:2015:718, NJ 2015/395 m.nt. P. Mevis en HR 5 juli 2016, ECLI:NL:HR:2016:1316, NJ 2016/411 m.nt. N. Rozemond. Dat zogenaamde geval van ‘error in persona’ maakt niet dat geen sprake is van (voorwaardelijk) opzet op de dood. Zie art. 6:105 BW. HR 25 oktober 2002, ECLI:NL:HR:2002:AE4364, NJ 2003/171 m.nt. M. van Scheltema, r.o. 7.3 en HR 13 juli 2007, ECLI:NL:HR:2007:BA7215, r.o 4.1. Dat uiteindelijk een lager bedrag is toegewezen, houdt verband met een reeds eerder ontvangen vergoeding van 10.000 euro voor gederfd levensonderhoud van medeverdachte [betrokkene 4] . Deze verklaringen maken deel uit van het dossier van verdachte. HR 14 april 2026, ECLI:NL:HR:2026:650, NJ 2026/258 m.nt. J.H.B. Bemelmans. Ik merk op dat de stellers van het middel met dit arrest geen rekening hebben kunnen houden, nu het is gewezen ná indiening van de cassatieschriftuur in de onderhavige zaak. Vgl. HR 14 april 2026, ECLI:NL:HR:2026:650, NJ 2026/258 m.nt. J.H.B. Bemelmans, r.o. 5.3.3. HR 14 april 2026, ECLI:NL:HR:2026:650, NJ 2026/258 m.nt. J.H.B. Bemelmans, r.o. 5.5. HR 14 april 2026, ECLI:NL:HR:2026:650, NJ 2026/258 m.nt. J.H.B. Bemelmans, r.o. 4.18. HR 13 juni 2023, ECLI:NL:HR:2023:913, NJ 2023/279 m.nt. J.M. Reijntjes, r.o. 6.5.2. HR 13 juni 2023, ECLI:NL:HR:2023:913, NJ 2023/279 m.nt. J.M. Reijntjes, r.o. 6.5.2-6.5.4. HR 13 juni 2023, ECLI:NL:HR:2023:913, NJ 2023/279 m.nt. J.M. Reijntjes, r.o. 6.6. Zie in dat verband het arrest van het EHRM van 23 september 2023, nr. 15669/20 (Yalcinkaya t. Turkije), waar de stellers van het middel op wijzen. HR 13 juni 2023, ECLI:NL:HR:2023:913, r.o. 6.6. Herhaald in HR 14 april 2026, ECLI:NL:HR:2026:650, NJ 2026/258 m.nt. J.H.B. Bemelmans. Zie daartoe de bespreking van het eerste middel. Daarbij wijs ik erop dat volgens Bemelmans in zijn noot onder HR 14 april 2026, ECLI:NL:HR:2026:650, NJ 2026/258 niet over de band van het recht op een eerlijk proces de rechtmatigheid van de bewijsverkrijging alsnog integraal ter toetsing aan de zittingsrechter moet kunnen worden voorgelegd. Hij meent dat in een dergelijk geval van het beginsel van wederzijds vertrouwen in dit verband weinig zou overblijven. Het lijkt hem dus niet de rechtmatigheid van de verkrijging, maar (louter) de inhoud van het bewijs zelf en het gebruik daarvan door de nationale rechter te zijn, die in de strafzaak doeltreffend moeten kunnen worden becommentarieerd. HvJ 24 maart 2026, C-767/23, ECLI:EU:C:2026:243 (Remling). HR 20 januari 2026, ECLI:NL:HR:2026:75, r.o. 2.4. HR 26 maart 2024, ECLI:NL:HR:2024:492, r.o. 3.2.