Strafrecht overig

Conclusie AG. Vergismoord in Beuningen. Middel 1 klaagt over door hof toepasselijk achten van…

Parket bij de Hoge Raad, 17 november 2026

Zaakgegevens

Op 17 november 2026 heeft het Parket bij de Hoge Raad een conclusie genomen in een zaak over strafrecht.

Instantie
Parket bij de Hoge Raad
Datum uitspraak
17 november 2026
Datum publicatie
16 november 2026
Zaaknummer
25/02529
ECLI
ECLI:NL:PHR:2026:1108
E-mail
Inhoud van deze uitspraak

Samenvatting

Conclusie AG. Vergismoord in Beuningen. Middel 1 klaagt over door hof toepasselijk achten van vertrouwensbeginsel t.a.v. bewijs vergaard door Franse autoriteiten (SkyECC-hack). Middel 2 klaagt over verwerping verweren betreffende rol Europol en de Europolverordening. Middel 3 klaagt over schending art. 31 EOB-richtlijn. Middel 4 klaagt over schending van het recht op een eerlijk proces door het gebruik van Sky-ECC voor het bewijs. Middel 5 klaagt over niet responderen op UOS in stuk dat door hof als bijlage bij pleidooi is aanvaard. Middel 6 klaagt over afwijzen getuigenverzoek. Middel 7-8 bevatten bewijsklachten. Middel 9 klaagt over partiële toewijzing vordering gederfd levensonderhoud BP’s. AG meent dat alle middelen falen en adviseert om verzoeken tot het stellen van prejudiciële vragen aan Hof van Justitie af te wijzen. Conclusie strekt tot eventuele vermindering van de opgelegde GS wegens overschrijding RT in cassatie en tot verwerping van het beroep voor het overige. Samenhang met 25/02528, 25/03042 en

Conclusie

PROCUREUR-GENERAAL

BIJ DE

HOGE RAAD DER NEDERLANDEN

Nummer 25/02529

Zitting 17 november 2026

CONCLUSIE

D.J.M.W. Paridaens

In de zaak

[verdachte] ,

geboren in [geboorteplaats] op [geboortedatum] 1993,

hierna: de verdachte.

1 Inleiding

1.1

De verdachte is bij arrest van 10 juli 2025 door het gerechtshof Arnhem-Leeuwarden veroordeeld tot een gevangenisstraf voor de duur van dertig jaren, met aftrek van het voorarrest wegens:

- in de zaak met parketnummer 05-142029-21 onder 1 primair en onder 2 “de voortgezette handeling van medeplegen van moord en medeplegen van voorbereiding van moord”;

- in de zaak met parketnummer 05-142029-21 onder 3 primair “medeplegen van poging tot moord” en

- in de zaak met parketnummer 05-102899-22 primair “medeplegen van voorbereiding van moord”.

Verder heeft het hof beslist op de vorderingen van de benadeelde partijen en in dat verband aan de verdachte schadevergoedingsmaatregelen opgelegd, zoals nader in het arrest bepaald.

1.2

Er bestaat samenhang met de zaken 25/02528 ( [medeverdachte 1] ), 25/03042 ( [medeverdachte 4] ), en 25/03151 ( [medeverdachte 3] ). In deze zaken zal ik vandaag ook concluderen.

1.3

Namens de verdachte hebben D.N. de Jonge, advocaat in Rotterdam , Y. Moszkowicz en J.C. Reisinger, beiden advocaat in Utrecht, negen middelen van cassatie voorgesteld. Namens de benadeelde partijen [benadeelde 1] en [benadeelde 2] heeft B. Pernot, advocaat in Wijchen, een verweerschrift ingediend.

2 Het eerste middel

2.1

Het eerste middel klaagt over het oordeel van het hof dat het vertrouwensbeginsel van toepassing is en bezwaren tegen de bewijsgaring van de SkyECC-data in Frankrijk kunnen worden aangevoerd. Dit oordeel getuigt volgens de stellers van het middel van een onjuiste rechtsopvatting, dan wel is onbegrijpelijk, omdat voor de verdachte noch in Nederland noch in Frankrijk een effectief rechtsmiddel openstaat om de schending van zijn door het Unierecht en het EVRM gewaarborgde rechten aan de orde te stellen.

2.2

Het hof heeft ten aanzien van het gebruik van de SkyECC-data in zijn arrest het volgende overwogen:

“SkyECC

Verweren raadsman

De raadsman heeft tijdens de zittingen van 24 april 2025 (bij pleidooi) en 13 mei 2025 (bij dupliek) gesteld dat het SkyECC-bewijs uitgesloten dient te worden om de volgende redenen:

1. Onrechtmatige rol Nederland: Nederland speelde een centrale rol in de operatie. Deze rol maakt het vertrouwensbeginsel onbruikbaar en vereist volledige rechterlijke toetsing van de rechtmatigheid.

2. Onbetrouwbaarheid van het bewijs: bij belangrijke conversaties is berichtenverkeer slechts eenzijdig zichtbaar. Het Openbaar Ministerie heeft gesteld dat ontsleuteling duidt op betrouwbaarheid van de berichten. Daaruit volgt volgens de raadsman dat niet ontsleutelde berichten duiden op wijzigingen waardoor sprake is van onbetrouwbaarheid en dat betekent dat de rechter een onderzoeksplicht heeft.

3. Doorbreking vertrouwensbeginsel: de actieve betrokkenheid van Nederland en de schendingen van de Europol-verordening door massale dataverzameling maken dat het Openbaar Ministerie zich niet kan beroepen op het vertrouwensbeginsel.

Op verzoek van de raadsman is op 17 jun 2025 een extra zitting gehouden in verband met het beschikbaar komen van het document D2. Op die zitting is dat document besproken en is de raadsman ook ingegaan op nog andere nieuwe informatie, namelijk de verklaring van de Amerikaanse DEA-agent [betrokkene 3] . Op basis van deze documenten verzoekt de raadsman het hof om uitsluiting van het SkyECC-bewijs, althans om toewijzing van de eerder geformuleerde onderzoekswensen. Daarnaast verzoekt de raadsman om het horen van de politiemensen die aanwezig waren bij het overleg van de politie van 27 mei 2019 in verband met de stelling van het Openbaar Ministerie dat het niet aanwezig was bij dat overleg.

Tenslotte heeft de raadsman verwezen naar zijn eerder bij pleidooi en dupliek genoemde conclusies.

Reactie advocaat-generaal

Ten aanzien van de bij pleidooi en dupliek genoemde conclusies:

Het Openbaar Ministerie vindt het lastig om een onderscheid te maken tussen de verweren genoemd onder 1 en 3; twee keer staat het vertrouwensbeginsel centraal. Het Openbaar Ministerie ziet daarnaast de argumenten die worden aangevoerd in het kader van het vertrouwensbeginsel veel meer in het licht van nadere onderzoekswensen dan in het licht van onrechtmatigheid. De stap naar bewijsuitsluiting kan het Openbaar Ministerie niet meteen volgen. Anders dan de verdediging vindt het Openbaar Ministerie dat zich geen situatie voordoet waarin het gezag volledig of in overwegende mate aan het Nederlandse Openbaar Ministerie toekwam. Het ging om de inzet in een Frans onderzoek. Het belang van het onderzoek was – naast uitvoering van de Europese Opsporingsbevelen (hierna: EOB’s) – wel degelijk om in Frankrijk onderzoek te doen naar gebruikers en naar feiten die onder de werking van het Franse wetboek vielen.

De Nederlanders hebben een techniek ontwikkeld om een kopie van het werkgeheugen te maken zonder dat de servers offline gingen en een techniek tot ontsleuteling (the man in the middle). Deze technieken zijn door Frankrijk in het Franse onderzoek ingezet. Al deze technische bijstand doet niet af aan het feit dat de juridische verantwoordelijkheid voor de inzet van de tool bij de Franse autoriteiten lag. Het Openbaar Ministerie weerspreekt nadrukkelijk dat de Nederlandse politie – zoals de raadsman stelt – ook zelf data heeft onderschept. Het Openbaar Ministerie vindt dat het vertrouwensbeginsel nog steeds opgeld doet en dat de Nederlandse rechter van de rechtmatigheid van het door Frankrijk verkregen bewijsmateriaal moet uitgaan. Dit maakt dat ook niet aan de Europolverordening het recht kan worden ontleend om de rechtmatigheid te onderzoeken. De verordening beveelt Europol om gegevens raadpleegbaar te houden in geval er een recht ontstaat voor bijvoorbeeld de verdediging om die gegevens in te zien. Dat recht is er in deze zaak niet omdat de Nederlandse rechter geen oordeel toekomt over de rechtmatigheid van het onderzoek.

Ten aanzien van het tweede punt volgt het Openbaar Ministerie de redenering van de verdediging niet. De ontsleuteling hangt af van de beschikbaarheid van sleutels, niet van de gebruikte methode van interceptie. Dat volgt uit het feit dat per nieuwe ontsleutelingsbatch, waar steeds meer beschikbare sleutels op worden losgelaten, ook steeds meer berichten worden ontsleuteld. Er zijn inmiddels talloze berichten die intrinsiek samenhangend en adequaat zijn, maar ook verankering vinden in andere onderzoeksgegevens.

Ten aanzien van de zitting van 17 juni 2025

De advocaat-generaal handhaaft zijn standpunt dat Nederland geen leidende rol heeft gehad en niet het gezag heeft gehad over de interceptie. Frankrijk had dat gezag. Nederland had wel een wens om tot een interceptie te komen, maar dat betreft geen nieuwe informatie. De verklaring van [betrokkene 3] bevat evenmin nieuwe informatie waaruit een zodanige misleiding blijkt dat bewijsuitsluiting aan de orde zou moeten komen en/of op grond waarvan er een begin van aannemelijkheid is dat Nederland een leidende rol of gezag had, zodat het vertrouwensbeginsel aan de kant zou moeten worden gezet en/of waardoor bewijsuitsluiting wegens onbetrouwbaarheid aan de orde zou moeten komen. De verklaring van [betrokkene 3] over het gedeeltelijk kunnen ontsleutelen van de berichten, zegt niets over de betrouwbaarheid van die berichten. [betrokkene 3] zegt zelf dat hij geen verstand heeft van de technische redenen die er voor gezorgd hebben dat niet alles ontsleuteld kon worden. Wat hij hierover verklaart heeft hij slechts van anderen gehoord.

Bespreking van de verweren door het hof; relevante feiten en rechterlijke uitspraken

Inleidende opmerkingen

Ofschoon door verdachte en de raadsvrouw is weersproken dat verdachte gebruik heeft gemaakt van het SkyECC- account [account 1] , heeft de raadsman gesteld dat het SkyECC-bewijs dient te worden uitgesloten in de zaak van verdachte. Dit impliceert dat de raadsman ervan uitgaat dat verdachte wel de gebruiker is geweest van dat account, althans dat de raadsman er rekening mee houdt dat het hof dit vaststelt.

Dat laatste is inderdaad het geval; verderop in het arrest concludeert het hof dat de verdachte gebruiker was het SkyECC- account [account 1] . Het hof zal daarom ingaan op de door de raadsman gevoerde verweren.

Wel merkt het hof op dat het niet zijn taak is om alles omtrent de hack van SkyECC te onderzoeken en dat het niet nodig is om (via het Openbaar Ministerie) te beschikken over alle (wereldwijde) informatie met betrekking tot (de voorbereiding van) die hack. Het hof heeft slechts de informatie nodig die relevant is in verband met de rechten van verdachte en de beantwoording van de in artikelen 348 en 350 van het Wetboek van Strafvordering genoemde vragen. Dit uitgangspunt lijkt de raadsman niet steeds voor ogen te hebben gehad. De raadsman heeft gebeurtenissen genoemd waarbij volgens hem regels niet zijn nageleefd, zonder dat hij aangeeft dat daardoor inbreuk is gemaakt (dan wel op welke wijze dat zou zijn gebeurd) op de rechten van verdachte. Voor zover ook het hof geen aanwijzingen heeft dat de eventuele onrechtmatigheden gevolgen hebben gehad voor de verdachte, is er voor het hof geen reden om die eventuele onrechtmatigheden te bespreken of te onderzoeken.

[account 1]

Tussen 30 mei 2020 en februari 2021 is er gebruik gemaakt van het SkyECC- account [account 1] . Een groot aantal via dat account verstuurde en ontvangen berichten bevindt zich in het dossier.

De wijze waarop de politie toegang heeft gekregen tot de berichten is verschillend.

In de eerste plaats heeft de politie berichten en andere informatie aangetroffen op de telefoon die bij de aanhouding van verdachte op 6 juli 2020 in beslag is genomen. Het betrof een iPhone 8 behorend bij het account [account 1] . Het bleek mogelijk om 22 bestanden uit de Vault/kluis te ontsleutelen. Deze bestanden hadden onder meer betrekking op de poging tot liquidatie in [plaats] . Ook werd een afbeelding van de in [plaats] gestolen Renault Megane aangetroffen. Die Renault Megane werd bij de liquidatie van [slachtoffer] op 6 juli 2020 in Beuningen gebruikt.

Ook lukte het om 69 berichten die tussen [account 1] en [account 2] en tussen [account 1] en [account 3] zijn uitgewisseld te herstellen. Deze berichten waren uitgewisseld op 6 juli 2020, zijnde dag dat de [account 2] en de [account 3] bij medeverdachten in gebruik waren.

De informatie uit het toestel kwam op 21 april 2022 beschikbaar.

In de tweede plaats (zo leidt het hof uit het dossier af) zijn door [account 1] verstuurde en ontvangen berichten verkregen door interceptie in de tijd dat Nederland, Frankrijk en België samenwerkten in het kader van een gemeenschappelijk onderzoeksteam (of Joint Investigation Team, afgekort als JIT).

Het hof acht bij de beoordeling van de verweren de volgende stukken van belang.

De brief van het Openbaar Ministerie van 2 juni 2022 (onderwerp: Franse vertaalde processtukken gevoegd in Belgische strafzaken)

Deze brief bevat over de samenwerking tussen Nederland, Frankrijk en België – voor zover relevant in verband met het account [account 1] – de volgende informatie:

“(…)

Vanaf de start van het eerste Nederlandse strafrechtelijke onderzoek naar (het gebruik van) Sky is door Frankrijk, België en Nederland zowel voorafgaand als tijdens het JIT samengewerkt en is in dat kader onderling kennis en expertise gedeeld. (….)

Zoals gezegd zijn de Franse autoriteiten in februari 2019 uit eigen beweging een onderzoek naar SkyECC gestart. De Franse autoriteiten hebben aangegeven dat zij voornemens waren de interceptie in hun eigen onderzoek uit te voeren om vervolgens de verkregen informatie vrijwillig op basis van het Cybercrimeverdrag aan België en Nederland te verstrekken. (….) Uit de bijgevoegde documenten blijkt dat op 14 juni 2019 een bevel is afgegeven voor de toepassing en aansluiting van het verzochte interceptiemiddel voor de periode van één maand. Nadat de data succesvol werden geïntercepteerd, zijn de verkregen data vanaf 11 juli 2019 verstrekt aan Nederland en België. Dit gebeurde op vrijwillige basis. (…) Op 2 en 20 augustus 2019 heeft Nederland formeel toestemming van de Franse autoriteiten verkregen om deze data vanaf het eerste moment dat Nederland deze data ontving en gedurende de loop van de interceptie, te gebruiken voor strafrechtelijk onderzoek in Nederland (…).

Naar aanleiding van de onderzoeksbevindingen van Nederland, België en Frankrijk is de samenwerking op 13 december 2019 voortgezet in de vorm van een JIT. Daarbij is besloten om gezamenlijk de verdenking jegens het bedrijf SkyECC dat zich onder meer bezighoudt met deelname aan een criminele organisatie nader te onderzoeken, onder meer met als doel deze criminele organisatie te ontmantelen en strafrechtelijk te vervolgen. Daarbij is aangegeven dat het relevant was dat ook onderzoek werd gedaan naar de gebruikers van de software applicatie van SkyECC.

Gelet hierop is op 1 november 2019 het strafrechtelijk onderzoek Werl gestart. Dit onderzoek betreft de verdenking dat de ondernemingen Sky Secure en Sky Global door het op de markt brengen van de applicatie SkyECC zich hebben schuldig gemaakt aan onder meer witwassen en deelname aan een criminele organisatie. Onderzoek Werl maakt deel uit van het JIT met Frankrijk en België dat op 13 december 2019 is ondertekend. Vanaf de start van het JIT is de geïntercepteerde data door Frankrijk aan het gemeenschappelijk onderzoeksteam verstrekt en op die wijze gedeeld met Nederland en België. Beide landen hebben steeds geassisteerd bij de analyse van de data en de resultaten daarvan zijn steeds onderling gedeeld met de deelnemende JIT-partners.

Het doen van onderzoek naar mogelijkheden tot decryptie van het onderschepte versleutelde berichtenverkeer maakte van meet af aan onderdeel uit van het gemeenschappelijk onderzoek. (…)

Binnen het gemeenschappelijk onderzoeksteam zijn Nederlandse rechercheurs en technici er uiteindelijk in november 2020 in geslaagd een techniek te ontwikkelen om met behulp van een zogeheten Man in the Middle (MITM) de versleutelingselementen te verkrijgen die zijn opgeslagen op elke telefoon die de Sky ECC-applicatie gebruikte. De techniek is gedeeld met de Fransen zodat zij de techniek konden gebruiken indien en voor zover de techniek paste binnen de voorwaarden die de Franse wet stelt aan de door hen gekozen vorm van interceptie. (….)

(…), nadat duidelijk werd dat het technisch mogelijk zou worden de inhoud van het berichtenverkeer (gedeeltelijk) te ontsleutelen, is op 11 december 2020 het Titel V onderzoek Argus gestart. Dit onderzoek richtte - en richt zich nog steeds – op de gebruikers van de Sky ECC applicatie die in een georganiseerd verband middels deze applicatie zware strafbare feiten beraamden en pleegden.

Omdat werd voorzien dat met de verkrijging van de inhoudelijke communicatie een inbreuk op de privacy van Sky gebruikers in Nederland zou worden gemaakt, is voor het gebruik van het inhoudelijke berichtenverkeer een voorafgaande machtiging gevorderd aan de rechter-commissaris. Dit betrof een machtiging ex artikel 126t lid 1 en lid 6 Sv als later een machtiging 126 uba Sv. (….)”

Beslissingen Nederlandse rechter-commissaris

In de beschikking van de rechter-commissaris van 15 december 2020 staat onder meer het volgende:

“(…)

Het onderzoek 26Argus vloeit voort uit het eerder gestarte onderzoek 26Werl. (…) In het kader van het onderzoek (…) is vanaf juni 2019 door de Franse autoriteiten een IP-tap geplaatst tussen twee servers van Sky, na toestemming van de Franse rechter. De data die daaruit zijn verkregen zijn gedeeld met de Nederlandse opsporing, aanvankelijk vrijwillig en vanaf december 2019 in het kader van een joint investigation team (JIT). (….) De inhoud van de berichten tussen individuele gebruikers is door encryptie (nog) niet leesbaar.

Naar verwachting zal het voor de Franse autoriteiten op korte termijn mogelijk zijn sleutels (private keys) af te vangen, waarmee berichtenverkeer via Sky leesbaar kan worden gemaakt. De Franse autoriteiten zijn bereid die te ondervangen sleutels te delen met het Nederlandse opsporingsteam van 26Argus.

Deze vordering 26Argus is tweeledig en richt zich op:

- Het onderscheppen van communicatie met ingang van de ingangsdatum van deze machtiging.

- Het (doen) ontsleutelen van zowel de op basis van deze machtiging te onderscheppen data, als de data die tot op heden onder Franse rechterlijke machtiging zijn vergaard.

Het onderzoek 26Argus is gericht op Nederlandse gebruikers van Sky en gebruikers die zich tijdens het gebruik in Nederland bevonden. (….)

Hoewel er dus sterke aanwijzingen zijn dat communicatie van Sky vaak gelieerd is aan ernstige strafbare feiten, is het enkele gebruik van een Sky-telefoon onvoldoende voor een redelijk vermoeden van concrete betrokkenheid van de individuele gebruiker bij het in het georganiseerd verband beramen of plegen van misdrijven in de zin van artikel 12t lid 1 Sv. Het onderzoek naar en in de Sky communicatie mag niet leiden tot een ‘fishing expedition’ waarbij meer of andere informatie wordt verkregen dan op grond van de voorwaarden van artikel 126t Sv gerechtvaardigd zou zijn

Dit kan worden gewaarborgd door een machtiging twee fasen, waarbij:

1. De te verkrijgen informatie wordt gefilterd aan de hand van vooraf door de rechter-commissaris goed te keuren zoeksleutels, waaronder gebruikersgegevens van specifieke onderkende criminele samenwerkingsverbanden en/of vooraf vast te stellen zoektermen of afbeeldingen die sterke aanwijzingen leveren voor ernstige georganiseerde criminaliteit.

2. De langs die weg verkregen onderzoeksresultaten pas na aanvullende machtiging van de rechter-commissaris worden gebruikt voor verder opsporingsonderzoek en alleen indien wordt voldaan aan de eisen van artikel 126t Sv, te weten een redelijk vermoeden van betrokkenheid bij misdrijven waarvoor voorlopige hechtenis is toegestaan, in georganiseerd verband beraamd of gepleegd en die een ernstige inbreuk op de rechtsorde opleveren.

(…..)

Het voorgaande leidt tot de volgende beslissing.

De rechter-commissaris zal een machtiging verlenen voor het opnemen van vertrouwelijke communicatie zoals gevorderd voor de duur van vier weken. Die machtiging houdt mede in de machtiging om een vordering tot ontsleuteling te doen van zowel de data uit de tap als de eerder in het kader van 26Werl verkregen data, waarvan als uitgangspunt geldt dat die rechtmatig door de Franse autoriteiten zijn vergaard en gedeeld met de Nederlandse opsporing.

De aldus ontsleutelde informatie komt daardoor beschikbaar voor analyse. Voordat echter (een deel) van die verkregen data mag worden gebruikt ter opsporing, is daarvoor aanvullende voorafgaande machtiging van de rechter-commissaris vereist.”

In een mail van 17 februari 2021 heeft de rechter-commissaris toestemming gegeven dat de onderschepte en ontsleutelde communicatie van en naar [account 1] en van en naar [account 4] mag worden ingezien en gebruikt voor het strafrechtelijk onderzoek.

Beslissingen Franse rechter(-commissaris)

Bij de hierboven genoemde brief van het Openbaar Ministerie van 2 juni 2022 is een groot aantal bijlagen gevoegd, waaronder de bevelen van de Franse rechter die zien op de interceptie van berichten die via de SkyECC-app zijn verstuurd, zoals een bevel van 14 juni 2019 (bijlage 1, D10/15) . In dat bevel staat onder meer:

“(….)

Gezien het verzoek van de officier van justitie bij de Rechtbank Lille (…)

Overwegende dat uit het bovengenoemde verzoek en politierapport de volgende aanwijzingen blijken:

Naar aanleiding van een onderzoek door de Belgische politie die in het kader van drugssmokkel in de haven van Antwerpen was georganiseerd en waarbij versleutelde telefoons in beslag zijn genomen waarop de SkyECC-app was geïnstalleerd om in het geheim te communiceren, is vastgesteld dat het gebruik van deze SkyECC-app uitsluitend diende om criminele activiteiten te faciliteren. Er werden tientallen dossiers van Antwerpse recherche geteld met betrekking tot criminele organisaties die SkyECC-toestellen gebruikten. (….)

In het kader van hun onderzoek hebben de Belgische rechercheurs een versleutelde telefoon met de SkyECC-app gekocht om inzicht te krijgen in de werkwijze. Zo kon het verdachte karakter van de verkoop van ECC-producten worden vastgesteld. Het was namelijk onmogelijk om dit type telefoon rechtstreeks op de website van SkyECC te kopen. (….) Er werd dan een afspraak met een retailer gemaakt, in dit geval in de achterkamer van een louche café. Deze retailer accepteerde alleen contant geld en vroeg niet om een adres- of identiteitsbewijs. Bovendien werd er geen factuur of koopovereenkomst verstrekt.

Uit onderzoek van de Belgische autoriteiten bleek dat de server die SkyECC-berichten hostte, een server was (….) die bij OVH S.A.S. (hostingbedrijf) in het Franse Roubaix stond.

Op grond van zijn territoriale bevoegdheid werd het parket Lille derhalve door de Belgische en Nederlandse autoriteiten gevraagd om eerst door vorderingen aan OVH S.A.S. te Roubaix de vereiste informatie te verkrijgen over de identificatie van de accounts, servers en virtuele machines met betrekking tot Sky Holding of de SkyECC-app.

(…..)

Naar aanleiding van het eerste Europese onderzoeksbevel (EOB) dat op 13 december 2018 door de Belgische autoriteiten aan het parket van de Rechtbank Lille werd gericht, werd de architectuur van de in Frankrijk gehoste servers geanalyseerd. Twee servers die bij OVH stonden vielen daarbij op, te weten de hoofdserver die rechtstreeks met het internet verbonden was (…) en een backupserver.

(….)

Op 19 februari 2019 besloot de officier van justitie bij de Rechtbank Lille een opsporingsonderzoek te openen naar SkyECC.

(….)

Een computeruitdraai van bijna 9000 berichten van Franse gebruikers van SkyECC werd door de Nederlandse autoriteiten overgelegd. Deze computeruitdraai betrof uitwisselingen tussen gebruikers van SkyECC die tijdens het Nederlandse onderzoek zijn ontdekt. Ze waren in straattaal geschreven en draaiden vooral om de handel in verdovende middelen (…) en afrekeningen tussen dealers.

Om die redenen willen de rechercheurs een systeem opzetten voor de interceptie van inkomende en uitgaande berichten (…) tussen twee Franse servers die worden gehost door OVH (….). Omdat het namelijk de interne communicatie (….) tussen de onlineserver en de backupserver betreft, zou het kunnen gaan om een belangrijke bron van informatie om onder andere vast te stellen of de backupserver de ontsleutelingssleutels ontvangt en de berichten van de gebruikers opslaat (….).

Op deze gronden geven wij toestemming (….) om voor een periode van één maand over te gaan tot de plaatsing van een systeem voor de interceptie, opname en transcriptie van berichten die langs de weg van elektronische communicatie worden verzonden.”

In de periode dat via het [account 5] SkyECC-account berichten werden verstuurd en ontvangen, lagen er bevelen van de Franse rechter-commissaris die zien op de interceptie van gegevens (bijlagen 7 tot en met 10 bij de hierboven genoemde brief van 2 juni 2022), zoals het bevel van de rechter-commissaris van de Rechtbank te Lille van 10 april 2020 (bijlage 7), waarin onder meer staat:

“Opdracht

Hierbij wordt u verzocht over te gaan tot alle nuttige vorderingen voor de interceptie, opname en transcriptie

1. Van de elektronische communicatie tussen de twee servers die fysiek bij het hostingbedrijf OVH te Roubaix staan (…)

2. Van de inkomende en uitgaande elektronische communicatie van de hoofdserver (….)

3. Van inkomende en uitgaande elektronische communicatie van de backupserver (….) En wel voor de duur van 4 maanden, te weten van 13 april 2020 tot 13 augustus 2020.”

Rechtspraak Hoge Raad

In zijn beschikking van 22 april 2022 (ECLI:NL:HR:2022:612) heeft de Hoge Raad beslist op een klaagschrift dat naar aanleiding van de inbeslagname van servers (naar het hof begrijpt van SkyECC) die in Frankrijk heeft plaatsgevonden. In die beschikking staat onder meer het volgende:

“2.1 Het cassatiemiddel klaagt over het oordeel van de rechtbank dat bij de Nederlandse rechter niet kan worden geklaagd over het in Nederland verrichte onderzoek aan in Frankrijk in beslag genomen servers, welk beslag is gelegd in het kader van een onderzoek door een gemeenschappelijk onderzoeksteam als bedoeld in artikel 5.2.1 van het Wetboek van Strafvordering (hierna: Sv).

2.2

De rechtbank heeft de klaagster niet-ontvankelijk verklaard in het beklag. Zij heeft daartoe onder meer het volgende vastgesteld en overwogen:

“Klager huurt serverruimte op verschillende servers van [A] in Frankrijk.

In de periode van juni 2019 tot en met 9 maart 2021 hebben de Franse autoriteiten in het kader van hun eigen strafrechtelijke onderzoek op bevel van de Franse onderzoeksrechter een interceptietool ingezet, waarmee het mogelijk was om berichten die met de dienst van klager werden verzonden of ontvangen te onderscheppen.

Op 13 december 2019 is een gemeenschappelijk onderzoeksteam (ook wel ‘Joint Investigation Team’, hierna: JIT) opgericht tussen België, Frankrijk en Nederland. Het doel van het JIT is - blijkens punt 2. van de JIT-overeenkomst - de lopende onderzoeken in België, Frankrijk en Nederland naar de aanbieder(s) en de gebruikers van de communicatiedienst van klager te faciliteren en de technische knowhow en middelen te delen.
Uit de brief van het Landelijk Parket van 30 april 2021 met als onderwerp ‘Juridisch kader gebruik geïntercepteerde data’ volgt dat vanaf 15 februari 2021 binnen het JIT is gestart met het actueel meelezen van een gedeelte van het berichtenverkeer tussen gebruikers van de dienst van klager.

Uit het proces-verbaal met nummer 02289/2019/000289 volgt dat op 9 maart 2021 in het hoofdkantoor van [A] in [plaats] (Frankrijk) een huiszoeking is verricht, waarbij Franse opsporingsambtenaren zijn overgegaan tot de inbeslagneming en verzegeling van drie servers. Hierbij zijn voornoemde opsporingsambtenaren bijgestaan door een team van opsporingsambtenaren en technici van de Nederlandse politie. Vervolgens zijn de servers overgebracht naar het laboratorium van het Team High Tech Crime van de Landelijke Eenheid in Driebergen. Daar zijn de servers conform artikel 60-3 van het Franse Wetboek van Strafvordering (...) bewaard in afwachting van een gekwalificeerd persoon om over te gaan tot het kopiëren van het levende geheugen, alsmede een kopie van de drie harddisks van de drie servers als deze aanstaan (dus zonder deze uit te schakelen).

Op 12 maart 2021 heeft de onderzoeksrechter van de rechtbank in Parijs (Frankrijk) de Nederlandse justitiële en politiële autoriteiten middels een ‘verzoek om technische bijstand’ verzocht om “over te gaan tot de analyse met het oog op het maken van kopieën van de harde schijven en de RAM-geheugens van de (...) verzegelde servers.”

(….)

5.1

De inbeslagneming

De rechtbank stelt voorop dat de doorzoeking en daaropvolgende inbeslagneming heeft plaatsgevonden op Frans grondgebied, naar aanleiding van een Frans strafrechtelijk onderzoek, onder gezag van een Franse onderzoeksrechter binnen het juridisch kader van een ‘commission rogatoire’ en uitgevoerd door de Franse politie. Met andere woorden: de Nederlandse justitiële autoriteiten zijn daar in strafvorderlijke zin op geen enkele manier bij betrokken geweest. Dit is ook bevestigd door de verantwoordelijke Franse onderzoeksrechter in een e-mail van 27 maart 2021. De enkele omstandigheid dat door gespecialiseerde Nederlandse opsporingsambtenaren technische bijstand is verleend, maakt dit niet anders, nu dit geen werkzaamheden betreffen ter uitoefening van Nederlandse strafvorderlijke bevoegdheden. Dit wordt ook niet anders door het gegeven dat het verzoek om technische bijstand is gedaan in het kader van de JIT-overeenkomst. Nu de servers niet door de Nederlandse autoriteiten in beslag zijn genomen, kan bij de Nederlandse rechter niet worden geklaagd over het uitblijven van een last tot teruggave daarvan. (….)

Vervolgens is het de vraag of bij de Nederlandse rechter kan worden geklaagd over handelingen die op Nederlands grondgebied hebben plaatsgevonden.

Het klaagschrift richt zich tegen het onderzoek aan de servers, zoals dat heeft plaatsgevonden bij het Team High Tech Crime van de Landelijke Eenheid in Driebergen. De rechtbank constateert dat het onderzoek dat aan de servers is verricht geen strafvorderlijk onderzoek betreft op vordering van de Nederlandse justitiële en/of politiële autoriteiten dan wel onderzoek met gebruikmaking van Nederlandse strafvorderlijke bevoegdheden. Het betreft immers een technisch onderzoek op uitdrukkelijk verzoek van een Franse rechter in het kader van een Frans strafrechtelijk onderzoek. Het artikel waar klager zich op beroept, art. 552a Sv, voorziet niet in een beklagmogelijkheid (in Nederland) tegen dergelijk technisch onderzoek (verricht op verzoek van een buitenlandse autoriteit). (….)

2.4.1

Voor zover het cassatiemiddel klaagt over het oordeel van de rechtbank dat bij de Nederlandse rechter niet kan worden opgekomen tegen de inbeslagneming in Frankrijk van de betreffende servers, faalt het. Uit het onder 2.3 weergegeven juridische kader volgt immers dat het nationale recht van de lidstaat waar de opsporingsbevoegdheid ten behoeve van een gemeenschappelijk onderzoeksteam wordt uitgeoefend, leidend is. De omstandigheid dat een team van opsporingsambtenaren en technici van de Nederlandse politie bijstand heeft verleend tijdens deze inbeslagneming in Frankrijk, maakt het voorgaande niet anders. Deze omstandigheid betekent immers niet dat sprake is van een “uitoefening van opsporingsbevoegdheden op Nederlands grondgebied” als bedoeld in artikel 5.2.2 Sv noch dat sprake is van stukken, voorwerpen of gegevens “die in Nederland zijn vergaard” als bedoeld in artikel 5.2.4 Sv. Het oordeel van de rechtbank dat de servers niet door de Nederlandse autoriteiten in beslag zijn genomen, is niet onbegrijpelijk. (….)

2.4.2

Voor zover het cassatiemiddel klaagt over het oordeel van de rechtbank dat bij de Nederlandse rechter niet kan worden opgekomen tegen het in Nederland verrichte onderzoek aan de betreffende servers, is van belang dat de rechtbank heeft vastgesteld dat door de Franse onderzoeksrechter is verzocht om technische bijstand bij het maken van “kopieën van de harde schijven en de RAM-geheugens van de (...) verzegelde servers” en dat die bijstand is verleend door het Nederlandse Team High Tech Crime van de Landelijke Eenheid in Driebergen. Het oordeel van de rechtbank dat deze verleende bijstand niet wordt aangemerkt als een uitoefening van opsporingsbevoegdheden op Nederlands grondgebied ten behoeve van een gemeenschappelijk onderzoeksteam als bedoeld in artikel 5.2.2 Sv, getuigt niet van een onjuiste rechtsopvatting.”

In zijn arrest van 13 juni 2023 (ECLI:NL:HR:2023:913) heeft de Hoge Raad prejudiciële vragen beantwoord. Over gemeenschappelijke onderzoeksteams staat in het arrest onder meer het volgende:

“6.7 De EU-Rechtshulpovereenkomst biedt in artikel 13 de grondslag voor het optreden van een gemeenschappelijk onderzoeksteam. Een vrijwel gelijkluidende regeling is opgenomen in artikel 1 van Kaderbesluit 2002/465/JBZ van de Raad van 13 juni 2002 inzake gemeenschappelijke onderzoeksteams, PbEG 2002, L 162/1. In het Wetboek van Strafvordering zijn enkele voorschriften over het optreden van een gemeenschappelijk onderzoeksteam opgenomen in artikel 5.2.1-5.2.5 Sv.

(….)

6.10

De Hoge Raad heeft in zijn beschikking van 22 april 2022, ECLI:NL:HR:2022:612 overwogen dat bij het optreden van een gemeenschappelijk onderzoeksteam het nationale recht van de lidstaat waar de opsporingsbevoegdheid ten behoeve van een gemeenschappelijk onderzoeksteam wordt uitgeoefend, leidend is, en dat – kort gezegd – het verlenen van (technische) bijstand vanuit de Nederlandse politie bij de uitoefening van een opsporingsbevoegdheid door de autoriteiten van een andere deelnemende lidstaat dat niet anders maakt. Bij het verlenen van dergelijke bijstand is immers geen sprake van het uitoefenen van opsporingsbevoegdheden op Nederlands grondgebied of van het in Nederland vergaren van stukken, voorwerpen of gegevens.

6.11

Uit het vorenstaande volgt ook dat het optreden van het gemeenschappelijk onderzoeksteam telkens wordt beheerst door het recht van de lidstaat waar het team actief is, waarbij de leider van het gemeenschappelijk onderzoeksteam optreedt binnen de grenzen van zijn bevoegdheid krachtens het nationale recht van de lidstaat waar het gemeenschappelijk onderzoeksteam actief is. Verder volgt daaruit dat, voor zover ten behoeve van het gemeenschappelijk onderzoeksteam onderzoekshandelingen in een andere lidstaat plaatsvinden, deze handelingen op verzoek kunnen worden verricht met inachtneming van het recht van die andere lidstaat. Dit stelsel komt er dus op neer dat onderzoekshandelingen telkens worden verricht onder verantwoordelijkheid van de autoriteiten van de lidstaat waar de onderzoekshandelingen plaatsvinden. Waar het gaat om de beoordeling van de rechtmatigheid en de betrouwbaarheid van de resultaten die zijn verkregen met het onderzoek van het gemeenschappelijk onderzoeksteam, geldt eveneens het stelsel zoals hiervoor onder 6.5 en 6.6 is besproken. De regeling van het optreden van gemeenschappelijke onderzoeksteams zoals opgenomen in artikel 13 EURechtshulpovereenkomst geeft geen aanleiding om tot een ander stelsel te komen.”

Over het vertrouwensbeginsel heeft de Hoge Raad in hetzelfde arrest het volgende overwogen:

“6.5.1 Waar het gaat om de beoordeling van verweren die betrekking hebben op de rechtmatigheid van onderzoekshandelingen die hebben plaatsgevonden in het buitenland, verschillen – zo volgt uit het arrest van de Hoge Raad van 5 oktober 2010, ECLI:NL:HR:2010:BL5629 – de aard en de omvang van de rechterlijke toetsing van de rechtmatigheid van die onderzoekshandelingen naargelang deze onderzoekshandelingen zijn uitgevoerd onder verantwoordelijkheid van de buitenlandse autoriteiten dan wel onder verantwoordelijkheid van de Nederlandse autoriteiten. In het geval dat de onderzoekshandelingen zijn uitgevoerd onder verantwoordelijkheid van de buitenlandse autoriteiten (…) en het daarbij tevens gaat om de autoriteiten van een staat die tot het Europees Verdrag tot bescherming van de rechten van de mens en de fundamentele vrijheden (hierna: EVRM) is toegetreden, geldt het volgende.

6.5.2

Het behoort niet tot de taak van de Nederlandse strafrechter om te toetsen of de wijze waarop het onderzoek onder verantwoordelijkheid van de buitenlandse autoriteiten is uitgevoerd, strookt met de rechtsregels die gelden in het betreffende land voor het uitvoeren van dat onderzoek. Zou de Nederlandse strafrechter wel tot zo’n toetsing overgaan, dan levert dat een aantasting op van de soevereiniteit van dat land. Daarnaast geldt dat, voor zover bij het verrichten van het onderzoek onder de verantwoordelijkheid van de buitenlandse autoriteiten sprake zou zijn van schending van enig recht dat wordt gewaarborgd door het EVRM, de verdachte het recht heeft op een daadwerkelijk rechtsmiddel als bedoeld in artikel 13 EVRM voor een instantie van het betreffende land. Om deze redenen worden de beslissingen van de buitenlandse autoriteiten die aan het verrichte onderzoek ten grondslag liggen, gerespecteerd en wordt ervan uitgegaan dat het onderzoek rechtmatig is verricht. Dat is uitsluitend anders als in het betreffende land onherroepelijk is komen vast te staan dat het onderzoek niet in overeenstemming met de daarvoor geldende rechtsregels is verricht. In dat geval beoordeelt de Nederlandse strafrechter – aan de hand van de in artikel 359a lid 2 Sv genoemde beoordelingsfactoren, waaronder het belang van het geschonden voorschrift en het concreet voor de verdachte en ook na aanwending van het rechtsmiddel in het betreffende buitenland nog resterende nadeel – of die onherroepelijke vaststelling aanleiding geeft tot het verbinden van een rechtsgevolg aan het betreffende verzuim.

6.5.3

Het vorenstaande brengt in relatie tot het recht op eerbiediging van het privéleven, zoals dat wordt gewaarborgd door artikel 8 lid 1 EVRM, met zich dat de Nederlandse strafrechter niet beoordeelt of in het recht van het land onder wiens verantwoordelijkheid het onderzoek is verricht, al dan niet een toereikende wettelijke grondslag bestond voor de eventueel bij het verrichten van het onderzoek gemaakte inbreuk op het recht van de verdachte op respect voor zijn privéleven, en ook niet of die inbreuk geacht kan worden noodzakelijk te zijn, zoals bedoeld in het tweede lid van artikel 8 EVRM. Zo’n beoordeling zou immers vergen dat de Nederlandse rechter aan het buitenlandse recht toetst. Daaraan staat in de weg wat onder 6.5.2 is overwogen.

6.5.4

Waar het gaat om het recht van de verdachte op een eerlijk proces, zoals dat wordt gewaarborgd door artikel 6 EVRM, is het volgende van belang. Uit de rechtspraak van het Europees Hof voor de rechten van de mens (hierna: EHRM) volgt dat het EVRM op zichzelf niet eraan in de weg staat dat in een strafzaak gebruik wordt gemaakt van de resultaten van in het buitenland verricht onderzoek, maar dat het gebruik van dergelijke resultaten voor het bewijs niet in strijd mag komen met het recht op een eerlijk proces dat door artikel 6 EVRM wordt gewaarborgd. Ook als van de resultaten van het onder verantwoordelijkheid van buitenlandse autoriteiten verrichte onderzoek in de strafzaak tegen de verdachte gebruik wordt gemaakt voor het bewijs, moet de rechter de ‘overall fairness’ van die strafzaak waarborgen. Dat betekent dat de rechter alleen aandacht besteedt aan de wijze waarop die resultaten zijn verkregen, als die wijze van verkrijging van belang is voor de beoordeling of het gebruik voor het bewijs van de resultaten in overeenstemming is met het recht op een eerlijk proces.

6.6

Het vorenstaande heeft betrekking op (de beoordeling van) de rechtmatigheid van het onderzoek dat onder verantwoordelijkheid van buitenlandse autoriteiten is uitgevoerd. Waar het gaat om de betrouwbaarheid van onderzoeksresultaten die voor het bewijs worden gebruikt, geldt dat de rechter bij de beantwoording van de vraag of het tenlastegelegde kan worden bewezenverklaard, alleen dat bewijsmateriaal gebruikt dat hij betrouwbaar en bruikbaar acht. Er kan grond voor bewijsuitsluiting bestaan als zich onregelmatigheden hebben voorgedaan die de betrouwbaarheid en accuraatheid van onderzoeksresultaten wezenlijk hebben aangetast. Hierbij maakt het in beginsel geen verschil of die onderzoeksresultaten zijn verkregen onder verantwoordelijkheid van buitenlandse autoriteiten dan wel in een Nederlands strafrechtelijk onderzoek. Dat doet echter niet eraan af dat de rechter in de strafzaak tot uitgangspunt mag nemen dat onderzoek dat onder verantwoordelijkheid van buitenlandse autoriteiten is uitgevoerd, op zodanige wijze is verricht dat de door dat onderzoek verkregen resultaten betrouwbaar zijn. Als er echter – al dan niet naar aanleiding van een daartoe strekkend verweer – concrete aanwijzingen voor het tegendeel bestaan, is de rechter gehouden de betrouwbaarheid van die resultaten te onderzoeken. Daartoe kan hij bijvoorbeeld – met tussenkomst van het openbaar ministerie – nadere informatie inwinnen over de wijze waarop het onderzoek onder de verantwoordelijkheid van de buitenlandse autoriteiten is verlopen en de (procedurele) waarborgen die daarbij in acht zijn genomen; één en ander voor zover dat voor de beoordeling van de betrouwbaarheid van de door die autoriteiten verkregen resultaten van belang is. Deze nadere informatie kan bijvoorbeeld betrekking hebben op de waarborgen die bij de verkrijging van gegevens in acht zijn genomen in relatie tot de betrouwbaarheid, integriteit en/of herleidbaarheid van die gegevens. Deze plicht tot het onderzoeken van de betrouwbaarheid van de resultaten hangt samen met het op grond van artikel 6 EVRM aan de verdachte toekomende recht om de authenticiteit en de betrouwbaarheid van het bewijs te betwisten en zich tegen het gebruik ervan te verzetten.

(….)

6.17

Kenmerkend voor de hiervoor besproken vormen van internationale en Europese samenwerking tussen (lid)staten is dat de onderzoekshandelingen telkens onder verantwoordelijkheid van de buitenlandse autoriteiten – van de staat die de klassieke rechtshulp verleent, van de lidstaat waar het gemeenschappelijk onderzoeksteam actief is, respectievelijk van de lidstaat die uitvoering geeft aan een EOB – worden uitgevoerd. Dit neemt niet weg dat de situatie zich kan voordoen dat buiten Nederland onderzoekshandelingen worden verricht onder verantwoordelijkheid van Nederlandse autoriteiten. Op grond van artikel 539a lid 1 Sv kunnen Nederlandse opsporingsambtenaren de hun bij de Nederlandse wet toegekende opsporingsbevoegdheden ook in het buitenland uitoefenen. Of in een concreet geval van die mogelijkheid gebruik kan worden gemaakt, wordt mede bepaald door het toepasselijke verdragsrecht en Unierecht (vgl. artikel 539a lid 3 Sv).

6.18

In de situatie dat de verantwoordelijkheid voor de uitvoering bij de Nederlandse autoriteiten ligt, vindt artikel 359a Sv toepassing op vormverzuimen die zich eventueel in verband met die uitvoering voordoen met betrekking tot de toepassing van de hun op grond van het Nederlandse recht toekomende bevoegdheden. De verantwoordelijkheid voor de uitvoering ligt bij de Nederlandse autoriteiten (i) als onder gezag van de (Nederlandse) officier van justitie in het buitenland overeenkomstig artikel 539a Sv door Nederlandse opsporingsambtenaren toepassing wordt gegeven aan de hun bij de Nederlandse wet toegekende opsporingsbevoegdheden, of (ii) als een zodanig nauwe samenwerking bestaat tussen Nederlandse en buitenlandse autoriteiten bij de opsporing dat het gezag daarover feitelijk volledig of in overwegende mate toekomt aan de (Nederlandse) officier van justitie. De onder (i) bedoelde situatie doet zich niet voor in het geval dat een Nederlandse opsporingsambtenaar slechts betrokken is bij de uitvoering van een opsporingsbevoegdheid in het buitenland die in overeenstemming met het recht van dat land en onder verantwoordelijkheid van de buitenlandse autoriteiten wordt uitgeoefend. Van de onder (ii) bedoelde situatie is geen sprake op grond van de enkele omstandigheid dat Nederlandse opsporingsambtenaren aanwezig mogen zijn bij de uitvoering van een onderzoekshandeling door een buitenlandse autoriteit, of door Nederlandse opsporingsambtenaren technische assistentie wordt verleend aan een buitenlandse autoriteit.”

In zijn arrest van 13 februari 2024 (ECLI:NL:HR:2024:192) overwoog de Hoge Raad onder meer:

“5.2.2 Deze vaststellingen komen erop neer dat de inzet van de interceptietool plaatsvond onder verantwoordelijkheid van de Franse en dus buitenlandse autoriteiten. Het daarop gebaseerde oordeel van het hof dat ten aanzien van de toetsing van de inzet van de interceptietool het vertrouwensbeginsel van toepassing is – zodat het niet aan de Nederlandse rechter is om te toetsen of de wijze waarop die inzet heeft plaatsgevonden strookt met de rechtsregels die daarvoor gelden in Frankrijk – getuigt, gelet op wat in de onder 3 weergegeven beslissing van de Hoge Raad is overwogen, niet van een onjuiste rechtsopvatting en is niet onbegrijpelijk. De omstandigheid dat de inzet van de interceptietool meebracht dat ook gegevens van EncroChat-toestellen die zich op het moment van interceptie in Nederland bevonden, werden verzameld en gekopieerd, leidt daarbij niet tot een ander oordeel. Die omstandigheid doet er immers niet aan af dat de inzet van de interceptietool, met het daaropvolgende onderscheppen en kopiëren van data en het vervolgens delen van die data met de Nederlandse politie, plaatsvond in en vanuit Frankrijk, terwijl die omstandigheid ook niet met zich brengt dat de verantwoordelijkheid voor de inzet van de interceptietool overgaat naar of mede komt te liggen bij de autoriteiten van het land waar een gebruiker van het toestel zich op dat moment bevindt. Ook artikel 31 Richtlijn 2014/41/EU geeft geen aanleiding hierover anders te oordelen (vgl. rechtsoverweging 6.23 in de onder 3 weergegeven beslissing van de Hoge Raad).”

Oordeel hof

Omvang verweer

Het hof merkt allereerst op dat de verweren van de raadsman niet zien op de berichten die zijn aangetroffen in de telefoon die hoorde bij het SkyECC-account [account 5] . Deze berichten zijn van 6 juli 2020 en kunnen in relatie worden gebracht met de moord op [slachtoffer] . Ook werden er in de telefoon afbeeldingen aangetroffen die niet alleen te relateren zijn aan bovengenoemde moord, maar ook aan de beschieting van een chalet in [plaats] .

De verweren van de raadsman hebben betrekking op de berichten die zijn verkregen door interceptie op basis van bevelen van de Franse rechter-commissaris in de tijd dat sprake was van een samenwerkingsverband tussen Nederland, Frankrijk en België in de vorm van een gemeenschappelijk onderzoeksteam. Het hof begrijpt dat de verweren die de raadsman onder 1 en 3 heeft genoemd zien op de rechtmatigheid van de verkrijging en dat het verweer onder 2 ziet op de betrouwbaarheid.

Ten aanzien van de rechtmatigheid

De raadsman vindt dat die berichten moeten worden uitgesloten van het bewijs, omdat door de vergaande rol van Nederland in het onderzoek en de schendingen van de Europolverordening door massale dataverzameling het vertrouwensbeginsel niet van toepassing is. Het hof verwerpt dat verweer, omdat als het vertrouwensbeginsel niet van toepassing zou zijn, dit nog niet betekent dat de gegevens onrechtmatig zijn verkregen. Bovendien geldt dat in het geval gegevens onrechtmatig zouden zijn verkregen, dit nog niet meebrengt dat die gegevens van het bewijs moeten worden uitgesloten.

Overigens is het hof van oordeel dat ten aanzien van de verkrijging van de met het SkyECC- account [account 1] ontvangen of verstuurde berichten op grond van de bevelen van de Franse rechter-commissaris, het vertrouwensbeginsel wel van toepassing is. Die berichten werden verkregen door het plaatsen van een interceptiemiddel op of tussen de servers die op Frans grondgebied stonden. Het onderzoek vond plaats onder de verantwoordelijkheid van de Franse autoriteiten. De omstandigheid dat de Nederlandse politie in belangrijke mate het interceptieproces op technisch gebied heeft begeleid, maakt dit niet anders. Het hof heeft kennis genomen van het door de raadsman overgelegde Inzetplan 13 Werl van 7 oktober 2020, waarin onder meer de doelstellingen met betrekking tot de reeds onderschepte of te onderscheppen SkyECC-berichten worden genoemd en waarin een beschrijving wordt gegeven van het programma Chat X. Dat inzetplan doet niet af aan het feit dat de tap liep op de servers in Frankrijk en de beslissingen daarover genomen moesten worden en ook werden genomen door de Franse rechter in het kader van een door de Franse autoriteiten geïnitieerd onderzoek. Daarmee is het onderzoek uitgevoerd onder verantwoordelijkheid van buitenlandse, te weten Franse, autoriteiten Ook document D2, de verklaring van [betrokkene 3] en de omstandigheid dat Europol een rol heeft gespeeld bij de analyse van gegevens (in verband met internationale dreigingen) of anderszins, doen aan het bovenstaande niet af.

Het hof merkt verder op – ook ten overvloede – dat het niet bekend is met een (onherroepelijke) Franse rechterlijke uitspraak waaruit blijkt dat de interceptie in Frankrijk onrechtmatig is geweest, terwijl de berichten van vele gebruikers (ook van zich in Frankrijk bevindende gebruikers) zijn of moeten zijn onderschept. Voor al die gebruikers geldt dat zij via de Franse rechter (in hun strafprocedure in Frankrijk dan wel een procedure op grond van artikel 13 EVRM) de rechtmatigheid van de interceptie ter discussie hebben kunnen stellen. Als dat is gebeurd, heeft dat – voor zover het hof bekend – er niet toe geleid dat in een onherroepelijke uitspraak is geoordeeld dat de berichten door de wijze van interceptie in Frankrijk of anderszins onrechtmatig zijn verkregen.

Ten aanzien van artikel 6 EVRM

Ten aanzien van het kunnen doen van onderzoek naar de inhoud van de zich in het dossier bevindende SkyECC-berichten die door interceptie zijn verkregen, heeft het hof eerder in zijn tussenarrest in deze zaak overwogen dat het Openbaar Ministerie de volledige dataset van relevante accounts in een Excel bestand aan de verdediging heeft verstrekt.

Daarnaast heeft de verdediging andere mogelijkheden gehad om te onderzoeken of de inhoud van de SkyECC-berichten juist is. Dat had de verdediging met name kunnen doen door hierover vragen te stellen aan medeverdachten die in hoger beroep hebben toegegeven gebruik te hebben gemaakt van een SkyECC-account (onder meer) door te communiceren met het SkyECC- account [account 1] . Van die mogelijkheid om medeverdachten hierover vragen te stellen heeft de verdediging geen gebruik gemaakt. Zelfs toen één van de medeverdachten als getuige werd gehoord in de zaak van verdachte is die getuige niet gevraagd of de door hem (naar het SkyECC- account [account 1] ) verzonden berichten en door hem ontvangen berichten (van het SkyECC- account [account 1] ) in het dossier juist waren weergegeven.

De pijlen van de verdediging (de raadsvrouw) waren ook niet zozeer gericht op de inhoud van de berichten, maar vooral op de identificatie van de gebruiker van het SkyECC- account [account 1] . De bewijsmiddelen die zien op de identificatie van de gebruiker van dat account komen ook uit andere bronnen dan de chatberichten die via de servers in Frankrijk werden verzameld en ook hier geldt dat de verdediging mogelijkheden had om de identificatie te onderzoeken (bijvoorbeeld door het horen van getuigen).

Het hof is aldus van oordeel dat – (ook) als het gaat om de mogelijkheden om onderzoek te doen naar de SkyECC-berichten – sprake is geweest van een eerlijk proces in de zin van artikel 6 EVRM.

Ten aanzien van de betrouwbaarheid van de berichten

Het hof is het niet eens met de raadsman dat uit de omstandigheid dat niet alle berichten konden worden ontsleuteld, kan worden afgeleid dat de wel ontsleutelde berichten onbetrouwbaar zijn. Met de advocaat-generaal gaat het hof ervan uit dat de ontsleuteling afhangt van de beschikbaarheid van sleutels en niet van de gebruikte methode van ontsleuteling. Ook in de verklaring van [betrokkene 3] ziet het hof geen aanwijzingen voor de stelling dat de wel ontsleutelde berichten onbetrouwbaar zouden zijn.

Het dossier biedt verder voldoende aanknopingspunten dat de door middel van interceptie vergaarde berichten betrouwbaar zijn. De berichten van en naar het SkyECC- account [account 1] (die via interceptie zijn verkregen) komen namelijk overeen met de berichten in de telefoon die in beslag werd genomen toen verdachte op 6 juli 2020 werd aangehouden. Ook bestaat er een relatie tussen de door interceptie vergaarde berichten en de afbeeldingen die op de op 6 juli 2020 in beslag genomen telefoon zijn aangetroffen.

Daarbij komt dat medeverdachten die met [account 1] via de SkyECC-app communiceerden ( [betrokkene 2] , [betrokkene 4] en [medeverdachte 3] ) in hoger beroep verklaard hebben over de berichten die zij via hun SkyECC-account hebben verstuurd. Zij hebben uitleg gegeven over de inhoud van de berichten, maar geen enkele keer hebben zij naar voren gebracht dat berichten anders in het dossier stonden dan zij op hun telefoon hadden ingetoetst. Ook hebben zij niet aangeven dat de berichten die zij (van bijvoorbeeld [account 1] ) ontvingen anders in het dossier zijn weergegeven dan dat zij zich herinneren. [betrokkene 2] is als getuige gehoord in de zaak van verdachte, maar zijn raadslieden hebben [betrokkene 2] niet gevraagd of de berichten die hij had getypt en/of gelezen juist in het dossier terecht zijn gekomen. Dat [betrokkene 2] , [betrokkene 4] en [medeverdachte 3] de juistheid van de chatberichten (zoals weergegeven in het dossier) niet hebben betwist, vormt voor het hof een belangrijke aanwijzing dat die berichten betrouwbaar zijn. Tegenover deze belangrijke aanwijzing voor de betrouwbaarheid van de berichten, beschikt het hof niet over informatie waaruit blijkt dat de inhoud van de berichten niet betrouwbaar is of zou zijn.

Ook vanuit het oogpunt van betrouwbaarheid is er dus geen reden voor uitsluiting van de SkyECC-berichten voor het bewijs of voor het doen van nader onderzoek naar die berichten.

Ten aanzien van het verzoek om aan het Hof van Justitie prejudiciële vragen te stellen

De raadsman heeft verzocht verschillende prejudiciële vragen aan het Hof van Justitie voor te leggen die zien op de uitleg van artikel 31 van de Richtlijn 2014/41 (notificatie). Het hof ziet in deze zaak geen noodzaak die vragen voor te leggen en wijst het verzoek af. Het hof heeft die antwoorden niet nodig voor de beslissingen die het in deze zaak moet nemen, dan wel is zelf in staat de antwoorden te geven voor zover dat nodig is in deze zaak.

Ten aanzien van de verzoeken

De raadsman heeft een groot aantal verzoeken gedaan die in het (voorafgaand aan de zitting verzonden) geschrift ‘SkyECC ontrafeld’ zijn geconcretiseerd. Daarnaast heeft de raadsman ter zitting van het hof van 17 juni 2025 nog een nieuw verzoek gedaan. Het hof wijst al deze verzoeken af, omdat het hof de noodzaak/relevantie van het horen van de gevraagde getuigen, het toevoegen van de genoemde stukken, het laten opmaken van processen-verbaal en laten doen van onderzoek door een deskundige niet ziet.

Ten aanzien van veel van de getuigenverzoeken is de relevantie niet gebleken (en dus ook de noodzaak niet) omdat ze in het geheel niet zijn gemotiveerd of niet is uitgelegd in hoeverre uitvoering van die verzoeken bijdraagt aan de beantwoording van één van de vragen van artikel 348 en 350 Wetboek van Strafvordering in de zaak van verdachte. Daarbij geldt onder meer dat de raadsman niet uitlegt waarom (opsporings)onderzoek dat heeft plaatsgevonden naar gebruikers van SkyECC in de tijd dat verdachte nog geen gebruiker was van SkyECC toch in zijn zaak relevant is. Ook legt de raadsman onvoldoende uit waarom bemoeienis van de Amerikaanse of Canadese autoriteiten van invloed kan zijn op de zaak van verdachte.

Ten aanzien van andere getuigenverzoeken geldt dat deze worden afgewezen omdat toewijzing in strijd zou zijn met het vertrouwensbeginsel of omdat het hof over de gang van zaken voldoende is geïnformeerd.

Ten aanzien van de verzoeken die zien op het verstrekken van stukken of het laten opmaken van processen-verbaal geldt eveneens dat de relevantie van die stukken of processen-verbaal niet is gebleken of dat die verzoeken niet uitvoerbaarheid zijn vanwege het vertrouwensbeginsel. Ook worden stukken gevraagd (ChatX) om de betrouwbaarheid van het bewijs te onderzoeken. Ook toevoeging daarvan mist relevantie nu er geen begin van aannemelijkheid is dat er sprake zou zijn van een onjuiste weergave van de inhoud van de communicatie in het dossier. Bovendien heeft de verdediging naar het oordeel van het hof voldoende andere (en zelfs betere) mogelijkheden gehad om het bewijs te onderzoeken (zoals het ondervragen van medeverdachten die hebben verklaard via SkyECC te hebben gecommuniceerd met [account 1] ). Om die reden wijst het hof ook het verzoek af om onderzoek te laten verrichten door een deskundige ( [deskundige] ).”

De bespreking van het middel

2.3

Het middel klaagt dat het hof ten onrechte, dan wel onbegrijpelijk heeft geoordeeld dat het vertrouwensbeginsel van toepassing is en dat bezwaren tegen de bewijsgaring van de SkyECC-data in Frankrijk aangevoerd kunnen worden, zoals het hof in zijn arrest inderdaad onder het tussenkopje “Ten aanzien van de rechtmatigheid” heeft overwogen. Onder dit tussenkopje heeft het hof geoordeeld over het verweer van de verdediging dat de berichten die zijn verkregen door interceptie moeten worden uitgesloten van het bewijs, omdat door de vergaande rol van Nederland in het onderzoek en de schendingen van de Europolverordening door massale dataverzameling het vertrouwensbeginsel niet van toepassing is. Het hof heeft dit verweer verworpen, omdat zelfs indien het vertrouwensbeginsel zou zijn geschonden dit nog niet betekent dat de berichten ook onrechtmatig zijn verkregen en zelfs als dit wel het geval is, dit nog niet betekent dat de berichten niet voor het bewijs kunnen worden gebezigd. De door de stellers van het middel bestreden overwegingen volgen daarna en betreffen uitdrukkelijk overwegingen ten overvloede. Dit brengt mee dat het middel faalt, omdat het zich keert tegen overwegingen ten overvloede, waarover in cassatie niet kan worden geklaagd. Voor het aanhouden van de zaak totdat het Hof van Justitie zich heeft uitgelaten over de zaak ‘Prudniez’ of het stellen van prejudiciële vragen zie ik tegen deze achtergrond geen reden, omdat een en ander niet relevant is voor de beoordeling van het middel.

Overwegingen ten overvloede

2.4

Naar aanleiding van de toelichting op het middel, waarin vier deelklachten zijn geformuleerd merk ik – in zoverre dus ten overvloede – nog wel het navolgende op.

De eerste, derde en vierde deelklacht

2.5

In de eerste plaats wordt aangevoerd dat de overweging van het hof dat het niet bekend is met een onherroepelijke Franse rechterlijke uitspraak waaruit de onrechtmatigheid van de SkyECC-interceptie zou blijken en dat de verdachte via de Franse rechter de rechtmatigheid van de datavergaring kan aanvechten, onjuist is omdat het Cour de cassation in zijn arrest van 16 september 2025 in de zaak ‘Prudniez’ heeft geoordeeld dat indien interceptie en vastlegging van gegevens door de Franse autoriteiten heeft plaatsgevonden onafhankelijk van enig Europees onderzoeksbevel er geen procedure binnen het Franse recht beschikbaar is om de rechtmatigheid van de interceptie en vastlegging van de gegevens aan te vechten. In dit verband zijn door het Franse hoogste gerecht vragen gesteld aan het Hof van Justitie van de Europese Unie omtrent de verenigbaarheid hiervan met art. 14 lid 1 van Richtlijn 2014/41/EU betreffende het Europees onderzoeksbevel in strafzaken (hierna ook wel aangeduid als: EOB-richtlijn) en de bepalingen van het Handvest van de grondrechten van de Europese Unie (hierna: Handvest EU). Dit betekent volgens de stellers van het middel dat sprake is van een rechtsmiddelenvacuüm, zodat de overweging van het hof dat het vertrouwensbeginsel van toepassing is en bezwaren tegen de bewijsgaring van SkyECC-data in Frankrijk kunnen worden aangevoerd, getuigt van een onjuiste rechtsopvatting dan wel onbegrijpelijk is (eerste deelklacht). Ook is het oordeel dat de verdachte de rechtmatigheid in Frankrijk kan aanvechten volgens de stellers van het middel onbegrijpelijk (derde deelklacht). Verder wordt aangevoerd dat het hof door het vertrouwensbeginsel toe te passen art. 47 Handvest EU heeft geschonden, omdat de rechter volgens de stellers van het middel verplicht is de toepassing van het vertrouwensbeginsel achterwege te laten indien die toepassing onverenigbaar is met rechtstreeks werkend EU-recht (vierde deelklacht).

2.6

Uitgangspunt is dat de Nederlandse rechter erop mag vertrouwen dat het onderzoek dat door de autoriteiten van een andere EU-lidstaat, in dit geval Frankrijk, is uitgevoerd, rechtmatig is verricht. Voor zover in de schriftuur wordt verwezen naar de zaak ‘Prudniez’ heeft te gelden dat de door het Cour de cassation aan het Hof van Justitie gestelde vragen betrekking hebben op de verplichtingen die op de uitvoerende lidstaat rusten met betrekking tot het openstellen van een rechtsmiddel waarmee de rechtmatigheid van de verkrijging van het door middel van een EOB door een andere lidstaat opgevraagde bewijsmateriaal dat al in het bezit is van de autoriteiten van de uitvoerende lidstaat kan worden betwist. De vragen hebben geen betrekking op de beoordeling door de rechter van de uitvaardigende lidstaat van de rechtmatigheid van het door middel van een EOB verkregen bewijsmateriaal en ook niet op de beoordeling door de rechter van de rechtmatigheid van de door middel van een Joint Investigation Team (verder: JIT) verkregen bewijsmateriaal dat onder verantwoordelijkheid van een andere lidstaat is verworven, zoals in de onderhavige zaak het geval is. Voor het aanhouden van de zaak totdat het Hof van Justitie van de EU zich heeft uitgelaten over de zaak ‘Prudniez’, zie ik – naast de onder randnummer 2.3 al opgegeven reden – ook hierom geen reden.

2.7

In het verlengde van het voorgaande merk ik op dat, wat er verder ook zij van de stelling dat er geen rechtsmiddel openstaat in Frankrijk dat de verdachte in de gelegenheid stelt op te komen tegen de rechtmatigheid van de interceptie en vastlegging van de SkyECC-gegevens, dit mijns inziens niet direct van belang is voor de Nederlandse rechter. Mocht de Franse staat niet voldoen aan zijn verplichting om een rechtsmiddel open te stellen tegen de interceptie en vastlegging van gegevens door en onder directe verantwoordelijkheid van de Franse autoriteiten in het geval tegen deze personen vervolgens in Frankrijk geen strafzaak aanhangig wordt gemaakt, en mocht het Hof van Justitie dan wel het Europees Hof voor de Rechten van de Mens oordelen dat de Franse staat daarmee in strijd met art. 47 Handvest EU dan wel met art. 13 EVRM handelt, dan zal de Franse staat daarvoor een oplossing moeten bieden. Ook daarop mag worden vertrouwd door de Nederlandse rechter.

2.8

Wat betreft de schending van art. 47 Handvest EU door toepassing door het hof van het vertrouwensbeginsel merk ik verder op dat ik uit de uitspraak van het Hof van Justitie in de zaak Simmenthal– anders dan de stellers van het middel – niet afleid dat de Nederlandse rechter is verplicht het vertrouwensbeginsel achterwege te laten bij een eventuele schending van art. 47 Handvest EU door Frankrijk. De beslissing van de Franse Cour de Cassation van 16 september 2025 dwingt daar ook niet toe.

De tweede deelklacht

2.9

De tweede deelklacht houdt in dat het hof heeft miskend dat het arrest van het Hof van Justitie van de Europese Unie van 30 april 2024 betreffende prejudiciële vragen in de strafzaak M.N. (Encrochat) de individuele verdachte een zelfstandige aanspraak geeft op de waarborgen van art. 31 EOB-richtlijn en dat art. 14 lid 7 van deze richtlijn de rechter verplicht bewijselementen die de verdachte niet effectief kan becommentariëren, uit te sluiten.

2.10

Art. 14 lid 7 EOB-richtlijn luidt:

“Indien de erkenning of tenuitvoerlegging van een EOB met succes is aangevochten, wordt daarmee in de uitvaardigende staat in overeenstemming met het eigen nationale recht rekening behouden. Onverminderd de nationale procedurele voorschriften zorgen de lidstaten ervoor dat, bij het beoordelen van de middels het EOB verkregen bewijsmateriaal, de rechten van de verdediging en het eerlijke verloop van de procedures tijdens een strafprocedure in de uitvaardigende staat worden gewaarborgd.”

Art. 31 EOB-richtlijn luidt:

“1. Indien de bevoegde autoriteit van één lidstaat (de ‘intercepterende lidstaat’) ten behoeve van de uitvoering van een onderzoeksmaatregel toestemming heeft gegeven voor interceptie van telecommunicatie, en het communicatieadres van de in de interceptieopdracht genoemde persoon op wie de interceptie betrekking heeft, in gebruik is op het grondgebied van een andere lidstaat (de ‘in kennis gestelde lidstaat’) en de interceptie kan worden uitgevoerd zonder de technische bijstand van die lidstaat, stelt de intercepterende lidstaat de bevoegde autoriteit van de in kennis gestelde lidstaat van de interceptie in kennis, en wel:

a) voorafgaand aan de interceptie in de gevallen waarin de bevoegde autoriteit van de intercepterende lidstaat op het tijdstip van het geven van de interceptieopdracht weet dat de persoon op wie de interceptie betrekking heeft, zich op het grondgebied van de in kennis gestelde lidstaat bevindt of zal bevinden;

b) tijdens of na de interceptie, zodra de intercepterende lidstaat te weten komt dat de persoon op wie de interceptie betrekking heeft, zich tijdens de interceptie op het grondgebied van de in kennis gestelde lidstaat bevindt of heeft bevonden.

2. De in lid 1 bedoelde kennisgeving geschiedt middels het formulier in bijlage C.

3. Indien de interceptie in een soortgelijke binnenlandse zaak niet zou zijn toegestaan, kan de bevoegde autoriteit van de in kennis gestelde lidstaat onverwijld en uiterlijk 96 uur na ontvangst van de in lid 1 bedoelde kennisgeving, de bevoegde autoriteit van de intercepterende lidstaat ervan in kennis stellen:

a) dat de interceptie niet mag worden uitgevoerd of dat zij moet worden beëindigd, en,

b) dat waar nodig, materiaal dat reeds is geïntercepteerd terwijl de persoon op wie de interceptie betrekking heeft, zich op haar grondgebied bevond, niet mag worden gebruikt of alleen mag worden gebruikt op de voorwaarden die zij stelt. De bevoegde autoriteit van de in kennis gestelde lidstaat deelt de bevoegde autoriteit van de intercepterende lidstaat de redenen voor deze voorwaarden mee.

4. Artikel 5, lid 2, is van overeenkomstige toepassing op de in lid 2 bedoelde kennisgeving.”

2.11

Met betrekking tot art. 31 EOB-richtlijn heeft het Hof van Justitie in de zaak M.N. overwogen dat het niet alleen beoogt te waarborgen dat de soevereiniteit van de in kennis gestelde lidstaat wordt geëerbiedigd, maar ook dat het in die lidstaat gewaarborgde beschermingsniveau met betrekking tot de interceptie van telecommunicatie niet in gevaar wordt gebracht. Aangezien een maatregel tot interceptie van telecommunicatie een inmenging vormt in het in art. 7 van het Handvest verankerde recht op de eerbiediging van het privéleven en van de communicatie van de persoon op wie de interceptie betrekking heeft, moet volgens het Hof van Justitie daarom worden overwogen dat met art. 31 EOB-richtlijn ook de bescherming wordt beoogd van de rechten van gebruikers op wie een dergelijke maatregel is gericht.

2.12

Verder heeft het Hof van Justitie in dezelfde zaak geoordeeld dat art. 14 lid 7 EOB-richtlijn aldus moet worden uitgelegd dat het de nationale strafrechter verplicht om, in een strafrechtelijke procedure tegen personen die worden verdacht van strafbare feiten, informatie en bewijzen buiten beschouwing te laten indien die personen niet in de gelegenheid worden gesteld om doeltreffend commentaar te leveren op die informatie en die bewijzen en deze een doorslaggevende invloed kunnen hebben op de beoordeling van de feiten.

2.13

In zijn arrest van 14 april 2026 heeft de Hoge Raad – voor zover hier van belang –overwogen:

“4.1 De Hoge Raad heeft in zijn beslissing van 13 juni 2023, ECLI:NL:HR:2023:913, prejudiciële vragen beantwoord die verband hielden met, kort gezegd, het gebruik van EncroChat- en SkyECC-berichten in strafzaken. In die beslissing heeft de Hoge Raad onder meer het toetsingskader uiteengezet in het geval dat het openbaar ministerie in een strafzaak de resultaten van in het buitenland verricht onderzoek bij de stukken voegt, in het bijzonder met het oog op het gebruik voor het bewijs van die resultaten. Daarbij heeft de Hoge Raad een onderscheid gemaakt tussen de situaties waarin de resultaten die zijn verkregen met de toepassing van een opsporingsbevoegdheid door de autoriteiten van een ander land dan Nederland, in handen van de Nederlandse autoriteiten zijn gekomen (i) in het kader van de zogenoemde klassieke rechtshulp (kleine rechtshulp), (ii) in verband met het optreden van een gemeenschappelijk onderzoeksteam, en (iii) door middel van het uitvaardigen van een Europees onderzoeksbevel (hierna: EOB). Verder is de Hoge Raad, eveneens in relatie tot de resultaten van in het buitenland verricht onderzoek, ingegaan op de toepassing van artikel 359a van het Wetboek van Strafvordering (hierna: Sv), op het (al dan niet) vereist zijn van een machtiging van de rechter-commissaris, op enkele aspecten van Unierecht en op de regeling van het voegen van stukken bij de processtukken en het verkrijgen van inzage in stukken.

4.2

Met zijn uitspraak van 30 april 2024 in de zaak C-670/22 (strafzaak tegen M.N. (EncroChat)) heeft het Hof van Justitie een prejudiciële beslissing gegeven waarin, kort gezegd, uitleg is gegeven aan enkele bepalingen van Richtlijn 2014/41/EU van het Europees Parlement en de Raad van 3 april 2014 betreffende het Europees onderzoeksbevel in strafzaken (PbEU 2014, L 130/1; hierna: Richtlijn 2014/41/EU) die betrekking hebben op de overdracht en het gebruik van de resultaten van in een andere lidstaat verricht onderzoek. De prejudiciële vragen die door het Hof van Justitie zijn beantwoord, zijn gesteld in een Duitse strafzaak, waarin door middel van het uitvaardigen van (aanvullende) EOB’s door de Duitse autoriteiten gegevens van EncroChat-toestellen zijn verkregen van de Franse autoriteiten. De aan het Hof van Justitie gestelde vragen houden, kort gezegd, verband met de vraag welke autoriteit bevoegd is zo’n EOB uit te vaardigen, met de materiële voorwaarden voor de uitvaardiging van een EOB, met de uitleg van artikel 31 lid 1 Richtlijn 2014/41/EU en met de gevolgen van een eventuele schending van het Unierecht in het licht van het gelijkwaardigheids- en doeltreffendheidsbeginsel.

4.3

Hoewel in de voorliggende zaak niet sprake is geweest van het verkrijgen van de resultaten van in een andere lidstaat verricht onderzoek op grond van een EOB, ziet de Hoge Raad aanleiding – ten behoeve van Nederlandse strafzaken waarin een beroep wordt gedaan op deze uitspraak van het Hof van Justitie – de betekenis van die uitspraak te duiden voor het juridische kader zoals dat in de prejudiciële beslissing van de Hoge Raad van 13 juni 2023, ECLI:NL:HR:2023:913, rechtsoverweging 6, is opgenomen.

[…]

4.13

In het licht van deze overwegingen moet rechtsoverweging 6.23.4 van de prejudiciële beslissing van de Hoge Raad van 13 juni 2023, ECLI:NL:HR:2023:913, in zoverre worden bijgesteld dat de regeling van artikel 31 Richtlijn 2014/41/EU niet uitsluitend verband houdt met, kort gezegd, de soevereiniteit van de betrokken landen en het daaraan verbonden uitgangspunt dat het aan de autoriteiten van een land is om te bepalen welke opsporingsactiviteiten op het eigen grondgebied plaatsvinden. Deze regeling beoogt mede de rechten van gebruikers op wie een interceptiemaatregel is gericht, te beschermen. Het gaat daarbij om het recht op eerbiediging van het privéleven en van de communicatie van de persoon op wie de interceptie betrekking heeft. Dit betekent dat als sprake is van interceptie van telecommunicatie zonder dat daarbij de voorschriften van artikel 31 Richtlijn 2014/41/EU worden nageleefd, de persoon op wie de interceptie betrekking heeft, wordt aangetast in zijn rechten, en dat dit een relevant gezichtspunt kan vormen bij de beantwoording van de vraag of en, zo ja, welk rechtsgevolg moet worden verbonden aan de niet-naleving van die voorschriften. In dit verband kan van belang zijn of het – in het licht van de feiten en omstandigheden van het concrete geval – te verwachten zou zijn geweest dat, als de intercepterende lidstaat wel tijdig de autoriteit van de andere lidstaat in kennis had gesteld van de interceptie, door die autoriteit tegen die interceptie bezwaar zou zijn gemaakt.

[…]

4.18

Het Franse Cour de cassation heeft bij beslissing van 16 september 2025 een verzoek om een prejudiciële beslissing gedaan aan het Hof van Justitie (zaak C-625/25, Prudniez). In deze beslissing haalt het Cour de cassation de uitspraak van het Hof van Justitie in de zaak C-670/22 aan. Het Cour de cassation stelt vast dat in deze uitspraak de reikwijdte van de rechterlijke toetsing in de uitvaardigende lidstaat is verduidelijkt, maar dat daarin geen uitspraak is gedaan over de rechtsmiddelen die in de uitvoerende lidstaat van toepassing zijn op grond van artikel 14 lid 1 Richtlijn 2014/41/EU. De door het Cour de cassation aan het Hof van Justitie gestelde vragen hebben daarbij betrekking op de verplichtingen die op de uitvoerende lidstaat rusten met betrekking tot het openstellen van een rechtsmiddel waarmee de rechtmatigheid van het bewijsmateriaal dat voorwerp is van een EOB kan worden betwist, in het geval dat het EOB is uitgevaardigd om bewijsmateriaal te verkrijgen dat al in het bezit is van de autoriteiten van de uitvoerende lidstaat. De vragen hebben geen betrekking op de beoordeling door de rechter in de uitvaardigende lidstaat van de rechtmatigheid van het door het EOB verkregen bewijsmateriaal.

[…]

5.3.2

Uit de vaststellingen van het hof volgt dat de interceptie van de EncroChat-toestellen niet heeft plaatsgevonden op grond van een (door Nederland uitgevaardigd) EOB, maar op eigen initiatief van de Franse autoriteiten. Verder volgt uit die vaststellingen dat Nederland en Frankrijk een overeenkomst voor een gemeenschappelijk onderzoeksteam hebben gesloten met het oog op de uitwisseling van de EncroChat-gegevens. Deze uitwisseling van gegevens – en dus ook de verkrijging daarvan door Nederland – heeft niet plaatsgevonden op grond van een (door Nederland uitgevaardigd) EOB.
Artikel 3 Richtlijn 2014/41/EU houdt in dat het EOB alle onderzoeksmaatregelen omvat “met uitzondering van het instellen van een gemeenschappelijk onderzoeksteam en de bewijsgaring in het kader van een dergelijk onderzoeksteam zoals voorzien in artikel 13 van de Overeenkomst betreffende de wederzijdse rechtshulp in strafzaken tussen de lidstaten van de Europese Unie (...) en in Kaderbesluit 2002/465/JBZ van de Raad, behalve met het oog op de toepassing van artikel 13, lid 8, van de overeenkomst en artikel 1, lid 8, van het kaderbesluit”. Deze laatstgenoemde uitzondering heeft betrekking op het – zich hier niet voordoende – geval waarin het gemeenschappelijk onderzoeksteam rechtshulp nodig heeft van een andere lidstaat dan de lidstaten die dat onderzoeksteam hebben ingesteld.
Gelet hierop zijn de voorschriften van Richtlijn 2014/41/EU over het EOB niet van toepassing op de verkrijging van het bewijsmateriaal door Nederland als gevolg van de uitwisseling van de EncroChat-gegevens in het kader van het door Nederland en Frankrijk ingestelde gemeenschappelijk onderzoeksteam.

5.3.3

Het vorenstaande neemt op zichzelf niet weg dat in het geval dat in de ene lidstaat wordt overgegaan tot het aftappen van telecommunicatie, terwijl het telecommunicatieadres van de af te tappen of afgetapte persoon in gebruik is op het grondgebied van een andere lidstaat, de voorschriften van artikel 20 EU-Rechtshulpovereenkomst en artikel 31 Richtlijn 2014/41/EU van belang kunnen zijn. In zo’n geval ontstaan immers verplichtingen voor de ene lidstaat om de andere lidstaat bepaalde informatie te verstrekken, terwijl de andere lidstaat het voortzetten van het aftappen kan toestaan dan wel kan doen beëindigen (vgl. hierover rechtsoverweging 6.23 van HR 13 juni 2023, ECLI:NL:HR:2023:913, zoals geciteerd onder 4.9). Deze regelingen strekken ertoe dat de betreffende andere lidstaat in staat wordt gesteld om te beslissen of (het voorzetten van) het aftappen kan worden toegestaan, al dan niet onder bepaalde voorwaarden. De Nederlandse regelingen van artikel 5.1.13 en 5.4.18 Sv houden in dat, als in dit verband een kennisgeving wordt gedaan door de bevoegde autoriteiten van een andere (lid)staat, door de officier van justitie een machtiging van de rechter-commissaris wordt gevorderd tot het verlenen van instemming met (het voornemen tot) het aftappen, dan wel door de rechter-commissaris wordt beslist of met (het voornemen tot) het aftappen kan worden ingestemd. Deze regelingen strekken er dus toe dat het aftappen van telecommunicatie, terwijl het telecommunicatieadres van de af te tappen of afgetapte persoon in gebruik is op het grondgebied van Nederland, niet plaatsvindt zonder dat Nederland in de gelegenheid is om te beslissen of dit aftappen al dan niet (verdere) doorgang mag vinden. Van belang daarbij is of in een soortgelijke Nederlandse strafzaak het opnemen van telecommunicatie ook zou worden toegestaan.
Het hof heeft vastgesteld dat in Nederland door het openbaar ministerie een machtiging van de rechter-commissaris is gevorderd voor het geven van een bevel tot het binnendringen en het doen van onderzoek in een geautomatiseerd werk, als bedoeld in artikel 126uba Sv, en tot het opnemen van (tele)communicatie, als bedoeld in artikel 126t Sv, waarop die machtiging door de rechter-commissaris is verleend. Dit heeft plaatsgevonden voordat in Frankrijk is overgegaan tot de interceptie van EncroChat-toestellen, waaronder ook EncroChat-toestellen die zich in Nederland bevonden. Daarnaast is met het oog op de uitwisseling van de door de inzet van de interceptietool verkregen EncroChat-gegevens door Nederland en Frankrijk een overeenkomst gesloten voor een gemeenschappelijk onderzoeksteam. Hierbij was Nederland ook ervan op de hoogte dat communicatie van zich in Nederland bevindende EncroChat-toestellen zou worden onderschept. Uit dit alles volgt dat de interceptie van de EncroChat-toestellen, voor zover deze zich in Nederland bevonden, niet heeft plaatsgevonden buiten de wetenschap en de instemming van de Nederlandse autoriteiten om, en dat zich daarmee dus geen onregelmatigheden hebben voorgedaan die de rechtmatigheid van het gebruik van de aan de Nederlandse autoriteiten overgedragen onderzoeksresultaten raken.”

2.14

Uit voormeld arrest van de Hoge Raad valt af te leiden dat de voorschriften van Richtlijn 2014/41 (de EOB-richtlijn) niet van toepassing zijn op de verkrijging van bewijsmateriaal door Nederland als gevolg van de uitwisseling van gegevens in het kader van een door Nederland en Frankrijk ingesteld gemeenschappelijk onderzoeksteam, zoals in de onderhavige zaak het geval is. Dit neemt volgens de Hoge Raad evenwel niet weg dat in het geval dat in de ene lidstaat wordt overgegaan tot het aftappen van telecommunicatie, terwijl het telecommunicatieadres van de af te tappen of afgetapte persoon in gebruik is op het grondgebied van een andere lidstaat, art. 31 Richtlijn 2014/41 wel van belang kan zijn. Dit is het geval – zo begrijp ik de Hoge Raad – als er een ‘verplichting’ is voor de ene lidstaat (de intercepterende lidstaat) om de andere lidstaat bepaalde informatie te verstrekken, waarna de andere lidstaat het voortzetten van het aftappen kan toestaan dan wel kan doen beëindigen. De richtlijn strekt ertoe dat het aftappen van telecommunicatie, terwijl het telecommunicatieadres van de af te tappen of afgetapte persoon in gebruik is op het grondgebied van Nederland, niet plaatsvindt zonder dat Nederlandse autoriteiten in de gelegenheid zijn om te beslissen of dit aftappen al dan niet (verdere) doorgang mag vinden. Van belang daarbij is of in een soortgelijke Nederlandse strafzaak het opnemen van telecommunicatie ook zou worden toegestaan.

2.15

Het gaat in de onderhavige zaak, zo blijkt uit het arrest van het hof, om een uit eigen beweging door de Franse autoriteiten in februari 2019 gestart onderzoek naar SkyECC. De Franse autoriteiten hebben aangegeven dat zij voornemens waren de interceptie in hun eigen onderzoek uit te voeren om vervolgens de verkregen informatie vrijwillig op basis van het Cybercrimeverdrag aan België en Nederland te verstrekken. Op 14 juni 2019 is in Frankrijk vervolgens een bevel afgegeven voor de toepassing en aansluiting van het verzochte interceptiemiddel voor de periode van één maand. Nadat de data succesvol werden geïntercepteerd, zijn de verkregen data vanaf 11 juli 2019 op vrijwillige basis verstrekt aan Nederland en België. Op 2 en 20 augustus 2019 heeft Nederland formeel toestemming van de Franse autoriteiten verkregen om deze data vanaf het eerste moment dat Nederland deze data ontving en gedurende de loop van de interceptie, te gebruiken voor strafrechtelijk onderzoek in Nederland. Naar aanleiding van de onderzoeksbevindingen van Nederland, België en Frankrijk is de samenwerking op 13 december 2019 voortgezet in de vorm van een JIT, waarbij is besloten om gezamenlijk de verdenking jegens het bedrijf SkyECC – dat zich onder meer bezighield met deelname aan een criminele organisatie – nader te onderzoeken onder meer met als doel deze criminele organisatie te ontmantelen en strafrechtelijk te vervolgen. Daarbij is aangegeven dat het relevant was dat onderzoek werd gedaan naar de gebruikers van de software applicatie van SkyECC. Gelet hierop is in het kader van het JIT op 1 november 2019 het strafrechtelijk onderzoek Werl gestart naar ondernemingen Sky Secure en Sky Global. Zij zouden zich door het op de markt brengen van de applicatie SkyECC schuldig hebben gemaakt aan onder meer witwassen en deelname aan een criminele organisatie.

2.16

Vanaf de start van het JIT is de geïntercepteerde data door Frankrijk aan het gemeenschappelijk onderzoeksteam verstrekt en op die wijze gedeeld met Nederland en België, zodat zij konden assisteren bij de analyse van de data. De resultaten daarvan zijn steeds weer onderling gedeeld met de deelnemende JIT-partners. Nederlandse rechercheurs en technici zijn er binnen dit gemeenschappelijk onderzoeksteam uiteindelijk in november 2020 in geslaagd een techniek te ontwikkelen om met behulp van een zogeheten Man in the Middle de versleutelingselementen te verkrijgen die zijn opgeslagen op elke telefoon die de SkyECC-applicatie gebruikte. Deze techniek is vervolgens gedeeld met de Franse autoriteiten zodat zij de techniek konden gebruiken indien deze in overeenstemming met de Franse wet werd geacht.

2.17

Nadat duidelijk werd dat het technisch mogelijk zou worden de inhoud van het berichtenverkeer (gedeeltelijk) te ontsleutelen, is op 11 december 2020 onderzoek Argus gestart. Dit onderzoek richtte zich op de gebruikers van de SkyECC-applicatie die in een georganiseerd verband middels deze applicatie zware strafbare feiten beraamden en pleegden. Omdat werd voorzien dat met de verkrijging van de inhoudelijke communicatie een inbreuk op de privacy van SkyECC-gebruikers in Nederland zou worden gemaakt, is voor het gebruik van het inhoudelijke berichtenverkeer een voorafgaande machtiging gevorderd aan de rechter-commissaris ex art. 126t lid 1 en lid 6 Sv (en later een machtiging ex art. 126uba Sv). Deze machtiging is bij beschikking van 15 december 2020 verleend. De rechter-commissaris heeft verder per mail van 17 februari 2021 toestemming gegeven om de onderschepte en ontsleutelde communicatie van en naar [account 1] en van en naar [account 4] in te zien en te gebruiken voor het strafrechtelijk onderzoek.

2.18

Tegen deze achtergrond meen ik dat het hof de uitspraak van het Hof van Justitie van 30 april 2024 betreffende prejudiciële vragen in de zaak M.N. niet heeft miskend en dat de tweede deelklacht faalt. Het kennelijke oordeel van het hof dat in de onderhavige situatie art. 31 Richtlijn 2014/41 niet van toepassing of niet geschonden is, getuigt – mede gelet op hetgeen ik onder randnummer 2.14 heb overwogen – niet van een onjuiste rechtsopvatting, nu uit de overwegingen van het hof over de samenwerking in het kader van een JIT blijkt dat de interceptie van de SkyECC-toestellen, voor zover deze zich in Nederland bevonden, heeft plaatsgevonden met de wetenschap en instemming van de Nederlandse autoriteiten, hetgeen een notificatie als bedoeld in art. 31 Richtlijn 2014/41 met het oog op de mogelijkheid van toetsing van de interceptie overbodig maakte.

2.19

Voor zover verder wordt geklaagd dat het hof heeft miskend dat art. 14 lid 7 EOB-richtlijn de rechter verplicht bewijselementen die de verdachte niet effectief kan becommentariëren, uit te sluiten, merk ik allereerst op dat art. 14 lid 7 EOB-richtlijn uitdrukkelijk ziet op bewijs dat door middel van een EOB is verkregen, hetgeen in de onderhavige zaak niet het geval is. Verder wijs ik erop dat het hof in de onderhavige zaak aandacht heeft besteed aan de mogelijkheden die de verdediging heeft gehad de betrouwbaarheid van de berichten te toetsen. Hierin ligt besloten dat de verdediging de onderschepte berichten effectief heeft kunnen becommentariëren.

3 Het tweede middel

3.1

Het tweede middel klaagt over de verwerping van verweren van de verdediging betreffende de rol van Europol bij de SkyECC-operatie en de schending van de Europolverordening. Volgens de stellers van het middel heeft het hof bij de verwerping van het rechtmatigheidsverweer miskend dat op het moment dat Europol een rol vervult dan automatisch de Europolverordening van toepassing is, welke verordening voor de verdediging inroepbare waarborgen bevat die bij vergaring van de SkyECC-data niet zijn nageleefd en waarop door de verdediging in appel uitdrukkelijk een beroep is gedaan. Het oordeel van het hof is in zoverre niet naar de eis van de wet met redenen omkleed, dan wel is onbegrijpelijk en getuigt bovendien van een onjuiste rechtsopvatting, aldus de stellers van het middel.

3.2

De taken van Europol betreffen onder meer het verzamelen en analyseren van informatie (zie art. 4 lid 1 onder a Europolverordening), maar Europol heeft geen zelfstandige opsporingsbevoegdheden (zie art. 4 lid 5 Europolverordening) en kan dus ook geen onrechtmatigheden begaan in het kader van de inzet van opsporingsbevoegdheden.

3.3

Uit de ter terechtzitting in hoger beroep van 13 mei 2025 bij gelegenheid van dupliek voorgedragen pleitnota blijkt dat de verdediging aldaar heeft aangevoerd:

“Conclusie: Uitsluiting van het Sky ECC-bewijs

13. Op basis van het voorgaande betoogt de verdediging dat het Sky ECC-bewijs moet worden uitgesloten om de volgende redenen:

• Onrechtmatige rol van Nederland : Nederland speelde een centrale rol in de operatie, zoals blijkt uit het Franse proces-verbaal van 17 april 2020, de JIT-overeenkomst, en het inzetplan […] . Deze rol maakt het vertrouwensbeginsel onbruikbaar en vereist volledige rechterlijke toetsing van de rechtmatigheid.

• Onbetrouwbaarheid van het bewijs : Bij belangrijke conversaties is slechts eenzijdig berichten verkeer beschikbaar. Het OM heeft gesteld ontleutening maakt betrouwbaar en niet onsleuteling impliceert wijzigingen. Dus onbetrouwbaar, dus onderzoeksplicht van de rechter.

• Doorbreking van het vertrouwensbeginsel : De actieve betrokkenheid van Nederland en de schendingen van de Europol-verordening door massale dataverzameling maken dat het OM zich niet kan beroepen op het vertrouwensbeginsel.”

3.4

Uit de ter terechtzitting in hoger beroep van 17 juni 2025 voorgedragen pleitnota blijkt dat de verdediging aldaar (opnieuw) heeft aangevoerd:

“Conclusie: Uitsluiting van het Sky ECC-bewijs

32. Op basis van het voorgaande betoogt de verdediging dat het Sky ECC-bewijs moet worden uitgesloten om de volgende redenen:

• Onrechtmatige rol van Nederland : Nederland speelde een centrale rol in de operatie, zoals blijkt uit het Franse proces-verbaal van 17 april 2020, de JIT-overeenkomst, en het inzetplan […] . Deze rol maakt het vertrouwensbeginsel onbruikbaar en vereist volledige rechterlijke toetsing van de rechtmatigheid.

• Onbetrouwbaarheid van het bewijs : Bij belangrijke conversaties is slechts eenzijdig berichten verkeer beschikbaar. Het OM heeft gesteld ontleutening maakt betrouwbaar en niet onsleuteling impliceert wijzigingen. Dus onbetrouwbaar, dus onderzoeksplicht van de rechter.

• Doorbreking van het vertrouwensbeginsel : De actieve betrokkenheid van Nederland en de schendingen van de Europol-verordening door massale dataverzameling maken dat het OM zich niet kan beroepen op het vertrouwensbeginsel.”

3.5

Zoals bij de bespreking van het eerste middel al naar voren is gekomen, heeft het hof het rechtmatigheidsverweer van de verdediging aldus opgevat dat het ertoe strekt dat de berichten die door interceptie zijn verkregen, moeten worden uitgesloten van het bewijs, omdat door de vergaande rol van Nederland in het onderzoek en door schendingen van de Europolverordening door massale dataverzameling het vertrouwensbeginsel niet van toepassing is. Ik herhaal hier dat het hof dit verweer heeft verworpen, omdat zelfs indien het vertrouwensbeginsel zou zijn geschonden dit nog niet betekent dat de berichten ook onrechtmatig zijn verkregen en zelfs als dit wel het geval is, dit nog niet betekent dat de berichten niet voor het bewijs kunnen worden gebezigd. Ten overvloede heeft het hof vervolgens opgemerkt dat het van oordeel is dat ten aanzien van de verkrijging van de met het SkyECC-account [account 1] ontvangen of verstuurde berichten op grond van de bevelen van de Franse rechter-commissaris, het vertrouwensbeginsel (ik begrijp: in de relatie met Frankrijk) wel van toepassing is en dat de omstandigheid dat Europol een rol heeft gespeeld bij de analyse van gegevens hieraan niet afdoet.

3.6

Het oordeel van het hof getuigt niet van een onjuiste rechtsopvatting en is ook niet onbegrijpelijk. Een verwerking door Europol van de vanuit Frankrijk verkregen gegevens maakt dit inderdaad niet anders, nu de Europolverordening de nationale rechter er niet toe dwingt de gegevensvergaring door Frankrijk op zijn rechtmatigheid te toetsen. Het hof heeft hetgeen de verdediging overigens (en op een eerder moment) met betrekking tot de rol van Europol en de Europolverordening heeft aangevoerd kennelijk – en niet onbegrijpelijk – niet opgevat als een op zichzelf staand responsieplichtig verweer. Daaraan blijkt in de betreffende pleitnota immers eveneens de onder randnummer 3.3 en 3.4 genoemde conclusie te zijn verbonden.

3.7

Voor het stellen van prejudiciële vragen omtrent de precieze reikwijdte van de waarborgen van de Europolverordening zie ik – gelet op de niet onbegrijpelijke uitleg die het hof aan het door de verdediging gevoerde rechtmatigheidsverweer heeft gegeven – geen aanleiding, nu de beantwoording daarvan niet van belang is voor de beoordeling van het middel.

3.8

Het middel faalt.

4 Het derde middel

4.1

Het derde middel bevat de klacht dat het hof de uit Frankrijk afkomstige SkyECC-data tot het bewijs heeft gebezigd, in welk oordeel besloten ligt dat de regels van het Unierecht niet van toepassing zijn en/of niet zijn geschonden, terwijl dat oordeel van een onjuiste rechtsopvatting getuigt dan wel niet begrijpelijk en/of ontoereikend is gemotiveerd. Het gaat de stellers – gelet op de toelichting op het middel – naar ik begrijp met name om schending van art. 31 EOB-richtlijn.

4.2

De klacht over schending van art. 31 EOB-richtlijn faalt om redenen zoals vermeld onder randnummer 2.18 van deze conclusie.

4.3

Verder merk ik op dat ik geen enkele aanleiding zie om vooruitlopend op de uitspraak van het Hof van Justitie in de zaak Prudniez prejudiciële vragen aan het Hof van Justitie te stellen die als gevolg van die uitspraak mogelijk zouden kunnen rijzen. Daarbij herhaal ik dat de door het Cour de cassation aan het Hof van Justitie gestelde vragen betrekking hebben op de verplichtingen die op de uitvoerende lidstaat rusten met betrekking tot het openstellen van een rechtsmiddel waarmee de rechtmatigheid van de verkrijging van het door middel van een EOB door een andere lidstaat opgevraagde bewijsmateriaal dat al in het bezit is van de autoriteiten van de uitvoerende lidstaat kan worden betwist. De vragen in die zaak hebben geen betrekking op de beoordeling door de rechter van de onrechtmatigheid van door middel van een JIT verkregen bewijsmateriaal dat onder verantwoordelijkheid van een andere lidstaat is verworven, zoals in de onderhavige zaak het geval is.

4.4

Overigens geeft de bestaande rechtspraak van het Hof van Justitie mij geen aanleiding om te veronderstellen dat ingeval onderzoeksresultaten zijn verkregen door een JIT het vertrouwensbeginsel, dat in de jurisprudentie van het Hof van Justitie een algemeen geaccepteerd beginsel is, geen toepassing heeft en de rechter van de staat die de onderzoeksresultaten ontvangt, moet toetsen of deze rechtmatig zijn verkregen in de staat onder wiens verantwoordelijkheid de onderschepping heeft plaatsgevonden. Wat betreft de toetsing van de betrouwbaarheid van de onderzoeksresultaten voor het bewijs geldt dat de rechter daartoe onder omstandigheden gehouden kan zijn. De juridische kaders die gelden in een geval als het onderhavige zijn voldoende duidelijk.

5 Het vierde middel

5.1

Het vierde middel bevat de klacht dat het recht van de verdachte op een eerlijk proces is geschonden aangezien het hof de uit Frankrijk afkomstige SkyECC-data voor het bewijs heeft gebezigd en heeft geoordeeld dat ondanks dat noch de rechtmatigheid noch de betrouwbaarheid hiervan kan worden getoetst, het recht op een eerlijk proces niet is tenietgedaan.

5.2

Deze klacht faalt, omdat de rechter, zoals eerder in deze conclusie uiteengezet, bij het uitblijven van een onherroepelijke uitspraak van een Franse rechter omtrent de onrechtmatigheid van de SkyECC-datavergaring, ervan mocht uitgaan dat de onderscheppingen rechtmatig zijn verricht. Wat betreft de eerlijkheid van het proces heeft het hof onder meer overwogen dat de verdediging in hoger beroep de kans heeft gekregen om vragen te stellen aan medeverdachten die in hoger beroep hebben toegegeven gebruik te hebben gemaakt van een SkyECC-account en onder meer hebben gecommuniceerd met het account [account 1] , maar hier geen gebruik van heeft gemaakt. In dit verband heeft het hof erop gewezen dat zelfs toen één van de medeverdachten als getuige werd gehoord in de zaak van de verdachte hem niet is gevraagd of de berichten die blijkens het dossier door hem naar het account [account 1] zijn verzonden en van dit account zijn ontvangen juist waren. Bovendien heeft het hof in het kader van de beoordeling van de betrouwbaarheid overwogen dat de berichten van en naar het SkyECC- account [account 1] die via interceptie zijn verkregen, overeenkomen met de berichten die staan in de telefoon die in beslag is genomen toen de verdachte werd aangehouden. Verder hebben medeverdachten verklaard over de berichten die zij via hun SkyECC-accounts hebben verstuurd, maar geen van hen heeft gesteld dat deze berichten niet overeenkomen met de berichten die in het dossier staan. Er zijn dus een heleboel aanwijzingen dat de berichten betrouwbaar zijn en geen aanwijzingen voor het tegendeel, zodat naar het oordeel van het hof nader onderzoek naar de betrouwbaarheid onnodig is. Mijns inziens is deze motivering toereikend.

5.3

Het middel faalt.

6 Het vijfde middel

6.1

Het vijfde middel bevat de klacht dat “het hof niet heeft gerespondeerd op de uitdrukkelijk onderbouwde standpunten vervat in het stuk ‘SkyECC ontrafeld’, dat door het hof ter terechtzitting van 24 april 2025 uitdrukkelijk als bijlage bij het pleidooi is aanvaard”.

6.2

Het proces-verbaal van de terechtzitting van 24 april 2025 houdt – voor zover hier van belang – in:

“De raadsman overlegt het extensieve verweer (inclusief bijlagen), dat hij op 17 april 2025 al aan het hof heeft gemaild, en verzoekt het hof het extensieve verweer als bijlage bij zijn pleidooi te beschouwen. Hij deelt mee dat hij anders genoodzaakt zal zijn om dit inhoudelijk voor te dragen. Na kort overleg deelt de voorzitter mee dat het hof hier akkoord mee gaat met de kanttekening dat uitdrukkelijk onderbouwde standpunten naar voren moeten worden gebracht.”

6.3

Het hof heeft in zijn arrest aan het begin van zijn bespreking van de verweren van de raadsman in een voetnoot overwogen:

“Bij de bespreking van de door de raadsman gevoerde verweren gaat het hof uit van hetgeen door de raadsman op zitting is voorgedragen. Voorafgaand aan de zitting heeft het hof van de raadsman een geschrift ontvangen met de titel ‘SkyECC ontrafeld’. Voor zover in dat stuk standpunten worden ingenomen die niet zijn verwoord op de zitting, worden deze niet behandeld door het hof.”

6.4

In de toelichting op het middel worden de volgende drie deelklachten verwoord:

i) het hof heeft in strijd met zijn ter terechtzitting genomen beslissing het stuk ‘SkyECC- ontrafeld’ in de einduitspraak terzijde geschoven, hetgeen strijdig is met art. 414 lid 1 Sv en het beginsel van een eerlijk proces;

ii) het hof heeft miskend dat aan de door het hof gestelde kanttekening dat de uitdrukkelijk onderbouwde standpunten ter terechtzitting naar voren moeten worden gebracht, is voldaan door de essentiële inhoud van dit stuk op de terechtzitting van 24 april 2025 voor te dragen en daar uitdrukkelijk naar te verwijzen op de terechtzitting van 17 juni 2025, terwijl het hof niet heeft gerespondeerd op de uitdrukkelijk onderbouwde standpunten inzake “de leidende rol van Nederland, de betrokkenheid van Nederlandse opsporingsambtenaren bij de interceptietool en ontsleutelingsmethode, de rol van Europol, de schending van de notificatieplicht van artikel 31 EOB-richtlijn, de massale datavergaring zonder waarborgen en de forensische ondeugdelijkheid van het bewijs”;

iii) het arrest is innerlijk tegenstrijdig, omdat het enerzijds erkent dat het stuk de verzoeken van de raadsman concretiseert, maar tegelijkertijd op de daarin vervatte standpunten niet wordt gerespondeerd.

6.5

De eerste deelklacht is gebaseerd op de – in mijn ogen onjuiste – veronderstelling dat het hof het stuk ‘SkyECC-ontrafeld’ in zijn einduitspraak terzijde heeft geschoven door te overwegen dat “voor zover in dat stuk standpunten worden ingenomen die niet zijn verwoord op de zitting, (…) deze niet worden behandeld door het hof”. Het hof heeft met deze overweging – volledig in lijn met hetgeen wat het hof ter terechtzitting van 24 april 2025 had aangegeven – slechts tot uitdrukking gebracht dat voor zover in het betreffende stuk standpunten worden ingenomen die niet ter terechtzitting zijn verwoord, daarover niet door het hof zal worden beslist. Daarmee is niet gezegd dat het stuk geen onderdeel uitmaakt van het dossier, dat de daarin opgenomen standpunten per definitie buiten beschouwing zijn gelaten of dat het hof de inhoud van dit stuk niet bij zijn beraadslaging heeft betrokken. Aldus faalt de eerste deelklacht.

6.6

In verband met de tweede deelklacht, die inhoudt dat het hof niet heeft gereageerd op de door de stellers van het middel genoemde uitdrukkelijk onderbouwde standpunten (de leidende rol van Nederland en betrokkenheid van Nederlandse opsporingsambtenaren, de rol van Europol, de schending van de notificatieplicht ex art. 31 van de EOB-richtlijn en het ontbreken van waarborgen voor de betrouwbaarheid van de data) merk ik het volgende op. Het proces-verbaal van de terechtzitting op 24 april 2025 vermeldt dat de raadsvrouw van de verdachte verweer heeft gevoerd aan de hand van een op schrift gestelde pleitnota. In deze pleitnota wordt onder randnummer 1 verwezen naar een “163 pagina’s” tellend document waarin rechtmatigheids- en betrouwbaarheidsverweren zijn opgenomen (dit is kennelijk het stuk met de titel “SkyECC-ontrafeld”). Vervolgens is opnieuw aan dit document gerefereerd op de terechtzitting van 17 juni 2025, zo blijkt uit het proces-verbaal van die terechtzitting. De beoordeling van de tweede deelklacht wordt bemoeilijkt doordat de stellers van het middel in cassatie niet met een voldoende mate van duidelijkheid hebben omschreven wat deze standpunten inhouden onder eventuele specifieke verwijzing naar de betreffende bladzijdenummers of paragraafnummers van de pleitnota dan wel de bijlage daarbij, hetgeen met het oog op een overzichtelijke en werkbare procesvoering in cassatie mag worden verlangd. Voor zover ik het tegen die achtergrond kan overzien, heeft het hof wel degelijk gerespondeerd op de volgens de verdediging leidende rol van Nederland en de betrokkenheid van Nederlandse opsporingsambtenaren bij de operatie, door te overwegen dat zij enkel een ondersteunende technische rol hebben gehad. Ook op het standpunt dat er geen waarborgen zijn omtrent de deugdelijkheid van het bewijs heeft het hof gerespondeerd. Ditzelfde geldt voor en de rol van Europol. Wat betreft schending van art. 31 van de EOB-richtlijn heeft het hof weliswaar niet direct gerespondeerd op het verweer dat deze bepaling is geschonden, maar uit het arrest blijkt dat de Nederlandse autoriteiten op de hoogte waren van de interceptie, zodat het hof dit verweer enkel kon verwerpen.

6.7

Tot slot houdt de derde deelklacht in dat het arrest van het hof innerlijk tegenstrijdig is omdat – als ik het goed begrijp – daarin enerzijds wordt erkend dat het stuk de door de raadsman gedane verzoeken concretiseert en dit dan automatisch ook geldt voor de uitdrukkelijk onderbouwde standpunten van de verdediging, terwijl het in een voetnoot aangeeft dat het weigert op de in het stuk vervatte standpunten te responderen. Hierin kan ik de stellers van het middel niet volgen. Er is immers geen rechtsregel die de feitenrechter verplicht om te responderen op enig in een door of namens de verdachte overgelegd document opgenomen standpunt zonder dat door of namens de verdachte dit standpunt ter terechtzitting ten overstaan van de feitenrechter duidelijk, door argumenten ondersteund en voorzien van een ondubbelzinnige conclusie naar voren is gebracht. Voor zover de stellers van het middel menen dat art. 414 lid 1 Sv meebrengt dat op elk argument dat in een ingebracht stuk is genoemd, moet worden gerespondeerd, berust dat aldus op een onjuiste rechtsopvatting. De rechter is zonder uitdrukkelijk voorgedragen verweer slechts gehouden om de gevoegde stukken bij de beraadslaging te betrekken. Door te beslissen dat het stuk (als bijlage bij het pleidooi) aan het dossier wordt toegevoegd en verder te beslissen dat enkel zal worden gerespondeerd op standpunten die uitdrukkelijk naar voren zijn gebracht, heeft het hof in mijn ogen geen innerlijk tegenstrijdig arrest gewezen.

6.8

Het middel faalt in al zijn onderdelen.

7 Het zesde middel

7.1

Het zesde middel bevat de klacht dat het hof het namens de verdachte ter terechtzitting van 5 maart 2025 gedane en op 24 april 2025 herhaalde verzoek om [getuige 2] op te roepen en te horen als getuige (telkens) ten onrechte heeft afgewezen. Het hof zou bij die afwijzing zijn uitgegaan van een onjuiste rechtsopvatting door bij toepassing van het noodzakelijkheidscriterium niet te betrekken dat zich omstandigheden voordeden die maakten dat het noodzakelijkheidscriterium moet worden toegepast op een wijze die niet wezenlijk verschilt van toepassing van het verdedigingsbelangcriterium. Mede gelet op hetgeen door de verdediging naar voren is gebracht en het feit dat het openbaar ministerie het belang bij het horen van de getuige onderkende, is de beslissing van het hof onbegrijpelijk en ontoereikend gemotiveerd. Het recht op een eerlijk proces van de verdachte is daarmee geschonden, aldus de stellers van het middel.

7.2

De achtergrond van het verzoek tot het horen van [getuige 2] ligt in een ongedateerde brief van [betrokkene 2] waarin hij schrijft dat niet de verdachte, maar [getuige 2] hem (onder meer via de account [account 1] ) heeft aangestuurd om de moord in Beuningen te plegen. Naar aanleiding van deze brief is [betrokkene 2] op 25 februari 2025 gehoord. Tijdens dit verhoor heeft hij verklaard dat [getuige 2] hem de opdracht heeft gegeven tot het plegen van de liquidatie in Beuningen, al geeft hij, gevraagd naar de account [account 1] , aan de naam niet te herkennen. Toch heeft hij volgehouden dat [getuige 2] [A] is van wie hij opdrachten heeft gehad en [getuige 2] ook degene was met wie hij via SkyECC contact heeft gehad. De verdachte zou hem nooit hebben gevraagd om strafbare feiten te plegen. Ter terechtzitting van 5 maart 2025 is [betrokkene 2] gehoord als getuige. Ook toen heeft hij volgehouden dat [getuige 2] degene is met wie hij via SkyECC contact heeft gehad en door wie hem opdrachten zijn gegeven. De raadslieden hebben vervolgens verzocht [getuige 2] als getuige te horen. Het proces-verbaal van de terechtzitting houdt hierover het volgende in:

“Wat het horen van [getuige 2] betreft:

Ik heb dat verzoek eerder bij uw hof neergelegd en daarbij de noodzaak van het horen aangegeven. Dat was naar aanleiding van de brief van [betrokkene 2] . Ik begrijp heel goed dat het OM zich hier tegen verzet en dat misschien ook voor u meespeelt dat we niet exact weten waar [getuige 2] zich bevindt. Op basis van informatie van mijn cliënt zou hij in Suriname zijn. Ik verwacht ook niet dat als ik hem vraag of de [account 1] van hem is, dat hij dan juichend ja zal zeggen maar dat is niet de maatstaf. Het gaat mij erom dat hij, los van die vraag, wel informatie kan geven over het neerzetten van de auto 's, het ophalen dan wel het aanwijzen van een auto in de [A-straat] , maar ook in zijn algemeenheid hoe hij communiceerde met mijn cliënt maar ook met [betrokkene 2] . En omdat de verklaring van [betrokkene 2] in grote mate ontlastend werkt voor mijn cliënt is het voor de verdediging noodzakelijk om het waarheidsgehalte van die verklaring te kunnen toetsen. Dat moet door het horen van [getuige 2] en door hem te confronteren met de stellingen die [betrokkene 2] heeft ingenomen en die zeer belastend heeft verklaard ten aanzien van [getuige 2] , maar ook ontlastend ten aanzien van mijn cliënt. Ik wil weten waar [getuige 2] zich tijdens de voorbereidingshandelingen bevond, maar ook ten tijde van de moord in Beuningen. Heeft hij zijn Golf inderdaad uitgeleend aan [betrokkene 2] , wanneer is dat besproken, wie waren daarbij? Maar ook: wat was zijn band met cliënt en met [betrokkene 2] ? Hoe vaak zag hij hem en komt dat overeen met zendmastgegevens? Heeft [getuige 2] [betrokkene 2] inderdaad betaald om naar Suriname te gaan? Was er een safehouse? Stond dat op naam van [getuige 2] ? Gezien de verklaring van [betrokkene 2] roept de rol van [getuige 2] op z'n minst vragen op en hij is nooit zo bevraagd. Er is ook niet eerder zulk belastend bewijs aangetroffen over de rol van [getuige 2] . Het is noodzakelijk voor de verdediging om hem daarover te bevragen.

[…]

De advocaat-generaal deelt mee:

[…]

Relevanter is het verzoek ten aanzien van [getuige 2] . Justitie wilde en wil nog steeds [getuige 2] graag horen. [getuige 2] werd in de eerste instantie gelinkt aan de […] . Waar de gebruiker van de […] samen met [verdachte] verdacht was van de organisatie van de moord, was hij toen uitdrukkelijk medeverdachte. Dat draaide op het moment van de rerun toen uit die beschikbaar gekomen data geanalyseerd kon worden dat bij de delicten in [plaats] en Beuningen meneer [medeverdachte 4] de gebruiker van […] was.

Daartussen ligt nog steeds voor de hand dat [getuige 2] op een bepaald moment de […] gebruikt heeft. Toen de rol van [medeverdachte 4] aan het licht kwam, veranderde de status van [getuige 2] van verdachte tot getuige. Nu ligt er een verklaring van [betrokkene 2] . Daar hecht justitie niet zo heel veel waarde aan, maar dat neemt niet weg dat het in het belang van de waarheidsvinding van belang is om [getuige 2] te horen. Dus ik snap het verzoek van de verdediging, maar we lopen aan tegen het pijnpunt van de locatie waar [getuige 2] is. Er zijn drie wegen om daar te komen Weet één van de verdachten waar [getuige 2] is, weet z'n moeder het misschien? De politie heeft zijn moeder na de verklaring van [betrokkene 2] opnieuw benaderd. Zij zei dat ze niet wist waar hij was en dat ze hem zou vragen om te bellen. Dat is tot op heden niet gebeurd. In de systemen staat hij geregistreerd als “geëmigreerd". Een derde weg is een bevraging in het buitenland of hij ergens staat ingeschreven. Dat kan via een zogenaamd derdelandenformulier en dat kan ook op redelijk korte termijn als een land daaraan mee wil werken. Dan zou Suriname een aanknopingspunt kunnen zijn. Dan zou er binnen een aantal weken, bijvoorbeeld voor de datum van het requisitoir, antwoord kunnen zijn of hij daar ergens ingeschreven staat. Als het antwoord ja is kan hij via een rechtshulpverzoek daar gehoord worden. Dat duurt zes tot negen maanden en daar geeft Suriname in de regel wel uitvoering aan. Nu het hof geen andere aanknopingspunt heeft dan de suggestie dat hij in Suriname is, is de vraag of dat aanleiding is om meer tijd te pakken om justitie een derdelandenformulier te laten sturen (wat overigens al verstuurd is, maar waar nog geen antwoord op is gekomen). Of u daar nog op wilt gaan wachten, bijvoorbeeld in de komende maand tot aan de datum requisitoir en uiteindelijk een definitieve beslissing om de getuige te horen wil nemen op dag van het requisitoir in de ochtend of de dag daarvoor. En tot dat moment kijken waar we uitkomen in de speurtocht naar [getuige 2] . Dat zou de weg zijn die justitie zou kiezen.

De voorzitter vraagt de advocaat-generaal:

U zei -bijna in een tussenzin- dat het formulier al is uitgegaan ?

De advocaat-generaal antwoordt:

Ja, ik ben vorige week natuurlijk al begonnen om uit te zoeken hoe we [getuige 2] kunnen vinden. Volgens de rechtshulpclusters zou dat via zo 'n derdelandenformulier kunnen. Soms werkt Suriname daar wel aan mee, begreep ik. Dus dat formulier is uitgestuurd. En hoe lang het duurt voor daar antwoord op komt, hangt af van de medewerking van de autoriteiten. Bij de uitlevering van [verdachte] door Suriname is daar ook een langdurig proces aan vooraf gegaan. En de liaisonofficier die er toen zat, is er nu niet meer. Dus je moet dan ook weer andere contacten opbouwen.

Mr. Moszkowicz vraagt of er een Interpol signalering is.

De advocaat-generaal antwoordt dat hij niet gesignaleerd staat, omdat er geen sprake is van een verdachte.

Mr. Moszkowicz vraagt of [getuige 2] dan geen verdachte is geworden na de verklaring van [betrokkene 2] .

De advocaat-generaal deelt mee:

Nee, het zo niet best zijn als we op grond van een verklaring waar we aan de voorkant de gaten al in kunnen schieten, iemand zomaar verdacht zouden maken, internationaal zouden laten signaleren, in uitleveringsdetentie laten zitten om hem vervolgens na tig maanden in Nederland te krijgen. Voor justitie is [getuige 2] geen verdachte.

Mr. Moszkowicz vraagt:

En ook niet een zogenaamde Blue Notice? Want dat is een signalering om informatie te verzamelen. Dat is een veel minder verstrekkend middel, maar wel effectief.

De advocaat-generaal reageert:

Wat ik er van kon zeggen: hij staat niet nationaal of internationaal gesignaleerd op basis van een verdenking.

De voorzitter onderbreekt het onderzoek voor beraad.

De voorzitter hervat het onderzoek en stelt vast dat [betrokkene 5] niet meer aanwezig is.

De voorzitter deelt verder in antwoord op een vraag van de advocaat-generaal mee dat het proces-verbaal van de zitting in ieder geval gereed zal zijn voor het requisitoir.

De voorzitter deelt mee dat het hof heeft te beslissen op twee verzoeken die door de verdediging van [medeverdachte 2] zijn gedaan:

Dat zijn de verzoeken om een aanvullend proces-verbaal te laten opstellen over later aangeleverde Sky-berichten en het horen van [getuige 2] . Het hof wijst beide verzoeken af nu de noodzaak vooralsnog niet is gebleken. Er kunnen natuurlijk nieuwe ontwikkelingen zijn, die het horen alsnog noodzakelijk maken. In dat geval kunnen de verzoeken worden herhaald.”

7.3

Vervolgens is het verzoek op de terechtzitting van 24 april 2025 bij pleidooi herhaald. De raadsvrouw van de verdachte heeft gepleit aan de hand van op schrift gestelde pleitnotities. In aanvulling op randnummer 119, slot heeft zij aangevoerd:

“Ik verzoek uw hof nogmaals [getuige 2] als getuige te horen. U kent de onderbouwing. Gezien de stellingen van de verdediging en het feit dat er duidelijke aanwijzingen zijn dat [getuige 2] de gebruiker was van de [account 1] , is het voor de verdediging noodzakelijk om [getuige 2] te horen als getuige en hierover te bevragen. Te meer omdat het door het openbaar ministerie terzijde wordt geschoven en de verdediging [getuige 2] wil confronteren met bevindingen die in de pleitnota staan, waaronder met de momenten dat [getuige 2] in de buurt is van de [account 1] . Ik verwijs u verder naar hetgeen ik u daar eerder over heb gemaild. U hoeft daar vandaag geen antwoord op te geven. U, voorzitter, vraagt of ik bekend ben met de verblijfplaats van [getuige 2] . Nee, ik weet niet waar hij verblijft.”

7.4

In het arrest is ten aanzien van de vaststelling dat de verdachte de gebruiker is van het SkyECC- account [account 1] en, in het verlengde daarvan, de afwijzing van het verzoek [getuige 2] als getuige te horen het volgende overwogen:

“[medeverdachte 2] is de gebruiker van het SkyECC- account [account 1] en [telefoonnummer 1]

63. Het proces-verbaal van bevindingen van 8 maart 2022 ( pagina’s 7986 tot en met 8051 ), voor zover inhoudende – zakelijk weergegeven – als relaas van de verbalisant:

Telefoontoestel [medeverdachte 2]

In een ander onderzoek (TGO Pot) werd op 6 juli 2020 onder verdachte:

[verdachte]

het navolgende telefoontoestel inbeslaggenomen:

Merk : Apple

Type : iPhone 11

IMEI : [IMEI 1]

IMEI2 : [IMEI 2]

Last used MSISDN : + [telefoonnummer 4]

Onderzoek Drawa

In het onderzoek Drawa , is van 23 juni 2020 tot en met 16 augustus 2020 het telefoontoestel met [IMEI 1] geïntercepteerd. [medeverdachte 2] was de alleen gebruiker van dit toestel met bij behorend telefoonnummer [telefoonnummer 4] .

Bevindingen

In de telefoon staat als WhatsApp gebruiker de owner als ' [A] " met als telefoonnummer [telefoonnummer 4] .

64. Het proces-verbaal van verhoor getuige van (naar het hof begrijpt) 7 juli 2021 (pagina’s 2971 tot en met 2976), voor zover inhoudende – zakelijk weergegeven – als verklaring van [getuige 1] :

Ik ben 6 juli aangehouden door het AT. Daar was [medeverdachte 2] en nog een ander bij.

Op 6 juli ben ik [medeverdachte 2] in de ochtend gaan ophalen. Hij was in [stadswijk] . Ik heb hem opgehaald met de witte Mercedes. Ik denk dat ik vanuit [plaats] kwam. Vanaf een vriendin. Ik was samen met [betrokkene 6] op dat adres in [plaats] . We zijn samen [medeverdachte 2] gaan halen. Ik heb hem bij een woning opgehaald. Aan of nabij de [b-straat] . Dat zal een uurtje voor de staande houding zijn geweest.

65. Het proces-verbaal van verhoor verdachte van 8 juli 2020 ( pagina’s 1459 tot en met 1465 ), voor zover inhoudende – zakelijk weergegeven – als verklaring van [medeverdachte 2] :

Je bent aangehouden als verdachte van meerdere feiten, namelijk

- poging moord cq doodslag,

- het voor handen hebben van een vuurwapen, en/of munitie

- vernieling, openlijke geweldpleging tegen goederen

Hierbij is nu het feit bijgekomen, witwassen.

V: We hebben gisteren gesproken over jouw telefoontoestel, een iPhone 11, die bij jou is

aangetroffen tijdens jouw aanhouding.

A: Ik gebruik deze telefoon

V: Kan je aangeven wanneer je hem hebt gekregen?

A: Een paar maanden geleden.

66. Het relaas proces-verbaal zaakdossier Pot van 25 april 2022 ( los in dossier ), voor zover inhoudende (op pagina 57 van dat relaas proces-verbaal) – zakelijk weergegeven – als relaas van de verbalisant:

Op 6 juli 2020 werd de verdachte [medeverdachte 2] aangehouden voor het opsporingsonderzoek Pot, waarna hij op 9 juli 2020 in vrijheid werd gesteld.

67. Het proces-verbaal van bevindingen van 16 juli 2020 ( pagina’s 1455 tot en met 1458 ), voor zover inhoudende – zakelijk weergegeven – als relaas van de verbalisant:

In de periode van 07 t/m 14 mei 2020 hebben in [plaats] zes schietincidenten plaatsgevonden. Er is geschoten op panden. Op 18 mei 2020 is er een explosief ontploft dat was bevestigd op of aan een woning aan de [c-straat 1] . Op 21 mei 2020 werd er een explosief aangetroffen in de [d-straat 1] . Al deze panden zijn gelegen in [plaats] . De schietincidenten en aanslagen staan vermoedelijk met elkaar in verband. Uit diverse verstrekkingen van de TCI blijkt dat de diefstal van tientallen kilo's cocaïne ten grondslag zou liggen aan deze incidenten. Gezien het bovenstaande is een opsporingsonderzoek naar de bovengenoemde schietincidenten gestart onder de naam TGO Pot.

68. Het proces-verbaal van bevindingen van 6 april 2021 ( pagina 1439 ), voor zover inhoudende – zakelijk weergegeven – als relaas van de verbalisant:

Op 6 juli 2020 werd [verdachte] aangehouden. [verdachte] zat op de achterbank van een Mercedes. Op de achterbank van deze Mercedes werden twee iPhones aangetroffen:

Sky-ECC iPhone [IMEI 3] ,

iPhone [IMEI 4] .

Uit informatie vanuit de data van SkyECC blijkt dat aan het account [account 1] gekoppeld zijn:

Van 30-05-2020 tot en met 06-07-2020 gekoppeld is aan [IMSI 1] en [IMEI 5] .

Van 09-07-2020 tot en met 03-03-2021 gekoppeld aan [IMSI 2] en [IMEI 6] .

In de Sky-ECC data zijn de 1e 14 cijfers van het IMEI nummer vermeld. Het 15e cijfer, de zogenoemde checkdigit, is niet vermeld. Deze dient berekend te worden. Voor het opvragen van historische verkeersgegevens kan deze als "0" vermeld worden.

Voor het vanaf 09-07-2020 gebruikte IMEI nummer wordt dat dus [IMEI 7] .

69. Een geschrift, zijnde het ongetekende proces-verbaal van 29 maart 2021 ( pagina’s 1485 tot en met 1488 ), voor zover inhoudende – zakelijk weergegeven – als relaas van de verbalisant:

[verdachte] werd op 6 juli 2020 aangehouden. In de auto waarin hij zat werden drie telefoons aangetroffen en in beslag genomen, waaronder:

een Apple iPhone 8, [IMEI 3] , met daarin [telefoonnummer 2] .

De telefoon met [IMEI 1] (iPhone 11) en telefoonnummer [telefoonnummer 4] heeft (naar het hof begrijpt) [medeverdachte 2] bij heenzending weer terug gekregen.

70. Het proces-verbaal van bevindingen van 5 september 2022 ( pagina’s 1440 tot en met 1450 ), voor zover inhoudende – zakelijk weergegeven – als relaas van de verbalisant:

[verdachte] werd op 6 juli 2020 aangehouden. Op 9 juli 2020 werd [medeverdachte 2] heengezonden.

Vanaf 10 juli 2020 blijkt vanuit de Sky-ECC chatsessies dat de telefoon met het [IMEI 6] in gebruik werd genomen in combinatie met het account [account 1] . Op 10 juli 2020, vindt onderstaande chatsessie plaats.

Datum, tijd

SKY gebruiker/ from

Naar

Inhoud chat

2020-07-10T18:18:20.303

[account 1]

[account 6]

Rustig bro

2020-07-10T18:18:20.646

[account 1]

[account 6]

Zat binnen

2020-07-10T18:18:20.756

[account 1]

[account 6]

Ben net buiten

2020-07-10T18:18:20.756

[account 1]

[account 6]

Jij dan

2020-07-10T18:19:00.193

[account 6]

[account 1]

Serieus

2020-07-10T18:19:01.239

[account 6]

[account 1]

Wrm dan

2020-07-10T18:19:32.851

[account 1]

[account 6]

Die 40 k die was genakt [plaats]

2020-07-10T18:19:42.711

[account 1]

[account 6]

Ze denken ik had aanslagen aan gestuurd

2020-07-10T18:19:54.477

[account 1]

[account 6]

Drna zagen ze van ze komen niet ver

2020-07-10T18:20:01.914

[account 1]

[account 6]

Wilde ze witwassen geven

2020-07-10T18:30:45.137

[account 6]

[account 1]

Pfff lastig man bro

2020-07-10T18:30:51.98

[account 6]

[account 1]

Heb je ook problemen gehad met encr...

Tijdens voornoemde detentie van [medeverdachte 2] , zijn er geen chats verstuurd door de gebruiker met het [account 1] account.

71. Het proces-verbaal van bevindingen van 5 september 2022 ( pagina’s 9326 tot en met 9354 ), voor zover inhoudende – zakelijk weergegeven – als relaas van de verbalisant:

6. “Oplossing” moet gewist worden

Uit de metadata van het account [account 1] blijkt dat dit account onder andere gekoppeld is aan gebruikersnamen/nicknames “Oplossing!!” en “Oplossing!!!”.

6.1

Uitgewisselde berichten [nummer 1] en [nummer 2]

De berichten van de reseller, in deze chatsessie, zijn (nog) niet ontsleuteld en dus niet beschikbaar. De volgende berichten worden uitgewisseld:

Datum

Tijd

Zender

Bericht

06-07-2020

22:28:52

[nummer 1]

Broeder

06-07-2020

22:28:58

[nummer 1]

Een sky moet gewist worden

06-07-2020

22:29:04

[nummer 1]

Kan jij dat voor me doen

06-07-2020

22:29:05

[nummer 1]

Doen

06-07-2020

22:29:36

[nummer 1]

Oplossing

06-07-2020

22:29:57

[nummer 1]

Is van jou afkomstig

06-07-2020

22:30:01

[nummer 1]

Toch?

06-07-2020

22:30:30

[nummer 1]

Kan je hem wissen gelijk!

06-07-2020

22:31:14

[nummer 1]

Oké top

06-07-2020

22:31:17

[nummer 1]

Thanks

7.1

Berichten [nummer 1] naar reseller [nummer 2]

De berichten van de reseller, in deze chatsessie, zijn (nog) niet ontsleuteld en dus niet beschikbaar. De volgende berichten worden uitgewisseld:

Datum

Tijd

Zender

Bericht

09-07-2020

18:19:40

[nummer 1]

Ben net buiten

09-07-2020

18:19:43

[nummer 1]

Oplossing

09-07-2020

18:19:58

[nummer 1]

Haal me bo1c

09-07-2020

18:20:00

[nummer 1]

Ook eruit

09-07-2020

18:20:09

[nummer 1]

500011

09-07-2020

18:37:06

[nummer 1]

Ma ik wil die mensen die in die tel zijn wel

09-07-2020

18:37:08

[nummer 1]

Hebben bro

09-07-2020

18:37:12

[nummer 1]

Belangrijke contact

09-07-2020

18:37:20

[nummer 1]

En kan je gelijk 1 van die bc1 voor me brengen

09-07-2020

18:37:25

[nummer 1]

Ma wil die contacten hebben

09-07-2020

18:42:29

[nummer 1]

Ja

09-07-2020

18:42:31

[nummer 1]

Zelfde

09-07-2020

18:42:34

[nummer 1]

Ma is het zeker

09-07-2020

18:42:50

[nummer 1]

Dat die scotoes er niet in kunnen

09-07-2020

18:42:51

[nummer 1]

Als je die andere eruit haalt

09-07-2020

18:58:56

[nummer 1]

Stuur voor me

09-07-2020

18:58:56

[nummer 1]

Met zelfde gegevens

09-07-2020

18:58:56

[nummer 1]

Oké

09-07-2020

18:58:56

[nummer 1]

Met zelfde gegevens

09-07-2020

18:58:59

[nummer 1]

En ik me mensen weer heb

09-07-2020

19:09:29

[nummer 1]

Nee sky nog niet

09-07-2020

19:09:30

[nummer 1]

Alleen bc1

09-07-2020

20:52:37

[nummer 1]

Welke tel kan allemaal

09-07-2020

20:52:41

[nummer 1]

?

09-07-2020

20:56:08

[nummer 1]

Doe wel ik al eerder had

09-07-2020

20:56:16

[nummer 1]

Denk ik

09-07-2020

20:56:25

[nummer 1]

iPhone 7

09-07-2020

20:56:27

[nummer 1]

Of 8

09-07-2020

20:56:31

[nummer 1]

Was het

7.2

No1.BC van de [account 1] heeft accountnummer [nummer 3]

Tijdens de aanhouding van [medeverdachte 2] op 6 juli 2020 werd bij hem een Apple iPhone 7, voorzien van het [IMEI 4] , inbeslaggenomen. Dit blijkt een toestel te zijn dat gebruik maakt van encryptie software van No1.BC (Number One Business Communication).

[account 1] communiceert met de reseller [nummer 2] . De volgende berichten worden uitgewisseld:

Datum

Tijd

Zender

Bericht

18-06-2020

11:59:48

[account 1]

Verkoop je

18-06-2020

11:59:53

[account 1]

No1 bic ?

18-06-2020

14:12:03

[account 1]

Wat kost het

18-06-2020

17:13:22

[account 1]

En hoelaat kan ik hem morgen [betrokkene 7] hebben ?

18-06-2020

17:35:53

[account 1]

Kan je morgen 1 laten leveren bro

18-06-2020

17:02:16

[account 1]

Hoelaat heb ik die phone

10.1

Berichten [account 1] – [nummer 2]

Datum

Tijd

Zender

Bericht

18-08-2020

15:41:30

[account 1]

[nummer 3]

18-08-2020

15:41:33

[account 1]

Voeg me toe op bic 1 bro

72. Het proces-verbaal van bevindingen van 21 december 2021 ( pagina’s 5868 tot en met 5873 ), voor zover inhoudende – zakelijk weergegeven – als relaas van de verbalisant:

Op (naar het hof begrijpt) 18 juni 2020 vond er een observatie en een IMSI-scan plaats op de broers [medeverdachte 4] en [medeverdachte 2] .

Er waren vier scans. Deze werden gehouden op de [c-straat 2] , de A5 ter hoogte van [stadsdeel] en de [e-straat] , allen te [geboorteplaats] , en op de [f-straat] te [plaats] .

Er waren drie hits waar de telefoonnummers [telefoonnummer 3] , [telefoonnummer 4] en [telefoonnummer 2] uit kwamen.

Bij alle vier de scans bevonden zowel [medeverdachte 2] , als de door hem gebruikte telefoon met nummer [telefoonnummer 4] , zich in de onmiddellijke omgeving van het bij het SKY- account [account 1] behorende telefoontoestel.

Bewijsoverweging

Uit de hiervoor opgesomde bewijsmiddelen blijkt het volgende:

Op 18 juni 2020 bevonden [medeverdachte 2] en de door hem gebruikte telefoon met nummer [telefoonnummer 4] , zich in de onmiddellijke omgeving van het bij het SkyECC- account [account 1] behorende telefoontoestel.

Aanhouding [medeverdachte 2] op 6 juli 2020/heenzending op 9 juli 2020

Op 6 juli 2020 is [medeverdachte 2] in [geboorteplaats] aangehouden in het onderzoek Pot. Hij bevond zich ten tijde van de aanhouding op de achterbank van een witte Mercedes en onder hem is een iPhone 11 inbeslaggenomen. Deze telefoon met [telefoonnummer 1] was in gebruik bij [medeverdachte 2] . Op de achterbank werden daarnaast twee PGP-telefoons aangetroffen. Eén daarvan betrof een iPhone 8, waarop de encryptiesoftware van de aanbieder SkyECC was geïnstalleerd en waaraan het account [account 1] was verbonden. De ander betrof een iPhone 7 waarop de encryptiesoftware van de aanbieder No1.BC (number one business communication) was geïnstalleerd. Gelet op de verklaring van [getuige 1] , stelt het hof vast dat zich voor de aanhouding van [medeverdachte 2] drie personen in de auto hebben bevonden en niet vier, zoals verdachte ter zitting van het hof heeft beweerd. [getuige 2] was niet één van de drie personen die op 6 juli 2020 in de witte Mercedes zat.

[medeverdachte 2] is op 9 juli 2020 in vrijheid gesteld.

‘Wissen van de sky’ na aanhouding

Aan het SkyECC-account zijn de gebruikersnamen ‘Oplossing!!’ en ‘Oplossing!!!’ verbonden.

Op 6 juli 2020, na de aanhouding van [medeverdachte 2] is de reseller van de SkyECC-telefoons, de gebruiker van het SkyECC-account [nummer 2] , gevraagd om ‘een sky te wissen’, te weten ‘Oplossing’. Degene die dit verzocht maakte gebruik van het SkyECC-account [nummer 1] . Het hof stelt vast dat er in de periode dat [medeverdachte 2] gedetineerd was, van 6 tot 9 juli 2020, geen chats zijn verstuurd door het SkyECC- account [account 1] .

Bevindingen na heenzending

Na heenzending van [medeverdachte 2] in het onderzoek Pot werd het SkyECC- account [account 1] weer actief en toen gekoppeld aan een andere simkaart/een ander SkyECC-telefoonnummer.

Uit chatberichten van 18 juni 2020, verstuurd door de gebruiker van het SkyECC- account [account 1] aan de reseller van de SkyECC-telefoons, volgt dat de gebruiker van het SkyECC- account [account 1] ook een encryptietelefoon No1 BC heeft aangeschaft en heeft geleverd gekregen. Het nummer dat bij deze telefoon hoort, betreft het nummer [nummer 3] . Uit de chat van 9 juli 2020 met deze reseller, kort na de invrijheidsstelling van [medeverdachte 2] , leidt het hof af dat degene die gebruik maakte van de gebruikersnaam ‘oplossing’ aan de reseller meldde dat hij net buiten was en dat hij ook wilde dat zijn bo1c, nummer [nummer 3] , ‘eruit’ werd gehaald.

De dag na de invrijheidsstelling meldde de gebruiker van het SkyECC- account [account 1] in een chat dat hij binnen zat, net buiten is, dat dit verband hield met de ’40 k die was genakt (hof: gestolen) [plaats] (hof: [plaats] )’, de verdenking van het aansturen van aanslagen en dat ze ook witwassen wilde geven. Het hof stelt vast dat het onderzoek Pot, in het kader waarvan de aanhouding plaatsvond, ziet op onderzoek van [medeverdachte 2] betrokkenheid bij diefstal van drugs en het plegen van aanslagen in de regio [plaats] en dat aan [medeverdachte 2] tijdens zijn verhoor is geïnformeerd dat de verdenking was uitgebreid naar ook witwassen.

Informatie uit de vault van de inbeslaggenomen SkyECC-telefoon.

In de vault (digitale kluis) van de SkyECC-telefoon met het account [account 1] is een afbeelding aangetroffen van een in de nacht van 28 op 29 juni 2020 gestolen zwarte Renault Megane, met dan nog het originele kenteken. De foto is in de vault opgeslagen op 4 juli 2020 om 16:26 uur. Deze Renault Megane is op 4 juli 2020 rond 21:30 uur neergezet op het adres [A-straat] te [geboorteplaats] . [medeverdachte 2] is daarna rond 23:00 uur aanwezig geweest op de [A-straat] te [geboorteplaats] bij het zoeken naar en het ophalen van deze auto. De Renault Megane, voorzien van een vals kenteken, is vervolgens gebruikt bij de liquidatie van [slachtoffer] en de voorbereiding daarvan op 5 en 6 juli 2020 in Beuningen en op 7 juli 2020 brandend in Zaandam aangetroffen.

Het hof komt tot de conclusie dat [medeverdachte 2] in de periode van 18 juni 2020 tot en met 9 juli 2020 de gebruiker is geweest van het SkyECC- account [account 1] . Het verweer dat verdachte niet de gebruiker was van het SkyECC- account [account 1] wordt verworpen. Het hof ziet ook niet de noodzaak om [getuige 2] te horen als getuige. Het hof acht zich voldoende geïnformeerd en wijst het verzoek af.”

7.5

Anders dan de stellers van het middel meen ik dat de afwijzingsbeslissing in zijn arrest van het op 24 maart 2025 herhaalde verzoek tot het horen van de [getuige 2] niet getuigt van een onjuiste rechtsopvatting en niet ontoereikend is gemotiveerd. Het hof heeft mede aan de hand van een combinatie van de inhoud van de berichten die zijn verstuurd door de gebruiker van account [account 1] , het moment waarop de verdachte is opgepakt en heeft vastgezeten en de reden waarvoor hij vastzat, geoordeeld dat de verdachte degene was die de gebruiker was van het SkyECC- account [account 1] . Dat het hof tegen deze achtergrond geen noodzaak heeft gezien [getuige 2] als getuige te horen, ook niet als het noodzaakcriterium wordt ingevuld op een wijze die niet wezenlijk verschilt van het criterium van het verdedigingsbelang, acht ik niet onbegrijpelijk. Met name gezien het aantreffen van de verdachte in dezelfde auto als de telefoon waarop het SkyECC-account was geïnstalleerd en het feit dat gedurende de tijd die de verdachte vastzat geen berichten zijn verstuurd, maar na zijn vrijlating wel en deze berichten bovendien informatie bevatten die met de insluiting van de verdachte te maken had, kon het hof oordelen dat het zich voldoende ingelicht achtte en toewijzing van het verzoek derhalve niet noodzakelijk was. De voor de verdachte deels ontlastende verklaring van [betrokkene 2] brengt daar geen verandering in.

7.6

Voor zover wordt aangevoerd dat het hof met zijn beslissing art. 6 EVRM heeft geschonden, merk ik op dat het verzoek om [getuige 2] (een defence witness) te horen weliswaar sufficiently reasoned en relevant to the subject matterwas, maar dat het hof voldoende duidelijk heeft gemaakt waarom het sufficient reasons zag om te oordelen dat het niet nodig was om de getuige op te roepen voor verhoor, waarbij het de relevantie van de mogelijke door [getuige 2] af te leggen verklaring in ogenschouw heeft genomen.

7.7

Gezien het voorgaande bestaat er geen belang voor de verdachte om de klacht over de afwijzingsbeslissing van 5 maart 2024 te bespreken.

7.8

Het middel faalt.

8 Het zevende middel

8.1

Het zevende middel bevat de klacht dat het daderschap van de verdachte niet zonder meer uit de bewijsmiddelen valt af te leiden.

8.2

In de eerste plaats wordt aangevoerd dat de vaststelling dat de verdachte de gebruiker is geweest van Sky- account [account 1] , ontoereikend is gemotiveerd dan wel onbegrijpelijk is. De feiten waarop het hof deze conclusie baseert, zijn te gering om tot dit oordeel te komen. Zo kan op basis van de verklaring van [betrokkene 2] niet worden geconcludeerd dat in de auto waarin de verdachte is aangehouden en waarin de inbeslaggenomen telefoons lagen, maar drie (en niet vier) mensen hebben gezeten. Ook is [account 1] gebruikt vanaf een locatie waarop de verdachte zich op dat moment aantoonbaar niet bevond.

Begrijpelijkheid oordeel dat verdachte de gebruiker was van het SkyECC- account [account 1] en [telefoonnummer 1]

8.3

Mijns inziens is het oordeel van het hof dat de verdachte de gebruiker was van het SkyECC- account [account 1] en [telefoonnummer 1] niet onbegrijpelijk noch ontoereikend gemotiveerd. Uit de bewijsoverweging die onder randnummer 7.4 van deze conclusie is geciteerd, blijkt dat de verdachte is aangehouden op 6 juli 2021. Hij bevond zich op dat moment in een auto met medeverdachte [betrokkene 2] en betrokkene [betrokkene 6] . Van de iPhone 11, die bij hem is aangetroffen en waarvan het laatst gebruikte telefoonnummer het eerdere in dit randnummer genoemde nummer is, heeft hij toegegeven dat het zijn telefoon was. Daarnaast is ook een SkyECC-iPhone in de auto aangetroffen die was gekoppeld aan het account [account 1] . Vervolgens is de verdachte op 9 juli 2021 in vrijheid gesteld. Hij heeft toen zijn ‘gewone’ telefoon teruggekregen, maar niet de ook in de auto aangetroffen SkyECC-iPhone. Vanaf 10 juli wordt het account [account 1] wederom actief (nadat het tussen 6-9 juli niet actief was) op een nieuwe telefoon. Vervolgens wordt een gesprek gevoerd waarin de gebruiker van [account 1] stelt dat hij binnen zat voor “die 40 K die was genakt”, in “ [plaats] ” (kennelijk [plaats] ) en omdat “ze” denken dat hij “aanslagen had aan gestuurd”. Ook wilde ze “witwassen geven”. Het hof heeft in dit verband vastgesteld dat het onderzoek tegen de verdachte op dat moment was gericht op betrokkenheid bij diefstal van drugs, het plegen van aanslagen in de regio [plaats] en witwassen. Verder blijkt ook nog dat op 18 juni 2020 vanaf het account [account 1] aan een reseller (ik begrijp iemand die encryptietelefoons dan wel software verkoopt, D.P.) is gevraagd of hij software van No1.BC verkoopt, wat het kost en hoe laat “ik” (dus de gebruiker van [account 1] ) deze kan ophalen de dag erna in [geboorteplaats] . Op de ‘gewone’ iPhone die bij de verdachte in de auto is aangetroffen en waarvan hij heeft toegegeven dat het zijn telefoon was, was deze encryptiesoftware geïnstalleerd.

8.4

Tegen deze achtergrond kon het hof oordelen dat de verdachte de gebruiker van [account 1] was. In dit verband merk ik op dat ik de vaststelling van het hof dat op basis van de verklaring van [betrokkene 2] kan worden vastgesteld dat naast de verdachte enkel één betrokkene met [betrokkene 2] in de auto zat ten tijde van de aanhouding, en niet ook nog een vierde persoon, niet onbegrijpelijk vind. Verder maakt de omstandigheid dat het ene nummer, de ‘gewone’ iPhone van de verdachte soms uitstraalt op een locatie dan waar de telefoon met de [account 1] account op dat moment niet is, het oordeel van het hof dat de verdachte de gebruiker was van [account 1] nog niet onbegrijpelijk. De verdachte heeft er immers voor kunnen kiezen om op bepaalde momenten slechts één van zijn telefoons bij zich te dragen.

8.5

Het overige dat in de schriftuur wordt aangevoerd, heeft het karakter van napleiten en miskent dat in cassatie geen plaats is voor een nieuwe beoordeling van de feiten. Zo is bijvoorbeeld aangevoerd dat op het moment dat het privénummer dat is gekoppeld aan de verdachte op 4 juli 2020 rond elf uur ’s avonds aanstraalt bij de zendmast op de [g-straat] in [geboorteplaats] (de parkeerplaats waar de Renault Megane stond die eerder was gestolen en later is gebruikt bij de voorbereiding in de uitvoer van de liquidatie van [slachtoffer] ligt binnen het bereik van deze zendmast (bewijsmiddel 40)), terwijl [account 1] aanstraalt op de [h-straat] in [geboorteplaats] . Zo’n argument vereist raadpleging van het politiedossier waarvoor in cassatie geen ruimte bestaat. Ik merk overigens op dat dit argument reeds lijkt te falen, omdat in de pleitnota van 13 mei 2025 door de verdediging wordt toegegeven dat “ [account 1] […] op dat moment - weten we nu - op de [i-straat] [is]” (de [i-straat] is, anders dan de [h-straat] , wel degelijk in de buurt van de voornoemde parkeerplaats).

Begrijpelijkheid oordeel dat de verdachte ten tijde van de liquidatiepoging in [plaats] op 4 juni 2020 de gebruiker was van het SkyECC- account [account 1]

8.6

Wat betreft de liquidatiepoging in [plaats] wordt aangevoerd dat het feit dat de verdachte ten tijde van de liquidatie in Beuningen gebruiker was van [account 1] , nog niet betekent dat hij dat ook was ten tijde van de liquidatie in [plaats] , nu de liquidatiepoging in [plaats] een maand eerder heeft plaatsgevonden.

8.7

Wat betreft de liquidatie in [plaats] heeft het hof het volgende overwogen omtrent het daderschap van de verdachte:

“De rol van de [medeverdachte 2]

Hierboven – bij de bespreking van de bewijsmiddelen met betrekking tot de liquidatie in Beuningen – is gebleken dat de gebruiker van het SkyECC- account [account 1] [medeverdachte 2] was. Er zit een maand tussen de liquidatie in Beuningen en het schieten op het chalet in [plaats] . De gebruiker van het SkyECC- account [account 1] werkte in beide zaken samen met de gebruikers van de SkyECC-accounts [account 2] en [nummer 1] . Zowel in de zaak Beuningen als in de zaak [plaats] was [medeverdachte 3] de gebruiker van het SkyECC-account [account 2] en was hij een uitvoerder die verslag uitbracht aan de gebruiker van het SkyECC- account [account 1] . De gebruiker van het SkyECC- account [account 1] was in beide zaken niet op de plaats delict, maar was degene die de uitvoerders aanstuurde. Gelet op de overeenkomsten gaat het hof ervan uit dat [medeverdachte 2] ook in de zaak [plaats] de gebruiker was van het account [account 1] . Het hof merkt daarbij nog op dat de gebruiker van dat account zowel in de chats met betrekking tot de zaak in [plaats] , als in de chats die zien op Beuningen ‘dr’ gebruikt als afkorting voor ‘daar’.

Uit de bewijsmiddelen volgt verder dat [medeverdachte 2] er voor zorgde dat in de avond voorafgaand aan de beschieting van het chalet een ontmoeting plaatsvond tussen zijn ‘soldaat’ [nummer 1] en [betrokkene 4] , zodat [betrokkene 4] zijn soldaat kon aanwijzen waar het chalet van het beoogde slachtoffer was. [nummer 1] liet [medeverdachte 2] ruim een uur voor de beschieting weten dat hij bijna daar was. Ruim een half uur na de beschieting van het chalet informeerde [medeverdachte 2] zijn contactpersoon ‘bro is gedaan’. [nummer 1] liet [medeverdachte 2] kort daarna weten dat er misschien twee weg zijn.

Vooraf was in de chatgroep waaraan [medeverdachte 2] deelnam gesproken over het gassen van wat hoeren, over wreed gassen en over dat er niet gepraat zou worden, maar dat er vol gesproeid zou worden.

De omstandigheid dat er ’s nachts meerdere kogels werden afgevuurd op een chalet (bestaande uit één woonlaag) impliceert dat zowel de schutter als de opdrachtgever (voorwaardelijk) opzet hebben gehad op de dood van één of meer bewoners van dat chalet. Gelet op de rol van [medeverdachte 2] en de inhoud van de chatberichten was hij precies op de hoogte van wat er ging gebeuren; namelijk de beschieting van een chalet midden in de nacht. Hij heeft daarmee de aanmerkelijke kans aanvaard dat een of meer bewoners geraakt zouden worden.

Het hof acht daarom wettig en overtuigend bewezen dat [medeverdachte 2] zich op 4 juni 2020 schuldig heeft gemaakt aan het medeplegen van een poging moord.”

8.8

Dat het hof heeft geoordeeld dat de verdachte ook de gebruiker was van de [account 1] -account ten tijde van de liquidatie in [plaats] acht ik niet onbegrijpelijk noch ontoereikend gemotiveerd. Zowel bij de liquidatie in Beuningen als de poging daartoe in [plaats] was de persoon achter het account [account 1] niet aanwezig op de plaats delict, maar stuurde hij de liquidatie aan. Verder schrijft de persoon achter [account 1] het woord daar op dezelfde wijze (als “dr”) en zat er slechts een maand tussen beide liquidaties. Onder deze omstandigheden kon het hof oordelen dat de verdachte ten tijde van beide tenlastegelegde feiten de gebruiker van de SkyECC-account was. De door de verdediging ter terechtzitting en de stellers van het middel in de schriftuur geopperde mogelijkheid dat accounts van eigenaar kunnen wisselen, doet hier niet aan af.

8.9

Wat betreft onderzoek Seegat wordt door de stellers van het middel aangevoerd dat de wijze van uitvoer van de liquidatie niet specifiek genoeg is om tot het oordeel te komen dat de werkwijze overeenkomt met andere liquidaties, dat de schrijfstijl van de berichten onvoldoende overeenkomt om daar conclusies uit te trekken en dat het feit dat de verdachte naar eigen zeggen in Suriname zat gedurende een periode dat het [account 1] -account was gekoppeld aan een IMEI-nummer dat gebruik heeft gemaakt van een telecomnetwerk in Suriname, onvoldoende redengevend is voor het oordeel dat de verdachte ook de gebruiker was van dit account.

8.10

Omtrent de betrokkenheid van de verdachte bij de voorbereiding van de liquidatie in Seegat heeft het hof overwogen:

“Bewijsoverweging met betrekking tot het in de zaak met parketnummer 05-102899-22 primair

Uit het bovenstaande kan worden afgeleid dat Zeegelaar en Oblijn op 28 januari 2021 op het punt stonden om een liquidatie te plegen. Uit de chatberichten van de gebruiker van het SkyECC- account [account 1] volgt dat die gebruiker bezig was met de organisatie van die liquidatie. Hij gaf daarover vele instructies aan zijn gesprekspartner. Onder meer was de instructie dat ‘die boy zeker weg moest’. Zou hij door geen enkele kogel geraakt worden, dan zou [account 1] niet uitbetalen. Ook gaf [account 1] informatie over het beoogde slachtoffer, de auto waarvan het slachtoffer gebruik maakte, de adressen waar hij zou verblijven en stuurde hij een foto van het slachtoffer. Uit die berichten kan verder worden afgeleid dat de gebruiker van het SkyECC- account [account 1] de wapens en de beloning zou regelen en/of verstrekken en dat hij zeggenschap had over de Caddy. Hij gaf namelijk instructies over waar en hoe die moest staan en wat er na de liquidatie mee moest gebeuren; de Caddy moest in brand worden gestoken.

Uit de bewijsmiddelen in samenhang met de bewijsmiddelen in de zaken Beuningen en [plaats] volgt dat de gebruiker van het SkyECC- account [account 1] ook in deze zaak [medeverdachte 2] is. Het gaat niet alleen om hetzelfde SkyECC-account, maar ook om dezelfde rol waarbij de gebruiker een liquidatie regisseert. De wijze waarop de liquidatie zou moeten plaatsvinden vertoont overeenkomsten met die in Beuningen (de schutters maakten gebruik van een bestelbus. Zij wachtten daarin totdat het beoogde slachtoffer zou verschijnen. Na de liquidatie diende dit voertuig in brand te worden gestoken en kon gebruik gemaakt worden van een vluchtauto). Verder maakte de telefoon die hoorde bij het SkyECC-account in de periode waarin instructies werden gegeven voor de te plegen liquidatie op 28 januari 2021 gebruik van een telecom netwerk in Suriname. [medeverdachte 2] verbleef in die periode in Suriname. Tenslotte bezigde de gebruiker van het SkyECC- account [account 1] net als in de chatberichten in de zaken Beuningen en [plaats] de afkorting ‘dr’ voor ‘daar’ en net als in de zaak Beuningende afkorting ‘drna’ voor ‘daarna’.

Op grond van het bovenstaande komt het hof tot de conclusie dat verdachte medepleger is aan de voorbereiding van een moord.”

8.11

Ook deze overwegingen acht ik niet onbegrijpelijk. [account 1] neemt bij deze liquidatie eenzelfde rol in, namelijk die van aanstuurder. De wijze van de liquidatie vertoont verder bepaalde gelijkenissen en de telefoon die hoorde bij het SkyECC-account was in gebruik van een telecom netwerk in Suriname in de periode waarin de instructies werden gegeven voor de te plegen liquidatie op 28 januari 2021, terwijl de verdachte zich daar op dat moment ook bevond. Verder is er de gelijkenis voor wat betreft het gebruik van “dr” als afkorting van daar. Hetgeen in de schriftuur aan contra-indicaties wordt aangevoerd, doet hier niet aan af.

8.12

Het middel faalt.

9 Het achtste middel

9.1

Het achtste middel bevat de klacht dat de verwerping van het ten aanzien van het onder 3 primair tenlastegelegde medeplegen van poging tot moord op een of meer personen gevoerde verweer dat de verdachte geen opzet had op de dood van anderen (waaronder [betrokkene 8] ) ontoereikend is gemotiveerd dan wel onbegrijpelijk is.

9.2

Onder 3 primair is ten laste van de verdachte bewezenverklaard dat:

“hij op of omstreeks 4 juni 2020 te [plaats] , gemeente [plaats] , en/of [geboorteplaats] en/of [plaats] en/of [plaats] , en/of (elders) in Nederland, tezamen en in vereniging met anderen ter uitvoering van het door verdachte en zijn mededaders voorgenomen misdrijf om opzettelijk en met voorbedachten rade een of meer personen (onder wie [betrokkene 8] , aanwezig in chalet met nummer 39) op chaletpark aan de [j-straat] te [plaats] , van het leven te beroven, zich hebben begeven naar de omgeving van het chalet met nummer […] , waarna verdachtes mededader met een (automatische) vuurwapens meerdere kogels door een of meer ruiten/wanden van dat chalet heeft geschoten, waarbij die [betrokkene 8] in zijn hals/bovenlichaam werd geraakt, terwijl de uitvoering van dat voorgenomen misdrijf niet is voltooid”.

9.3

Over de kwestie van voorwaardelijk opzet, met name het aspect van de aanmerkelijke kans, in het kader van de pogingsleer is zeer veel discussie in de literatuur. Echter, in de onderhavige zaak kan ik kort zijn, het middel faalt wat mij betreft evident. In de eerste plaats omdat bewezen is verklaard dat de verdachte samen met een of meer anderen “één of meer personen” om het leven heeft trachten te brengen. Het bewezenverklaarde is gekwalificeerd als het medeplegen van poging tot moord, zonder de kwalificatie meermalen gepleegd. Nu een van de slachtoffers, te weten [betrokkene 8] , werkelijk is geraakt door een kogel is daarmee de bewezenverklaring zonder meer gedekt.

9.4

Bovendien meen ik dat ook ten aanzien van de andere slachtoffers, te weten de partner en het dochtertje van B. [betrokkene 8] , die zich beiden in een ander vertrek, namelijk de slaapkamer van het chalet, bevonden de bewezenverklaring toereikend is gemotiveerd. In de gesprekken die vooraf zijn gegaan aan de aanslag is gesproken over het “gassen” van personen en dat er “vol” zou worden “gesproeid”. Verder blijkt uit de bewijsvoering dat met een automatisch aanvalsgeweer, waarvan het een feit van algemene bekendheid is dat de afvuursnelheid en doordringingskracht een stuk hoger is dan van een handvuurwapen, op een chalet met één woonlaag is gevuurd. Tegen deze achtergrond lijkt het me in het geheel niet van belang waar de personen zich in de woning bevonden. Er was immers onder deze omstandigheden een aanmerkelijke kans dat de personen in de woning dodelijk zouden worden getroffen. Bovendien meen ik dat de omstandigheid dat een aantal van de personen in de woning zich in een ander vertrek bevonden een toevalligheid is waarvan mijns inziens moet worden geabstraheerd bij het achteraf bepalen of een aanmerkelijke kans bestond op de dood van de slachtoffers.

9.5

De vergelijking met het arrest van 6 september 2005 die de stellers van het middel maken, gaat niet op. In die zaak ging het om een enkel schot dat niet afkomstig was van een automatisch wapen en ook niet recht in de woning, maar onder een hoek in het plafond terecht was gekomen (het appartement waarop werd geschoten, bevond zich op de tweede etage). Dat is een wezenlijk andere situatie dan in de onderhavige zaak.

9.6

Het middel faalt.

10 Het negende middel

10.1

Het negende middel klaagt over de gedeeltelijke toewijzing van de vordering tot vergoeding van gederfd levensonderhoud van de benadeelde partijen [benadeelde 1] en [benadeelde 2] . In de toelichting op het middel wordt aangevoerd dat het hof bij zijn schatting van de schade aansluiting heeft gezocht bij het rapport van [B] , terwijl de verdediging dit rapport uitvoerig heeft betwist.

10.2

Het hof heeft ten aanzien van de vordering van de benadeelde partijen, voor zover hier van belang, het volgende overwogen:

“De vordering van benadeelde partij [benadeelde 1]

heeft in eerste aanleg een bedrag van € 327.013,02, vermeerderd met wettelijke rente en met oplegging van de schadevergoeding, gevorderd. Deze vordering is opgebouwd uit de volgende posten:

Materiële schade

a. Materiële schade (vordering erfgenaam)
kleding en schoenen slachtoffer

€ 150,00

b. Medische kosten (vordering erfgenaam)
kosten ambulance en medische handelingen slachtoffer

€ 198,00

c. Medische kosten (shockschade)

€ 1.250,00

d. Reis- en parkeerkosten (shockschade)

€ 250,00

e. Gederfd levensonderhoud

€ 276.838,00

f. Kosten lijkbezorging

€ 813,60

g. Kosten [B]

€ 2.420,00

h. Kosten medische informatie

€ 93,42

Totaal materiële schade

€ 282.013,02

Immateriële schade

i. Shockschade

€ 25.000,00

j. Affectieschade

€ 20.000,00

Totaal immateriële schade

€ 45.000,00

[benadeelde 1] heeft verder verzocht verdachte te veroordelen in de proceskosten ter hoogte van € 665,08 in verband met de reiskosten die zij heeft gemaakt ten behoeve van het bijwonen van de zittingen en voor gesprekken met de officier van justitie.

[…]

[benadeelde 1] heeft zich in hoger beroep opnieuw gevoegd voor het bedrag van haar oorspronkelijke vordering, waarbij haar advocaat heeft verzocht haar niet-ontvankelijk te verklaren in de vordering voor zover deze ziet op posten c en d. Ten aanzien van posten a en b is in hoger beroep verzocht deze toe te wijzen aan de gezamenlijke erfgenamen en ze, naar het hof begrijpt, niet langer als onderdeel van de vordering van [benadeelde 1] te beschouwen. In hoger beroep wordt verder niet langer verzocht om post f aan [benadeelde 1] toe te wijzen.

De advocaat van [benadeelde 1] heeft erop gewezen dat in het inmiddels onherroepelijke vonnis van medeverdachte [betrokkene 2] een schadevergoedingsmaatregel ten behoeve van [benadeelde 1] is opgelegd voor een bedrag van € 82.513,42 (voor posten g, h en j en een deel van post e, te weten € 60.000,-) en dat dit bedrag inmiddels door de staat aan [benadeelde 1] is uitgekeerd op basis van de voorschotregeling, zodat de schade waarvoor vergoeding wordt gevorderd al gedeeltelijk is vergoed. In dat verband verzoekt hij primair om de vordering opnieuw te beoordelen, een hoger bedrag toe te kennen dan de rechtbank in eerste aanleg deed en verdachte hoofdelijk te veroordelen tot betaling daarvan. Subsidiair verzoekt hij om de vordering van [benadeelde 1] voor het niet toegewezen (en uitgekeerde) gedeelte te beoordelen, een ‘aanvullende’ schadevergoeding toe te kennen en verdachte te veroordelen tot betaling daarvan.

[…]

De vordering van benadeelde partij [benadeelde 2]

heeft in eerste aanleg een bedrag van € 116.628,-, vermeerderd met wettelijke rente en met oplegging van de schadevergoeding, gevorderd. Deze vordering is opgebouwd uit de volgende posten:

Materiële schade

a. Materiële schade (vordering erfgenaam)

€ 37,50

b. Medische kosten (vordering erfgenaam)

€ 49,50

c. Medische kosten (shockschade)

€ 1.250,00

d. Reis- en parkeerkosten (shockschade)

€ 250,00

e. Studievertraging (shockschade)

€ 25.100,00

f. Gederfd levensonderhoud

€ 44.336,00

g. Kosten [B]

€ 605,00

Totaal materieel

€ 71.628,00

Immateriële schade

h. Shockschade

€ 25.000,00

i. Affectieschade

€ 20.000,00

Totaal immaterieel

€ 45.000,00

De posten a, b, f en g zijn slechts gevorderd voor het geval de posten a, b, g en h van [benadeelde 1] niet mochten worden toegewezen.

De vordering is bij het vonnis waarvan beroep tot een bedrag van € 30.000,- (post i en een deel van post f, te weten € 10.000,-) toegewezen. De rechtbank heeft overwogen dat posten a en b van [benadeelde 1] aan de gezamenlijke erfgenamen van [slachtoffer] worden toegewezen, zodat posten a en b van [benadeelde 2] verder onbesproken kunnen blijven. In eerste aanleg is [benadeelde 2] voor het overige niet-ontvankelijk verklaard in zijn vordering.

[benadeelde 2] heeft zich in hoger beroep opnieuw gevoegd voor het bedrag van zijn oorspronkelijke vordering, waarbij zijn advocaat heeft verzocht [benadeelde 2] nietontvankelijk te verklaren in de vordering voor zover deze ziet op posten c, d, e en h. Als gezegd, is in hoger beroep verzocht de vordering van [benadeelde 1] ten aanzien van posten a en b toe te wijzen aan de gezamenlijke erfgenamen. Naar het hof begrijpt, is in het verlengde daarvan verzocht posten a en b niet langer als onderdeel van de vordering van [benadeelde 2] te beschouwen.

De advocaat van [benadeelde 2] heeft erop gewezen dat in het inmiddels onherroepelijke vonnis van medeverdachte [betrokkene 2] een schadevergoedingsmaatregel ten behoeve van [benadeelde 2] is opgelegd voor een bedrag van € 30.000,- (voor post i en een deel van post f, te weten € 10.000,-) en dat dit bedrag inmiddels door de staat aan [benadeelde 2] is uitgekeerd op basis van de voorschotregeling, zodat de schade waarvoor vergoeding wordt gevorderd al gedeeltelijk is vergoed. In dat verband verzoekt hij primair om de vordering opnieuw te beoordelen, een hoger bedrag toe te kennen dan de rechtbank in eerste aanleg deed en verdachte hoofdelijk te veroordelen tot betaling daarvan. Subsidiair verzoekt hij om de vordering van [benadeelde 2] voor het niet toegewezen (en uitgekeerde) gedeelte te beoordelen, een ‘aanvullende’ schadevergoeding toe te kennen en verdachte te veroordelen tot betaling daarvan.

[…]

Het oordeel van het hof

Het hof zal de vorderingen niet per benadeelde partij, maar per soort schade bespreken. Alvorens daartoe over te gaan, komen eerst de gevolgen van de onherroepelijke veroordeling van medeverdachte [betrokkene 2] aan de orde.

Ontvangen bedragen op basis van het onherroepelijk geworden vonnis in de zaak van medeverdachte [betrokkene 2]

De advocaten-generaal hebben zich op het standpunt gesteld dat het feit dat [benadeelde 1] , [benadeelde 3] , [benadeelde 4] , [benadeelde 2] , en mogelijk ook [benadeelde 5] en [benadeelde 6] , de bedragen waarvoor ten behoeve van hen schadevergoedingsmaatregelen zijn opgelegd in het onherroepelijke vonnis in de zaak van medeverdachte [betrokkene 2] al uitgekeerd hebben gekregen, niet tot een (gedeeltelijke) afwijzing van hun vorderingen moet leiden, omdat het hof vanwege de hoofdelijke aansprakelijkheid zal moeten beoordelen of ook verdachte civielrechtelijk aansprakelijk is.

De raadsvrouw heeft zich niet uitgelaten over de vraag of het hof nog kan oordelen over de delen van de vorderingen waarvoor de benadeelde partijen al een uitkering hebben ontvangen op basis van de voorschotregeling.

Nadat het hof medeverdachte [betrokkene 2] op 20 november 2023 (op diens verzoek) niet-ontvankelijk heeft verklaard in het door hem ingestelde hoger beroep, is het vonnis dat de rechtbank op 20 december 2022 in diens zaak (parketnummer 05-067237-21) heeft gewezen onherroepelijk geworden. In dat vonnis zijn de volgende schadevergoedingsmaatregelen opgelegd:

- ten behoeve van [benadeelde 1] voor een bedrag van € 82.513,42 (voor posten g, h en j en een deel van post e, te weten € 60.000,-);

- ten behoeve van [benadeelde 3] voor een bedrag van € 35.813,- (voor post j en een deel van posten f en i, te weten respectievelijk € 5.000,- en € 10.000,-, en voor de kosten lijkbezorging);

- ten behoeve van [benadeelde 4] voor een bedrag van € 25.000,- (voor post i en een deel van post f, te weten € 5.000,-);

- ten behoeve van [benadeelde 2] voor een bedrag van € 30.000,- (voor post i en een deel van post f, te weten € 10.000,-);

- ten behoeve van de gezamenlijke erfgenamen voor een bedrag van € 348,- (voor posten a en b);

- ten behoeve van [benadeelde 5] voor een bedrag van € 17.500,- en

- ten behoeve van [benadeelde 6] voor een bedrag van € 17.500,-.

Als gezegd, heeft de advocaat van [benadeelde 1] , [benadeelde 3] , [benadeelde 4] , [benadeelde 2] en de gezamenlijke erfgenamen (hierna te noemen: mr. Pernot) meegedeeld dat de staat de bedragen in de ten behoeve van zijn cliënten opgelegde schadevergoedingsmaatregelen inmiddels aan [benadeelde 1] , [benadeelde 3] , [benadeelde 4] , [benadeelde 2] en de gezamenlijke erfgenamen heeft uitgekeerd op basis van de voorschotregeling. Nu het vonnis in de zaak van medeverdachte [betrokkene 2] meer dan acht maanden onherroepelijk is, leidt het hof uit het bepaalde in artikel 6:4:2 lid 7 van het Wetboek van Strafvordering (hierna te noemen: Sv) af dat de staat de bedragen van de ten behoeve van [benadeelde 5] en [benadeelde 6] opgelegde schadevergoedingen inmiddels aan [benadeelde 5] en [benadeelde 6] heeft uitgekeerd, voor zover medeverdachte [betrokkene 2] niet zelf aan zijn betalingsverplichtingen jegens hen heeft voldaan.

Naar het oordeel van het hof betekent dit dat de schade voor elk van de benadeelde partijen is afgenomen met het reeds door de staat aan hem of haar uitgekeerde (of door [betrokkene 2] betaalde) bedrag, zodat de vorderingen in zoverre moeten worden afgewezen. Aangezien een slachtoffer zich op grond van het bepaalde in artikel 51f lid 1 van het Wetboek van Strafvordering slechts als benadeelde partij in het strafproces kan voegen ter zake van zijn vordering tot schadevergoeding, is er, anders dan de advocaten-generaal hebben aangevoerd, naar het oordeel van het hof in het strafproces geen ruimte voor het vorderen van een verklaring voor recht dat ook verdachte civielrechtelijk aansprakelijk is voor de schade. De benadeelde partijen kunnen zich voor een dergelijke verklaring wel tot de civiele rechter richten. Gelet op het voorgaande zal het hof de vorderingen van de benadeelde partijen afwijzen voor zover de benadeelde partijen op grond van het vonnis in de zaak van medeverdachte [betrokkene 2] al een uitkering op basis van de voorschotregeling (of een vergoeding van [betrokkene 2] ) hebben ontvangen.

Op grond van artikel 36f lid 1 en 2 van het Wetboek van Strafrecht kan, voor zover hier van belang, een schadevergoedingsmaatregel worden opgelegd aan degene die bij rechterlijke uitspraak wegens een strafbaar feit wordt veroordeeld tot een straf, indien en voor zover de verdachte jegens het slachtoffer naar burgerlijk recht aansprakelijk is voor de schade die door het strafbare feit is toegebracht. Gelet op het voorgaande is er naar het oordeel van het hof ruimte om ten behoeve van de benadeelde partijen schadevergoedingsmaatregelen op te leggen ten aanzien van de delen van de vorderingen waarvoor zij al een uitkering op basis van de voorschotregeling (of vergoeding van [betrokkene 2] ) hebben ontvangen, indien en voor zover het hof van oordeel is dat die delen van de vorderingen in beginsel, te weten als er geen uitkering (of vergoeding) voor zou zijn ontvangen, voor vergoeding in aanmerking zouden zijn gekomen.

[…]

Gederfd levensonderhoud – [benadeelde 1] , [benadeelde 3] , [benadeelde 4] en [benadeelde 2]

[benadeelde 1] , [benadeelde 3] , [benadeelde 4] en [benadeelde 2] hebben elk een bedrag voor gederfd levensonderhoud gevorderd. De gevorderde bedragen zijn gebaseerd op een in eerste aanleg ingebracht rapport van [B] met berekeningen van gederfd levensonderhoud waarin als peil-/kapitalisatiedatum 1 januari 2023 is gehanteerd. In hoger beroep heeft de advocaat van [benadeelde 1] , [benadeelde 3] , [benadeelde 4] en [benadeelde 2] , voor het geval het hof de gevorderde bedragen niet mocht toewijzen en gebruik zou maken van zijn schattingsbevoegdheid, berekeningen ingebracht die [B] maakte voor twee andere scenario’s. In scenario 2 is, uitgaande van dezelfde peil-/kapitalisatiedatum, rekening gehouden met het huwelijk van [benadeelde 4] op 24 april 2024 en in scenario 3 is, eveneens uitgaande van dezelfde peil/kapitalisatiedatum, de looptijd voor [benadeelde 3] , [benadeelde 4] en [benadeelde 2] beperkt totdat zij de 21-jarige leeftijd hebben bereikt en is voor de kosten huishoudelijke hulp een bedrag van € 1.000,- per jaar gehanteerd.

De advocaten-generaal hebben verzocht de vorderingen van [benadeelde 1] , [benadeelde 3] , [benadeelde 4] en [benadeelde 2] voor zover deze zien op gederfd levensonderhoud geheel toe te wijzen.

Voor het geval het hof tot een bewezenverklaring mocht komen heeft de raadsvrouw primair verzocht [benadeelde 1] , [benadeelde 3] , [benadeelde 4] en [benadeelde 2] niet-ontvankelijk te verklaren in hun vorderingen voor zover deze zien op gederfd levensonderhoud. Mede via aansluiting bij hetgeen in de zaak van medeverdachte [medeverdachte 4] is aangevoerd, heeft zij daartoe aangevoerd dat de vorderingen ten aanzien van het gederfd levensonderhoud, evenals het rapport en de berekeningen die daaraan ten grondslag liggen, zo onduidelijk zijn dat de behandeling daarvan een onevenredige belasting van het strafgeding oplevert, zodat de zaken in zoverre integraal naar de civiele rechter dienen te worden verwezen. Zij stelt zich op het standpunt dat ook een schatting van de hoogte van de schade cijfermatig moet worden onderbouwd en dat een rechter geen percentage van een onduidelijke vordering behoort toe te wijzen zonder verdere onderbouwing. In het kader van de betwisting van de vorderingen heeft de raadsvrouw, eveneens mede via aansluiting bij hetgeen in de zaak van medeverdachten [medeverdachte 4] is aangevoerd, verschillende in haar ogen onjuistheden en onbegrijpelijkheden in het rapport en de berekeningen van [B] benoemd.

Subsidiair heeft de raadsvrouw (onder verwijzing naar ECLI:NL:RBOVE:2020:3694) verzocht de vorderingen ten aanzien van gederfd levensonderhoud te matigen.

Op grond van het bepaalde in artikel 6:108 lid 1 aanhef en onder a en c BW kunnen – kort gezegd en voor zover hier van belang – de echtgenote, minderjarige kinderen en thuiswonende kinderen in wier levensonderhoud een slachtoffer dat als gevolg van een strafbaar feit is overleden voorziet, aanspraak maken op vergoeding van schade door gederfd levensonderhoud. Naar het oordeel van het hof zijn verdachte en zijn mededaders dus gehouden de door [benadeelde 1] , [benadeelde 3] , [benadeelde 4] en [benadeelde 2] geleden en nog te lijden schade door gederfd levensonderhoud aan hen te vergoeden. Dit wordt ook niet betwist; de verweren zien enkel op de hoogte van de in dit verband geleden schade.

In verband met die verweren stelt het hof het volgende voorop.

De begroting van de hoogte van een vergoeding voor gederfd levensonderhoud zal altijd moeten plaatsvinden aan de hand van een aantal onzekere factoren, waaronder de verwachtingen omtrent het inkomen dat het slachtoffer en de nabestaande(n) in de toekomst zouden hebben genoten als het strafbare feit niet had plaatsgevonden en de verwachtingen omtrent de toekomstige inkomsten van de nabestaande(n) in de door dit feit veroorzaakte situatie (vgl. HR 21 juni 2025, ECLI:NL:HR:2025:104).

Het staat de rechter vrij om toekomstige schade te kapitaliseren in een bedrag ineens naar een peildatum die geruime tijd voor zijn uitspraak ligt. Ook bij een dergelijke wijze van begroting blijft evenwel uitgangspunt dat zoveel als redelijkerwijs mogelijk is de werkelijk geleden en te lijden schade behoort te worden begroot (vgl. HR 30 november 2007, NJ 2021/613).

Als gezegd, heeft de raadsvouw verschillende in haar ogen onjuistheden en onbegrijpelijkheden in het rapport en de berekeningen van [B] benoemd.

In zijn arrest van 23 april 2024 (ECLI:NL:HR:2024:646 heeft de Hoge Raad in een zaak waarin een vordering ten aanzien van gederfd levensonderhoud aan de orde was het volgende overwogen.

3.3.2

Dat in het strafproces enkele processuele waarborgen van de gewone civielrechtelijke procedure ontbreken, brengt mee dat de strafrechter zich ervan moet vergewissen dat beide partijen in voldoende mate in de gelegenheid zijn geweest hun stellingen en onderbouwingen met betrekking tot de toewijsbaarheid van de vordering van de benadeelde partij genoegzaam naar voren te brengen. Gelet op de eigen verantwoordelijkheid van de partijen voor het naar voren brengen en onderbouwen van hun stellingen, vergt deze verplichting doorgaans geen zelfstandige aandacht (in de motivering) van de strafrechter, maar dat kan onder omstandigheden anders zijn, bijvoorbeeld als het gaat om een substantiële vordering van complexe aard waarvan de omvang zich niet eenvoudig laat vaststellen.

3.3.3

Waar het gaat om een vordering van een nabestaande tot vergoeding van gederfd levensonderhoud als bedoeld in artikel 6:108 lid 1 van het Burgerlijk Wetboek geldt dat de hoogte daarvan zal moeten worden begroot aan de hand van een aantal onzekere factoren, waaronder de verwachtingen omtrent de inkomsten die het slachtoffer en de nabestaande(n) in de toekomst zouden hebben genoten als het strafbare feit niet had plaatsgevonden en de verwachtingen omtrent de toekomstige inkomsten van de nabestaande in de door dit feit veroorzaakte situatie. Deze verwachtingen zijn doorgaans in hoge mate afhankelijk van inkomensgegevens en andere informatie, waaronder op dat moment bestaande vooruitzichten, betreffende het slachtoffer en de nabestaande in de periode voorafgaand aan het strafbare feit. Dit brengt mee dat de beantwoording van de vraag of en tot welk bedrag de benadeelde partij schade heeft geleden door gederfd levensonderhoud, in hoge mate afhankelijk is van een veelheid van – deels onzekere – feiten en omstandigheden waarvan het stellen en onderbouwen op de weg ligt van de benadeelde partij. Omdat het hierbij gaat om informatie die zich doorgaans geheel in het domein van de benadeelde partij bevindt, kan het voor de verdediging moeilijk zijn haar betwisting van deze feiten en omstandigheden en de bij de selectie daarvan gemaakte keuzes, te voorzien van een nadere inhoudelijke onderbouwing.
Verder geldt ook in zaken over een vordering tot vergoeding van schade door gederfd levensonderhoud dat de onder 3.3.1 genoemde beperkingen van het strafproces doorgaans meebrengen dat de strafrechter – op het moment dat het onderzoek op de terechtzitting naar het tenlastegelegde strafbare feit is afgerond – geen ruimte ziet om zijn einduitspraak op te schorten, bijvoorbeeld om partijen in de gelegenheid te stellen hun stellingen over de toewijsbaarheid van de vordering van de benadeelde partij nader te onderbouwen of daarover nader onderzoek door een onpartijdige deskundige te laten plaatsvinden, zonder daarmee het strafproces onevenredig te belasten.
Ten slotte is in dit verband van belang dat de benadeelde partij zich bij het geldend maken van haar vordering tot vergoeding van gederfd levensonderhoud kan voorzien van (gefinancierde) rechtsbijstand die (mede) gespecialiseerd is in de begroting en behandeling van die aanspraak. Deze gespecialiseerde bijstand en een gelijkwaardige mogelijkheid tot financiering daarvan ontbreekt in veel gevallen aan de zijde van de verdediging.

3.3.4

Tegen deze achtergrond vraagt de onder 3.3.2 genoemde verplichting van de strafrechter aandacht waar het gaat om schadevergoedingsvorderingen van nabestaanden voor gederfd levensonderhoud, mede omdat het in die gevallen kan gaan om zeer hoge vorderingen waarvan de toewijzing en de oplegging van de schadevergoedingsmaatregel ingrijpende consequenties voor de verdachte kunnen hebben. In die gevallen mag van de strafrechter worden verwacht dat hij er blijk van geeft, rekening houdend met de onder 3.3.3 genoemde bijzonderheden van het partijdebat over zo’n vordering, te hebben beoordeeld of beide partijen in voldoende mate in de gelegenheid zijn geweest hun stellingen en onderbouwingen met betrekking tot de (betwisting van de) toewijsbaarheid van die vordering genoegzaam naar voren te brengen, en, als dit aan de zijde van de verdachte niet zo is, of het eigen onderzoek van de rechter naar de toewijsbaarheid van de vordering daarvoor voldoende compensatie biedt.

3.5.5.

Opmerking verdient dat het de rechter vrijstaat in zijn oordeel over de vordering van de benadeelde partij gedeeltelijk een inhoudelijke beslissing te nemen in de vorm van een toe- of afwijzing, en de vordering voor het resterende deel niet-ontvankelijk te verklaren. Zo’n splitsing van de vordering maakt het voor de strafrechter mogelijk te beslissen over dat deel van het gevorderde waarvan de behandeling niet een onevenredige belasting van het strafgeding oplevert, terwijl de benadeelde partij het resterende deel van haar vordering aan de burgerlijke rechter kan voorleggen. Het voorgaande betekent echter niet dat de strafrechter op grond van zijn voorlopig oordeel een gevorderd (schade)bedrag geheel of gedeeltelijk kan toewijzen in de vorm van een voorschot, in afwachting van een definitief oordeel van de civiele rechter. (Vgl. HR 28 mei 2019, ECLI:NL:HR:2019:793, rechtsoverweging 2.8.4.)
Deze mogelijkheid tot splitsing van de vordering bestaat ook in de gevallen waarin de strafrechter tot de conclusie komt dat de benadeelde partij aanspraak heeft op vergoeding van schade door gederfd levensonderhoud, maar dat die schade vooralsnog slechts toewijsbaar is tot een lager bedrag dan waarvan vergoeding is gevorderd.

Het hof is van oordeel dat op basis van het dossier zonder meer kan worden vastgesteld dat in ieder geval [benadeelde 1] , [benadeelde 4] en [benadeelde 2] schade in de vorm van gederfd levensonderhoud hebben geleden en dat verdachte en zijn medeverdachten gehouden zijn deze schade te vergoeden. Het hof is van oordeel dat een aantal belangrijke door [B] gehanteerde uitgangspunten, zoals het inkomen van [slachtoffer] in de situatie zonder overlijden, het hanteren van de peildatum van 1 januari 2023 als kapitalisatiedatum en het inkomen van [benadeelde 1] zonder en met overlijden (uitgaande van de peildatum 1 januari 2023) niet onredelijk zijn en dat een eventuele onjuistheid in die uitgangspunten slechts in beperkte mate effect heeft voor de berekening van de schade.

Het hof overweegt dat ten aanzien van een aantal uitgangspunten die aan de berekeningen van [B] en daarmee aan de vorderingen ten aanzien van het gederfd levensonderhoud ten grondslag liggen, gezien hun betwisting, een nadere onderbouwing en/of nader onderzoek noodzakelijk zijn. Dit geldt ten aanzien van de eventuele noodzaak om de uitkomsten van GITHA door een arbeidsdeskundige te laten aanpassen, de vraag of de eindleeftijd van 75 jaar voor zelfredzaamheid reëel is, de vraag of de verwachting dat [benadeelde 2] gaat studeren reëel is, de vraag of [slachtoffer] en [benadeelde 1] in de situatie zonder overlijden ook aan het levensonderhoud van hun studerende kinderen zouden hebben bijgedragen nadat deze de 21-jarige leeftijd hadden bereikt en de vraag of het reëel is te verwachten dat [slachtoffer] als hij was blijven leven zou zijn blijven werken, nadat hij de 63jarige leeftijd had bereikt. Naar het oordeel van het hof zou het een onevenredige belasting van het strafgeding opleveren als in deze procedure de gelegenheid wordt geboden voor het inbrengen van onderbouwingen en/of het doen van nader onderzoek.

In scenario 3, vanuit het oogpunt van de verdachte het voorzichtigste scenario, is de looptijd van het gederfd levensonderhoud voor [benadeelde 3] , [benadeelde 4] en [benadeelde 2] beperkt tot zij de 21-jarige leeftijd hebben bereikt. Daarmee is in dat scenario een deel van de uitgangspunten die nadere onderbouwing en/of nader onderzoek behoeven buiten beschouwing gelaten. Het hof zal voor zijn schatting van het gederfd levensonderhoud dat in ieder geval voor vergoeding in aanmerking komt daarom aanknopen bij dit scenario, waarbij het hof opmerkt dat dit scenario ook uitgaat van (beperkte) kosten voor huishoudelijke hulp en het hof -gezien de betwisting van deze kosten- hiermee geen rekening zal houden.

In scenario 3 bedraagt het gederfd levensonderhoud voor [benadeelde 1] € 228.728,-. Gelet op het bovenstaande schat het hof de schade van [benadeelde 1] wegens gederfd levensonderhoud die in ieder geval voor vergoeding in aanmerking komt op € 125.000,-, zodat de vordering van [benadeelde 1] voor zover deze ziet op gederfd levensonderhoud in beginsel tot dat bedrag voor toewijzing in aanmerking komt. [benadeelde 1] heeft op grond van het vonnis in de zaak van medeverdachte [betrokkene 2] al een uitkering ter hoogte van € 60.000,- voor gederfd levensonderhoud ontvangen. Gelet op het voorgaande zal het hof:

- de vordering van [benadeelde 1] voor zover deze ziet op gederfd levensonderhoud toewijzen tot een bedrag van € 65.000,-, vermeerderd met de wettelijke rente vanaf 1 januari 2023,

- de vordering van [benadeelde 1] voor zover deze ziet op gederfd levensonderhoud afwijzen tot een bedrag van € 60.000,-.

- [benadeelde 1] voor het overige niet-ontvankelijk verklaren in haar vordering ten aanzien van gederfd levensonderhoud en

- ten behoeve van [benadeelde 1] een schadevergoedingsmaatregel voor een bedrag van € 125.000,-, vermeerderd met de wettelijke rente vanaf 1 januari 2023, voor gederfd levensonderhoud opleggen.

[…]

In scenario 3 bedraagt het gederfd levensonderhoud voor [benadeelde 2] € 41.393,-. Gelet op het bovenstaande schat het hof de schade van [benadeelde 2] wegens gederfd levensonderhoud die in ieder geval voor vergoeding in aanmerking komt op een bedrag van € 20.000,-, zodat de vordering van [benadeelde 2] voor zover deze ziet op gederfd levensonderhoud in beginsel tot dat bedrag voor toewijzing in aanmerking komt. [benadeelde 2] heeft op grond van het vonnis in de zaak van medeverdachte [betrokkene 2] al een uitkering ter hoogte van € 10.000,- voor gederfd levensonderhoud ontvangen. Gelet op het voorgaande zal het hof:

- de vordering van [benadeelde 2] voor zover deze ziet op gederfd levensonderhoud toewijzen tot een bedrag van € 10.000,-, vermeerderd met de wettelijke rente vanaf 1 januari 2023,

- de vordering van [benadeelde 2] voor zover deze ziet op gederfd levensonderhoud afwijzen tot een bedrag van € 10.000,-,

- [benadeelde 2] voor het overige niet-ontvankelijk verklaren in zijn vordering ten aanzien van gederfd levensonderhoud en

- ten behoeve van [benadeelde 2] een schadevergoedingsmaatregel voor een bedrag van € 20.000,-, vermeerderd met de wettelijke rente vanaf 1 januari 2023, voor gederfd levensonderhoud opleggen.”

10.3

Door de steller van het middel wordt in de eerste plaats aangevoerd dat uit de motivering van het hof blijkt dat het, naast de looptijd van het gederfd levensonderhoud voor [benadeelde 2] en de huishoudelijke taken, de andere uitgangspunten uit het rapport die ten grondslag liggen aan de hoogte van de derving van het levensonderhoud wel heeft gebruikt bij “de vaststelling dat sprake is van schade als gevolg van gederfd levensonderhoud”, terwijl deze uitvoerig zijn betwist door de verdediging (ik begrijp dat wordt bedoeld dat het hof de voornoemde punten uit het rapport heeft gebruikt bij de vaststelling van de hoogte van de schade in de vorm van gederfd levensonderhoud). Verder “ontbreekt een motivering waaruit kan worden opgemaakt aan de hand van welke vaststaande, door de verdediging niet betwiste feiten het hof de (hoogte van) de schatting heeft vastgesteld”.

10.4

In de onderhavige zaak heeft het hof de schade van de benadeelde partijen wegens gederfd levensonderhoud geschat. Dit heeft het hof gedaan tegen de achtergrond van de uitvoerige betwisting van de schade namens de verdachte. Schatting van de schade is de aangewezen methode van schadebegroting indien de schade niet nauwkeurig kan worden vastgesteld. Als het gaat om het vaststellen van toekomstige schade ligt het dus in de rede om gebruik te maken van deze bevoegdheid, nu bij de begroting daarvan goede en kwade kansen omtrent toekomstige gebeurtenissen tegen elkaar moeten worden afgewogen en in zoverre de schade nooit geheel nauwkeurig kan worden vastgesteld. Het is wel zo dat ook bij toepassing van de schattingsbevoegdheid het grondbeginsel van een behoorlijke rechtspleging “dat elke rechterlijke beslissing ten minste zodanig moet worden gemotiveerd dat zij voldoende inzicht geeft in de daaraan ten grondslag liggende gedachtegang om de beslissing zowel voor partijen als voor derden – in geval van openstaan van hogere voorzieningen: de hogere rechter daaronder begrepen – controleerbaar en aanvaardbaar te maken” moet worden geëerbiedigd.

10.5

Naar het oordeel van het hof is een aantal belangrijke door [B] gehanteerde uitgangspunten, zoals het inkomen van [slachtoffer] in de situatie zonder overlijden, het hanteren van de peildatum van 1 januari 2023 als kapitalisatiedatum en het inkomen van [benadeelde 1] zonder en met overlijden (uitgaande van de peildatum 1 januari 2023), niet onredelijk en heeft een eventuele onjuistheid in die uitgangspunten slechts in beperkte mate effect voor de berekening van de schade.

10.6

Het hof heeft verder in ogenschouw genomen dat de verdediging ten aanzien van het rapport van [B] verweer heeft gevoerd en dat de uitganspunten die ten grondslag liggen aan het rapport een nadere onderbouwing dan wel nader onderzoek verdienen. Dit geldt ten aanzien van de eventuele noodzaak om de uitkomsten van GITHA (Gestandaardiseerde Inventarisatie van Taken bij Huishoudelijke Arbeid) door een arbeidsdeskundige te laten aanpassen, de vraag of de eindleeftijd van 75 jaar voor zelfredzaamheid reëel is, de vraag of de verwachting dat [benadeelde 2] gaat studeren reëel is, de vraag of [slachtoffer] en [benadeelde 1] in de situatie zonder overlijden ook aan het levensonderhoud van hun studerende kinderen zouden hebben bijgedragen nadat deze de 21-jarige leeftijd hadden bereikt en de vraag of het reëel is te verwachten dat [slachtoffer] als hij was blijven leven zou zijn blijven werken, nadat hij de 63jarige leeftijd had bereikt, verweer heeft gevoerd. Vandaar dat het hof het derde scenario, het meest gunstige voor de verdachte, als aanknopingspunt heeft genomen, aangezien daar de looptijd van het gederfd levensonderhoud voor [benadeelde 3] , [benadeelde 4] en [benadeelde 2] is beperkt tot het moment dat zij de 21-jarige leeftijd zullen bereiken, zodat een deel van de betwisting door de verdediging daarmee is afgedekt. Vervolgens heeft het hof de schade die is begroot in dit voor de verdachte gunstigste scenario ook nog eens gehalveerd en de schade dus zeer conservatief begroot.

10.7

Volgens scenario 3 bedraagt het gederfd levensonderhoud voor [benadeelde 1] 228.728 euro en voor [benadeelde 2] 41.393 euro. Het hof heeft de schade die naar het oordeel van het hof in ieder geval voor vergoeding in aanmerking komt, vervolgens begroot op respectievelijk 125.000 en 20.000 euro, waaruit volgt dat het rekening heeft gehouden met het (verdere) verweer van de verdediging.

10.8

Het argument van de steller van het middel dat het hof naast de looptijd van het gederfd levensonderhoud voor [benadeelde 2] en de berekening omtrent de huishoudelijke taken, de andere uitgangspunten die aan de berekening in het rapport ten grondslag liggen, heeft gebruikt bij de vaststelling van de hoogte van het gederfd levensonderhoud berust naar ik meen op een onjuiste lezing van het arrest. Het hof heeft overwogen dat in scenario 3 de looptijd van het gederfd levensonderhoud voor [benadeelde 3] , [benadeelde 4] en [benadeelde 2] is beperkt tot het moment dat zij de 21-jarige leeftijd hebben bereikt en dat daarmee in dat scenario een deel van de uitgangspunten die nadere onderbouwing en/of nader onderzoek behoeven buiten beschouwing is gelaten en dat het voor zijn schatting van het gederfd levensonderhoud dat in ieder geval voor vergoeding in aanmerking komt daarom zal aanknopen bij dit scenario, waarbij het heeft opgemerkt dat dit scenario ook uitgaat van (beperkte) kosten voor huishoudelijke hulp en het – gezien de betwisting van deze kosten – hiermee geen rekening zal houden. In deze overwegingen ligt niet besloten dat het hof de andere uitgangspunten in het rapport heeft overgenomen. Als dit wel het geval was geweest dan had het hof het volledige bedrag dat is berekend in het kader van scenario 3, minus de in dit scenario beperkte gevorderde huishoudelijke kosten, toegewezen. Het hof heeft de schade echter geschat op ongeveer de helft van het in scenario 3 gevorderde bedrag, waarin besloten ligt dat het ook de andere uitgangspunten in het rapport die zijn betwist (de kwestie van de GITHA, de vraag of de eindleeftijd van 75 jaar voor zelfredzaamheid reëel is, de vraag of de verwachting dat [benadeelde 2] gaat studeren reëel is en de vraag of het reëel is te verwachten dat [slachtoffer] was blijven werken na zijn 63e), niet tot de zijne heeft gemaakt, en de schatting dientengevolge naar beneden heeft bijgesteld.

10.9

Het lijkt mij dat het hof gelet op het voorgaande voldoende duidelijk heeft gemaakt op welke wijze het bij de schatting aansluiting heeft gezocht bij aannames die worden genoemd in het rapport van [B] , dat zich bij de stukken bevindt. Hiermee heeft het voldaan aan de motiveringseisen die de Hoge Raad stelt aan zo’n schatting. Ik vind deze schatting noch onbegrijpelijk noch ontoereikend gemotiveerd. Ik wijs er in dit verband nog op dat het slachtoffer [A] kostwinner was in een gezin van vijf personen en dat het evident is dat de verdachte met zijn handelen schade heeft veroorzaakt. Verder neem ik in beschouwing dat de [benadeelde 1] ten tijde van het overlijden van haar partner nog meer dan 20 jaar was verwijderd van de pensioengerechtigde leeftijd en dat het voor [benadeelde 2] gaat om een periode van ongeveer veertien jaar tot het moment dat hij de 21-jarige leeftijd bereikt (hij was slechts zeven ten tijde van de moord op zijn vader).

10.10

Het middel faalt.

11 Slotsom

11.1

De middelen falen en kunnen worden afgedaan met de aan art. 81 lid 1 RO ontleende motivering. Wel dient de Hoge Raad in dat geval de afwijzing van de naar aanleiding van het eerste, tweede een derde middel geformuleerde verzoeken tot het stellen van prejudiciële vragen aan het Hof van Justitie afzonderlijk te motiveren.

11.2

Ambtshalve merk ik op dat nu de Hoge Raad uitspraak zal doen na 14 november 2026 dit betekent dat meer dan 16 maanden zijn verstreken na het instellen van het cassatieberoep, terwijl de verdachte zich ten tijde van de betekening van de aanzegging in cassatie in detentie bevond uit hoofde van de onderhavige zaak. Als de overschrijding niet beperkt kan worden tot één maand zal dit aanleiding dienen te geven tot strafvermindering. Voor het overige heb ik geen grond aangetroffen die tot vernietiging van de uitspraak van het hof aanleiding behoort te geven.

11.3

Deze conclusie strekt tot verwerping van het beroep en tot eventuele vernietiging van de duur van de opgelegde gevangenisstraf en vermindering daarvan wegens overschrijding van redelijke termijn in de cassatiefase.

De procureur-generaal

bij de Hoge Raad der Nederlanden

AG

Parketnummer: 21-000032-23. Dit arrest is op rechtspraak.nl gepubliceerd onder ECLI:NL:GHARL:2025:4154. Er bestaat ook samenhang met de zaak 25/03150 ( [betrokkene 5] ). In die zaak is het cassatieberoep voor aanvang van de behandeling als bedoeld in art. 453 lid 1 Sv ingetrokken. HR 30 september 2008, ECLI:NL:HR:2008:BE9808, r.o. 5.4. Het arrest van de Cour de cassation dateert dus van ná het in de onderhavige zaak bestreden arrest. HR 13 juni 2023, ECLI:NL:HR:2023:913, r.o. 6.11 in combinatie met r.o. 6.5-6.6. HR 14 april 2026, ECLI:NL:HR:2026:650, NJ 2026/258 m.nt. J.H.B. Bemelmans, r.o. 4.18 en 5.5. Ik merk op dat de stellers van het middel met dit arrest geen rekening hebben kunnen houden, nu het is gewezen ná indiening van de cassatieschriftuur in de onderhavige zaak. HvJ EG 9 maart 1978 (Simmenthal), ECLI:EU:C:1978:49. HvJ EU 30 april 2024, ECLI:EU:C:2024:372. HR 14 april 2026, ECLI:NL:HR:2026:650, NJ 2026/258 m.nt. J.H.B. Bemelmans. Hetgeen in de schriftuur hieromtrent wordt weergegeven, vond ik terug in de ter terechtzitting van 24 april 2025 voorgedragen pleitnota. HvJ 24 maart 2026, ECLI:EU:C:2026:243 (Remling), r.o. 23. Vgl. voor wat betreft het vertrouwensbeginsel HvJ EU 18 december 2014, Advies 2/13, ECLI:EU:C:2014:2454, paragraaf 191 en HvJ 21 december 2011 (N. S. t. Secretary of State for the Home Department en M. E. en anderen t. Refugee Applications Commissioner en Minister for Justice, Equality and Law Reform), EU:C:2011:865, paragraaf 78-80, en HvJ 26 februari 2013 (Melloni t. Ministerio Fiscal), EU:C:2013:107, paragraven 37 en 63. HR 13 juni 2023, ECLI:NL:HR:2023:913, r.o. 6.5.2. Vgl. HR 3 juni 2025, ECLI:NL:HR:2025:832, r.o. 3.3. Zie onder het kopje “Ten aanzien van de rechtmatigheid” in samenhang bezien met de chronologie van het opsporingsonderzoek en de relevante rechterlijke beslissingen die het hof onder het kopje “Bespreking van de verweren door het hof: relevante feiten en rechterlijke uitspraken” weer heeft gegeven. Zie onder het kopje “Ten aanzien van de betrouwbaarheid van de berichten”. Zie onder het kopje “Ten aanzien van de rechtmatigheid”. Wel heeft het hof overwogen dat het geen aanleiding ziet om prejudiciële vragen te stellen aan het HvJ EU omtrent de uitleg van art. 31 van de richtlijn in kwestie, omdat het “die antwoorden niet nodig [heeft] voor de beslissingen die het in deze zaak moet nemen” waarin mijns inziens het (juiste) oordeel besloten ligt dat art. 31 van de EOB-richtlijn in de onderhavige zaak niet relevant is. Vgl. HR 20 december 2022, ECLI:NL:HR:2022:1897, r.o. 2.3. HR 29 juni 2010, ECLI:NL:HR:2010:BL7709, r.o. 2.6. Vgl. HR 1 juli 2014, ECLI:NL:HR:2014:1496, NJ 2014/441 m.nt. M.J. Borgers, r.o. 2.59. EHRM 19 januari 2021, nr. 2205/16 (Keskin/Nederland), r.o. 43. Dit blijkt uit bewijsmiddel 64. Zie bijvoorbeeld R. ter Haar & M.J. Hornman, ‘Poging middels voorwaardelijk opzet: Dient er in concreto sprake te zijn van een aanmerkelijke kans’, NTS 2020/55 en R. ter Haar & S. van den Brink, ‘Kansgrootte en ervaringsregels bij voorwaardelijk opzet’, NTS 2023/06. Vgl. de conclusie van voormalig AG Knigge van 15 november 2011, ECLI:NL:PHR:2012:BU5260, randnummer 4.8. HR 6 september 2005, ECLI:NL:HR:2005:AT2760. Zie art. 6:105 BW. HR 25 oktober 2002, ECLI:NL:HR:2002:AE4364, NJ 2003/171 m.nt. M. van Scheltema, r.o. 7.3 en HR 13 juli 2007, ECLI:NL:HR:2007:BA7215, r.o 4.1. Dat uiteindelijk een lager bedrag is toegewezen, houdt verband met een reeds eerder ontvangen vergoeding van 10.000 euro voor gederfd levensonderhoud van medeverdachte [betrokkene 2] . HvJ 24 maart 2026, C-767/23, ECLI:EU:C:2026:243 (Remling). HR 20 januari 2026, ECLI:NL:HR:2026:75, r.o. 2.4. HR 26 maart 2024, ECLI:NL:HR:2024:492, r.o. 3.2.