Omgevingsrecht
Beroep tegen weigering omgevingsvergunning en beroep tegen handhavingsbesluit.
Rechtbank Gelderland, 2 november 2026
ECLI:NL:RBGEL:2026:8343 · Rechtbank Gelderland · 2 november 2026
https://www.uitspraken.nl/uitspraak/rechtbank-gelderland/bestuursrecht/omgevingsrecht/eerste-aanleg-enkelvoudig/ecli-nl-rbgel-2026-8343
Zaakgegevens
Op 2 november 2026 heeft de Rechtbank Gelderland in eerste aanleg uitspraak gedaan in een zaak over omgevingsrecht.
- Instantie
- Rechtbank GelderlandRechtbankDe rechter die de meeste zaken als eerste behandelt: civiele zaken, strafzaken en bestuurszaken.Meer uitleg
- Zittingsplaats
- Arnhem
- Datum uitspraak
- 2 november 2026
- Datum publicatie
- 29 oktober 2026
- Zaaknummer
- ARN 25/3975 en 26/2530
- Rechtsgebied
- Bestuursrecht » Omgevingsrecht
- Procedure
- Eerste aanleg - enkelvoudigEnkelvoudige kamerDe zaak is behandeld door één rechter.Meer uitleg
- ECLI
- ECLI:NL:RBGEL:2026:8343
Inhoud van deze uitspraak
Samenvatting
Beroep tegen weigering omgevingsvergunning en beroep tegen handhavingsbesluit.
Uitspraak
RECHTBANK GELDERLAND
Zittingsplaats Arnhem
Bestuursrecht
zaaknummers: ARN 25/3975 en 26/2530
uitspraak van de enkelvoudige kamer van 2 november 2026
in de zaken tussen
[eiser 1] en [eiser 2] , uit [plaats] , eisers
(gemachtigde: mr. F.L.P. Vulto),
en
het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Aalten, het college
(gemachtigden: mr. M.R. Prins, [gemachtigde 1] en [gemachtigde 2] ).
Inleiding
1. In deze uitspraak beoordeelt de rechtbank de beroepen van eisers tegen de besluiten waarin de aanvraag van eisers voor een omgevingsvergunning is afgewezen en aan eisers een last onder dwangsom is opgelegd.
Het college heeft op de beroepen gereageerd met een verweerschrift.
De rechtbank heeft de beroepen op 21 september 2026 op zitting behandeld. Hieraan hebben deelgenomen: eisers en hun gemachtigde en de gemachtigden van het college.
Procesverloop
2. Op 1 maart 2019 heeft het college meneer [eiser 1] in kennis gesteld dat hem is toegestaan om tijdelijk, in strijd met het geldende bestemmingsplan, de ontvangstruimte van het Biologisch-Dynamisch Centrum op het perceel [adres] in Aalten (het gebouw) te bewonen voor de periode dat sprake is van mantelzorg. In deze brief is ook opgenomen dat de mantelzorg wordt verleend door mevrouw [eiser 2] , dat meneer [eiser 1] zich moet inschrijven op het adres van het gebouw en dat mevrouw [eiser 2] ingeschreven moet blijven op het adres [adres] in Aalten.
Omstreeks eind 2022/begin 2023 zijn eisers verhuisd naar Duitsland. Op 19 februari 2023 hebben toezichthouders van het college geconstateerd dat het gebouw niet meer wordt bewoond, waarna het college op 10 april 2024 heeft besloten de hiervoor genoemde toestemming in te trekken.
ARN 25/3975
Op 3 september 2024 hebben eisers bij het college een aanvraag ingediend voor een omgevingsvergunning voor het in strijd met het omgevingsplan gebruiken van het gebouw. Eisers willen met de omgevingsvergunning toestemming verkrijgen voor het bewonen van de benedenverdieping van het gebouw.
Op 28 januari 2025 heeft het college besloten om de aanvraag van eisers af te wijzen. Het college wil volgens dit besluit niet afwijken van het omgevingsplan, omdat de aanvraag in strijd is met verschillende bepalingen uit de beleidsregel van het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Aalten over pre-mantelzorgwoningen. Zo heeft het gebouw een te grote oppervlakte en woont de zorgverlener op een te grote afstand van de pre-mantelzorgwoning.
Op 7 maart 2025 hebben eisers bezwaar gemaakt tegen het besluit van 28 januari 2025 en op 25 maart 2025 hebben eisers verzocht om een voorlopige voorziening bij deze rechtbank.
Op 13 mei 2025 heeft de voorlopige voorzieningenrechter van deze rechtbank uitspraak gedaan op het verzoek van eisers. In deze uitspraak heeft de voorlopige voorzieningenrechter het verzoek van eisers afgewezen.
Op 25 juli 2025 heeft het college besloten op het bezwaar van eisers. Het college heeft besloten om, met een aanvullende motivering, het besluit van 28 januari 2025 in stand te laten en het bezwaar van eisers ongegrond te verklaren.
ARN 26/2530
In de periode tussen april en oktober 2025 hebben er diverse controles plaatsgevonden door toezichthouders van het college bij het gebouw. Tijdens deze controles is onder meer vastgesteld dat het gebouw werd bewoond door eisers.
Het college heeft op 13 november 2025 eisers in kennis gesteld dat het college voornemens is om eisers een last onder dwangsom op te leggen vanwege het in strijd met het omgevingsplan bewonen van het gebouw.
Bij besluit van 17 december 2025 heeft het college eisers een last onder dwangsom opgelegd. Eisers zijn gelast om voor 1 april 2026 a. het gebruik van het (bedrijfs)gebouw op hun perceel als woning te staken, b. al het meubilair ten behoeve van wonen uit het gebouw op hun perceel te verwijderen, c. het gebouw terugbrengen in de oorspronkelijke staat, te weten die van ‘biologisch dynamisch centrum’, onder dreiging van een van dwangsom € 5000,- per maand, met een maximum van € 15.000,-.
Eisers hebben op 17 januari 2026 bezwaar gemaakt tegen het besluit van 17 december 2025. Verder hebben eisers op 17 januari 2026 ook de voorlopige voorzieningenrechter van deze rechtbank verzocht om een voorlopige voorziening te treffen.
Zoals blijkt uit het proces-verbaal van de zitting van 6 maart 2026 bij de voorlopige voorzieningenrechter heeft het college toegezegd om de begunstigingstermijn te verlengen tot zes weken na de beslissing op het bezwaar van eisers tegen het besluit van 17 december 2025.
Op 22 april 2026 heeft het college besloten op het bezwaar van eisers. Het college heeft besloten het besluit van 17 december 2025 in stand te laten en het bezwaar van eisers ongegrond te verklaren. Verder heeft het college, in lijn met het hiervoor genoemde proces-verbaal, in deze beslissing op bezwaar opgenomen dat begunstigingstermijn is verlengd tot zes weken na deze beslissing op bezwaar.
Op 19 mei 2026 hebben eisers beroep ingesteld tegen de beslissing op bezwaar van 22 april 2026. Verder hebben eisers op 19 mei 2026 ook de voorlopige voorzieningenrechter van deze rechtbank verzocht om een voorlopige voorziening te treffen. Op 16 juni 2026 hebben eisers hun beroep aangevuld.
Op 13 juli 2026 heeft de voorlopige voorzieningenrechter het verzoek van eisers om een voorlopige voorziening toegewezen en de beslissing op bezwaar van 22 april 2026 geschorst met terugwerkende kracht. Deze uitspraak heeft tot gevolg dat eisers tot op heden geen dwangsommen hebben verbeurd.
Beoordeling door de rechtbank
3. De rechtbank beoordeelt de beslissingen op bezwaar aan de hand van de argumenten die eisers hebben aangevoerd, de beroepsgronden.
4. De rechtbank verklaart de beroepen van eisers ongegrond. Hierna legt de rechtbank uit hoe zij tot dit oordeel komt en welke gevolgen dit oordeel heeft.
Leeswijzer
5. De rechtbank beoordeelt in deze uitspraak eerst het beroep van eisers tegen het besluit van het college om aan eisers geen omgevingsvergunning te verlenen voor het bewonen van het gebouw (het beroep met zaaknummer ARN 25/3975). Tijdens deze bespreking zal de rechtbank achtereenvolgens ingaan op de beroepsgronden van eisers waarin zij stellen dat het college niet zorgvuldig de relevante feiten heeft vastgesteld en dat het besluit van het college om aan hen geen omgevingsvergunning te verlenen in strijd is met het vertrouwens- en rechtszekerheidsbeginsel en het evenredigheidsbeginsel.
Nadat de rechtbank het bovenstaande beroep heeft beoordeeld zal zij het beroep van eisers beoordelen tegen het besluit van het college om handhavend tegen eisers op te treden met een last onder dwangsom (het beroep met zaaknummer ARN 26/2530). Daarbij zal de rechtbank de beroepsgronden van eisers bespreken waarin zij samengevat stellen dat handhavend optreden onevenredig is gelet op verschillende bijzondere omstandigheden.
ARN 25/3975
Toetsingskader
6. De gronden waarop het gebouw is gesitueerd zijn gelegen binnen de grenzen van het omgevingsplan ‘Omgevingsplan gemeente Aalten’ (het omgevingsplan). Deze gronden vallen daarmee binnen het tijdelijke deel van het omgevingsplan – Landelijk gebied 2015’ (tijdelijk deel van het omgevingsplan – Landelijk gebied 2015). In dit tijdelijke deel van het omgevingsplan hebben de gronden de enkelbestemming ‘Agrarisch met waarden’, de dubbelbestemming ‘Waarde – Archeologie gematigde verwachting’, de functieaanduiding ‘specifieke vorm van waarde – grafheuvel’ en de bouwaanduiding ‘karakteristiek’. Verder zijn de gronden gelegen binnen een bouwvlak waarin naast het gebouw ook twee andere gebouwen zijn gelegen, namelijk het gebouw met het adres [adres] en het gebouw met het adres [adres] .
Op grond van artikel 4.1.1, aanhef en onderdeel j, in samenhang met artikel 4.2.2 van het tijdelijk deel van het omgevingsplan – Landelijk gebied 2015 is binnen het bouwvlak één (agrarische) bedrijfswoning toegestaan. Deze (agrarische) bedrijfswoning betreft volgens het college de woning op het adres [adres] . Gelet hierop is bewoning van het gebouw op grond van tijdelijk deel van het omgevingsplan – Landelijk gebied 2015 niet toegestaan, aldus het college. Dit laatste staat tussen partijen niet ter discussie.
Een activiteit die in strijd is met het (tijdelijk deel van) het omgevingsplan wordt een omgevingsplanactiviteit genoemd. Op grond van artikel 5.1, eerste lid, aanhef en onder a, van de Omgevingswet is het verboden om zonder omgevingsvergunning een omgevingsplanactiviteit te verrichten. In het Besluit kwaliteit leefomgeving (Bkl) staan beoordelingsregels. Deze beoordelingsregels vormen het toetsingskader dat geldt wanneer het college de omgevingsvergunning voor een omgevingsplanactiviteit verleent. In artikel 8.0a, tweede lid, van het Bkl staat dat de omgevingsvergunning voor een buitenplanse omgevingsplanactiviteit alleen wordt verleend met het oog op een evenwichtige toedeling van functies aan locaties. Het college heeft hierbij beoordelingsruimte en de rechtbank toetst de beslissing van het college terughoudend.
Heeft het college de beslissing op bezwaar onzorgvuldig vastgesteld?
7. Eisers betogen dat het college niet zorgvuldig de relevante feiten en de af te wegen belangen heeft vastgesteld. Eisers stellen dat het college ten onrechte heeft geconcludeerd dat eisers vrijwillig zijn vertrokken uit het gebouw. Dit vertrek was geen vrijwillige keuze, maar een bittere noodzaak op dringend en levensreddend advies van de cardioloog, aldus eisers. Zo was volgens eisers de gezondheid van meneer [eiser 1] zodanig verslechterd door de voortdurende en ernstige treiterijen door zijn broer, dat de cardioloog adviseerde te vertrekken.
Op grond van artikel 3:2 van de Algemene wet bestuursrecht (Awb) dient het college bij de voorbereiding van een besluit de nodige kennis te vergaren over de relevante feiten en de af te wegen belangen.
De rechtbank oordeelt dat het college bij de voorbereiding van de beslissing op bezwaar de nodige kennis heeft vergaard over de relevante feiten en de af te wegen belangen. Daartoe acht de rechtbank van belang dat, anders dan eisers veronderstellen, het college in de beslissing op bezwaar geen kwalificatie gegeven aan de reden waarom meneer [eiser 1] het gebouw heeft verlaten en destijds naar het buitenland is vertrokken. Verder heeft het college, anders dan eisers stellen, de medische situatie van eisers wel in kaart gebracht of laten brengen. Zo heeft er op 5 juni 2024 een gesprek plaatsgevonden tussen een Wmo-consulent van de gemeente Aalten en meneer [eiser 1] . Tijdens dit gesprek zijn onder meer de geestelijke en fysieke gezondheid van meneer [eiser 1] aan de orde gekomen, waarna een ondersteuningsplan WMO is opgesteld. De beroepsgrond slaagt niet.
Heeft het college in strijd gehandeld met het rechtszekerheidsbeginsel?
8. Eisers betogen dat het college in strijd heeft gehandeld met het rechtszekerheids- en vertrouwensbeginsel omdat de aanvraag van eisers is getoetst aan een beleidsregel die is vastgesteld ná het indienen van de aanvraag. Eisers stellen dat de beleidsregel die gold op het moment van de aanvraag een hardheidsclausule bevatte, terwijl in de nieuwe beleidsregel deze hardheidsclausule uit het beleid is geschrapt.
De ‘Beleidsregel van het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Aalten over pre-mantelzorgwoningen’ is op 12 oktober 2024 in werking getreden. Deze beleidsregel heeft de ‘Beleidsregel van het college van burgemeester en wethouders van de gemeente Aalten over levensloop/zorgwoningen’ vervangen.
De rechtbank stelt voorop dat zij in deze procedure de beslissing op het bezwaar van eisers moet beoordelen op rechtmatigheid. In artikel 7:11, eerste lid, van de Awb is bepaald dat op grondslag van het bezwaar een volledige heroverweging van het primaire besluit plaatsvindt. Als uitgangspunt heeft daarbij te gelden dat bij het nemen van een besluit op bezwaar het recht moet worden toegepast zoals dat op dat moment geldt. Dit geldt ook voor beleidsregels. Op deze hoofdregel (die ex nunc toetsing wordt genoemd) bestaat een aantal uitzonderingen. Ten eerste geldt een uitzondering als de aanvrager op het moment van het indienen van de aanvraag een rechtstreekse aanspraak kon maken op het verkrijgen van een omgevingsvergunning voor het bouwen. Ten tweede kan het verbod van reformatio in peius meebrengen dat er getoetst moet worden aan het ten tijde van de aanvraag geldende recht. Tot slot kan de rechtszekerheid zich verzetten tegen een ex nunc toetsing.
De rechtbank oordeelt dat het college niet in strijd heeft gehandeld met het rechtszekerheidsbeginsel of het vertrouwensbeginsel door de aanvraag van eisers te toetsen aan de ‘nieuwe’ beleidsregel. De rechtbank acht daartoe van belang dat het college in een beslissing op bezwaar, los van de omstandigheid dat de beleidsregel ook al gold ten tijde van het eerste besluit, het beleid moet toepassen zoals dat op dat moment geldt. De enkele omstandigheid dat in de nieuwe beleidsregel geen expliciete hardheidsclausule is opgenomen heeft niet tot gevolg dat op hiervoor genoemde hoofdregel een uitzondering moet worden gemaakt. Daarbij acht de rechtbank van belang dat het college op grond van artikel 4:84 van de Awb ook onder het regime van de nieuwe beleidsregel moet beoordelen of er bijzondere omstandigheden zijn die nopen om van de beleidsregel af te wijken. De beroepsgrond slaagt niet.
Heeft het college in strijd gehandeld met het evenredigheidsbeginsel?
9. Eisers betogen dat het college in strijd heeft gehandeld met het evenredigheidsbeginsel door niet af te wijken van de beleidsregel. Eisers stellen dat het college ten onrechte geen acht heeft geslagen op de uitzonderlijke en schrijnende situatie waarin eisers zich bevinden. Onder meer stellen eisers dat sprake is van een ernstige medische noodzaak en financiële achteruitgang en dat zij dakloos dreigen te raken als gevolg van het weigeren van de toestemming. Verder stellen eisers dat het college onvoldoende heeft gemotiveerd waarom het college met inachtneming van de bijzondere omstandigheden niet heeft willen afwijken van de beleidsregel. Door de enkele mededeling dat de medische situatie volgens een ingeschakelde derde niet ernstig genoeg is, is hiervoor onvoldoende, aldus eisers.
Op grond van artikel 3:4, tweede lid, van de Awb mogen de voor een of meer belanghebbenden nadelige gevolgen van een besluit niet onevenredig zijn in verhouding tot de met het besluit te dienen doelen.
Op grond van artikel 4:84 van de Awb handelt een bestuursorgaan overeenkomstig de beleidsregel, tenzij dat voor een of meer belanghebbenden gevolgen zou hebben die wegens bijzondere omstandigheden onevenredig zijn in verhouding tot de met de beleidsregel te dienen doelen.
In de beslissing op bezwaar heeft het college opgetekend dat de medische situatie van meneer [eiser 1] is beoordeeld door een Wmo-consulent van het college. Deze consulent heeft, nadat zij de situatie van meneer [eiser 1] had beoordeeld, geconcludeerd dat de medische situatie van meneer [eiser 1] niet dermate ernstig is dat een mantelzorgwoning gerechtvaardigd is.
De rechtbank stelt voorop dat tussen partijen niet ter discussie staat dat de aanvraag niet voldoet aan de vereisten die zijn neergelegd in de beleidsregel. De rechtbank moet daarom alleen beoordelen of het college heeft kunnen besluiten om niet van de beleidsregel af te wijken gelet op de door eisers aangedragen omstandigheden.
De rechtbank oordeelt dat het college heeft kunnen besluiten om, gelet op de aangedragen omstandigheden, niet van de beleidsregel af te wijken. De rechtbank acht daartoe van belang dat het college de medische situatie van meneer [eiser 1] heeft laten beoordelen door een deskundige. Deze deskundige is daaropvolgend tot de conclusie gekomen dat de situatie van meneer [eiser 1] niet zo ernstig is dat een mantelzorgwoning noodzakelijk is. Verder acht de rechtbank van belang dat de stelling van eisers dat hun financiële positie verslechtert wanneer zij het gebouw niet mogen bewonen geen bijzondere omstandigheid oplevert die het bestuursorgaan verplicht tot het afwijken van de beleidsregel. Tot slot acht de rechtbank van belang dat eisers hun stelling dat zij dreigen dakloos te raken wanneer zij het gebouw niet mogen bewonen, niet hebben onderbouwd en daarbij acht de rechtbank ook van belang dat het college eisers een handreiking heeft geboden om hen te ondersteunen bij het zoeken naar een vervangende woonruimte niet ter harte hebben genomen. De stelling van eisers ter zitting dat deze handreiking geclausuleerd was, ook als dat betoog juist zou zijn, doet geen afbreuk aan de omstandigheid dat deze handreiking niet door eisers is geaccepteerd. Tot slot acht de rechtbank ook van belang dat eisers pas op de zitting hebben toegelicht dat zij intensief bezig zijn met het zoeken naar huisvesting en deze zoektocht niet hebben onderbouwd met stukken, zoals afschrijvingen van reacties op woningen. De beroepsgrond slaagt niet.
Conclusie ARN 25/3975
10. Het beroep van eisers tegen de beslissing op bezwaar van 25 juli 2025 is ongegrond en daarom blijft de beslissing op bezwaar van 25 juli 2025 in stand.
ARN 26/2530
Beroepsgronden
11. De rechtbank overweegt dat tussen partijen niet ter discussie staat dat sprake is van een overtreding, zodat het college bevoegd is om handhavend op te treden. De enkele vraag die de rechtbank moet beantwoorden is de vraag of het college had moeten afzien van handhaving, omdat sprake is van een of meer bijzondere omstandigheden.
Beginselplicht tot handhaving
12. Gelet op het algemeen belang dat gediend is met handhaving, moet in geval van een overtreding van een wettelijk voorschrift het bestuursorgaan dat bevoegd is om met een last onder bestuursdwang of een last onder dwangsom op te treden, in de regel van deze bevoegdheid gebruik maken. Handhavend optreden is alleen onevenredig, als er in het concrete geval omstandigheden zijn waaraan een zodanig zwaar gewicht toekomt dat het algemeen belang dat gediend is met handhaving daarvoor moet wijken. Dan is er een bijzonder geval waarin toch van handhavend optreden moet worden afgezien. Een bijzonder geval kan zich voordoen bij concreet zicht op legalisatie, maar ook andere omstandigheden van het concrete geval kunnen leiden tot het oordeel dat er een bijzonder geval is. Andere redenen om van handhavend optreden af te zien kunnen zich bijvoorbeeld voordoen bij een schending van het gelijkheidsbeginsel of het vertrouwensbeginsel.
Bijzondere omstandigheden
Actuele situatie niet betrokken bij de beslissing op bezwaar?
13. Eisers betogen dat het college in de beslissing op bezwaar de actuele situatie niet kenbaar heeft betrokken in zijn afweging. Eisers stellen dat het college in de beslissing op bezwaar uit is gegaan van de situatie ten tijde van de zienswijzenfase en dat is volgens eisers in strijd met artikel 7:11 van de Awb. Tijdens de hoorzitting van 25 maart 2026 bij de bezwaarschriftencommissie was de medische situatie van meneer [eiser 1] wezenlijk gewijzigd en dit heeft het college ten onrechte niet betrokken in de belangenafweging, aldus eisers.
De rechtbank stelt vast dat, anders dan eisers stellen, het college niet slechts is uitgegaan van de situatie zoals die gold op het moment van de zienswijzenfase. Zoals blijkt uit het verweerschrift van het college in de bezwaarfase, dat wordt aangehaald in het advies van de bezwaarschriftencommissie dat vervolgens weer onderdeel uitmaakt van de beslissing op bezwaar, heeft het college nadrukkelijk acht geslagen op de recente ontwikkelingen van de medische toestand van meneer [eiser 1] en heeft het college uitdrukkelijk overwogen dat deze medische toestand voor het college niet betekent dat sprake is van een medische urgentie. De beroepsgrond slaagt niet.
Concreet zicht op legalisatie
14. Eisers betogen dat het college ten onrechte de samenhang met de aanhangige vergunningprocedure niet in zijn evenredigheidsafweging heeft betrokken. Eisers stellen dat wanneer de omgevingsvergunning alsnog wordt verleend, de overtreding eindigt en handhaving achteraf zinledig en onomkeerbaar blijkt te zijn geweest.
De rechtbank stelt vast dat het college op 28 januari 2025 de aanvraag van eisers om het gebouw te mogen bewonen al had afgewezen. Verder had het college ook al op 25 juli 2025 besloten op het bezwaar van eisers tegen het besluit van 28 januari 2025. Hiermee stond naar het oordeel van de rechtbank niet ter discussie dat het college niet bereid is gebruik te maken van zijn bevoegdheid om een omgevingsvergunning te verlenen en hoefde het college deze procedure ook niet mee te nemen in de belangenafweging. Daarbij merkt de rechtbank ook op dat de beslissing op bezwaar van 25 juli 2025, zoals overwogen onder overweging 10 van deze uitspraak, in stand is gelaten. De beroepsgrond slaagt niet.
Vertrouwensbeginsel
15. Eisers betogen dat het college met de brief van 26 februari 2019 een toezegging aan eisers heeft gedaan. Met deze brief heeft het college toegezegd om bewoning van het gebouw toe te staan wanneer daarvoor een concrete zorgbehoefte bestaat. Eisers stellen dat het college ten onrechte dit opgewekte vertrouwen niet heeft betrokken in een belangenafweging.
In de brief van 26 februari 2019 heeft het college een tijdelijke toestemming verleend aan meneer [eiser 1] om het gebouw te mogen gebruiken als mantelzorgwoning. In deze brief is uitdrukkelijk benoemd dat mevrouw [eiser 2] geen toestemming heeft om het gebouw te mogen bewonen en ook ingeschreven moet blijven staan op het adres [adres] . Hierdoor is naar het oordeel van de rechtbank geen sprake van een toezegging aan eisers dat zij allebei het gebouw zouden mogen bewonen en hierom al heeft het college de brief van 26 februari 2019 niet hoeven betrekken in zijn belangenafweging. De beroepsgrond slaagt niet.
Evenredigheidsbeginsel
16. Eisers betogen dat het college in de beslissing op bezwaar in strijd heeft gehandeld met het evenredigheidsbeginsel. Eisers stellen dat het college niet kenbaar de bijzondere omstandigheden, zoals de medische toestand van meneer [eiser 1] en het ontbreken van een reëel alternatief gelet op het beperkte inkomen van eisers, heeft afgewogen tegen het algemeen belang dat met handhavend optreden is gemoeid. Dit is volgens eisers in strijd met de uitspraak van de Afdeling van 26 november 2025 waarin de Afdeling volgens eisers heeft geoordeeld dat het bestuursorgaan cumulerende en persoonlijke omstandigheden uitdrukkelijk en kenbaar in een evenwichtigheidstoets moet betrekken en niet kan volstaan met de slotsom dat het algemeen belang bij handhaving prevaleert.
De rechtbank stelt vast dat het college in het besluit van 16 december 2025 uitdrukkelijk is ingegaan op de door eisers ingediende zienswijze op het voornemen tot handhavend optreden. In dit besluit heeft het college onder meer gereageerd op de stelling dat handhavend optreden onevenredig is vanwege de medische toestand van meneer [eiser 1] en het mogelijke gevolg dat eisers dakloos raken. Het college heeft in dit besluit doorslaggevend geacht dat eisers zelf ervoor hebben gekozen om vanuit Duitsland weer terug te verhuizen naar het gebouw, terwijl eisers wisten dat zij hier niet mochten wonen. De aanvraag van eisers om in het gebouw te mogen wonen was namelijk al afgewezen toen zij besloten om weer in het gebouw te gaan wonen. Hiermee hebben eisers volgens het college bewust het risico aanvaard dat zij het gebouw weer binnen afzienbare termijn moesten verlaten en ook bewust de kans aanvaard dat er bij een gedwongen ontruiming medische calamiteiten zouden kunnen optreden. Ook heeft het college in zijn verweerschrift in de bezwaarfase uitdrukkelijk benoemd dat de kenmerken van het gebouw, zoals dat het gebouw gelijkvloers en prikkelarm is, aan de orde zijn gekomen. Verder heeft het college in dit verweerschrift uiteengezet dat zij eisers hulp hebben aangeboden om te zoeken naar een andere woonruimte.
De rechtbank oordeelt dat het college voldoende heeft gemotiveerd waarom het gelet op de omstandigheden van dit specifieke geval toch heeft besloten om handhavend op te treden. Daartoe acht de rechtbank van belang dat, anders dan het geval was in de uitspraak van de Afdeling van 26 november 2025, het college in dit geval wel heeft gemotiveerd welke consequenties de bijzondere omstandigheden van eisers hebben voor het handhavend optreden. In het besluit van 16 december 2025 heeft het college namelijk uiteengezet dat eisers weer het gebouw zijn gaan bewonen terwijl zij wisten dat de bewoning van het gebouw niet was toegestaan. Hierdoor hebben eisers volgens het college bewust het risico hebben aanvaard dat het gebouw binnen afzienbare termijn door bezwaarden weer zou moeten worden verlaten. Verder heeft het college in zijn verweerschrift in zowel de bezwaar- als de beroepsprocedure uiteengezet waarom de door eisers aangevoerde omstandigheden niet nopen tot afzien van handhaving. De beroepsgrond slaagt niet.
Heeft het college in strijd gehandeld met artikel 8 EVRM?
17. Eisers betogen dat het college door handhavend tegen eisers op te treden in strijd handelt met artikel 8 van het Europees Verdrag voor de Rechten van de Mens (het EVRM). Het college heeft volgens eisers ten onrechte geen individualiseerbare proportionaliteitstoets verricht en slechts geconcludeerd dat eisers hun beroep op artikel 8 EVRM onvoldoende zouden hebben gemotiveerd.
Artikel 8 van het EVRM luidt:
‘1. Een ieder heeft recht op respect voor zijn privé leven, zijn familie- en gezinsleven, zijn woning en zijn correspondentie.
2. Geen inmenging van enig openbaar gezag is toegestaan in de uitoefening van dit recht, dan voor zover bij de wet is voorzien en in een democratische samenleving noodzakelijk is in het belang van de nationale veiligheid, de openbare veiligheid of het economisch welzijn van het land, het voorkomen van wanordelijkheden en strafbare feiten, de bescherming van de gezondheid of de goede zeden of voor de bescherming van de rechten en vrijheden van anderen.’
De rechtbank overweegt dat de inmenging door het college in de door artikel 8 van het EVRM gewaarborgde rechten van eisers, bij wet is voorzien. Het handhavend optreden is namelijk gebaseerd op achtereenvolgens de Awb, de Omgevingswet en het tijdelijk deel van het Omgevingsplan – Landelijk Gebied 2015. Verder hebben de in deze nationale regelgeving neergelegde wettelijke voorschriften een legitiem doel. Zij dienen onder andere ter bescherming van de rechten en vrijheden van anderen. De betrokken wettelijke voorschriften zijn bovendien noodzakelijk in een democratische samenleving als bedoeld in artikel 8, tweede lid, van het EVRM, wat in dit geval wil zeggen dat het door het college opleggen van een last onder dwangsom evenredig is aan het doel dat daarmee wordt gediend. Het college heeft, zoals de rechtbank al hiervoor heeft overwogen, de belangen van eisers in de besluitvorming betrokken. Het college heeft in zowel de beslissing op bezwaar als in het besluit van 16 december 2025 benoemd waarom handhavend optreden in dit geval proportioneel is. Zo heeft het college uiteengezet dat geen sprake is van een (medische) noodtoestand, eisers bewust de woning weer zijn bewonen, de ontstane situatie bewust hebben aanvaard en zij de hulp van het college bij de zoektocht naar vervangende woonruimte niet hebben geaccepteerd. De rechtbank ziet gelet op het voorgaande geen aanleiding voor het oordeel dat handhavend optreden in dit geval in strijd is met artikel 8 van het EVRM.
Tussenconclusie ARN 26/2530
18. Gelet op het bovenstaande concludeert de rechtbank dat het college niet van handhavend optreden had moeten afzien omdat sprake is van een of meer bijzondere omstandigheden.
Is de dwangsom onevenredig hoog?
19. Eisers betogen dat de door het college bepaalde dwangsom van € 15.000,- onevenredig hoog is. Eisers stellen ten eerste dat eisers geen financieel voordeel hebben bij het bewonen van het gebouw. Zij bewonen namelijk het gebouw dat in eigendom is van hen, zonder huurbesparing of gederfde huurinkomsten, zodat het door het college veronderstelde financiële voordeel fictief is, aldus eisers. Eisers stellen ten tweede dat het zeer beperkte inkomen van eisers van belang is voor de evenredigheid. Een maximale dwangsom van € 15.000,- benadert het jaarinkomen van eisers en is daarom volgens eisers onevenredig.
In artikel 5:32b, derde lid, van de Awb is bepaald dat de vast te stellen dwangsom in redelijke verhouding moet staan tot de zwaarte van het geschonden belang en tot de beoogde werking van de dwangsom. Zoals de Afdeling eerder heeft overwogen, heeft het opleggen van een last onder dwangsom ten doel de overtreder te bewegen tot naleving van de geldende regels. Van de dwangsom moet zo’n prikkel uitgaan dat de opgelegde last wordt opgevolgd zonder dat een dwangsom wordt verbeurd. Met het opleggen van de last wordt beoogd de bewoning van het gebouw te beëindigen. Verder is het vaste rechtspraak dat bij het bepalen van de hoogte van de dwangsom de draagkracht van de overtreder geen rol mag spelen.
De rechtbank oordeelt dat de dwangsom niet zodanig hoog is dat geen sprake meer is van een redelijke verhouding tussen de dwangsom en de zwaarte van het geschonden belang. De aangevoerde argumenten van eisers bieden namelijk geen grond voor de conclusie dat het gekozen bedrag niet in redelijke verhouding staat tot de zwaarte van het geschonden belang van de dwangsom. Zo speelt de financiële positie van eisers geen rol bij de vaststelling van de hoogte van de dwangsom en is het niet aannemelijk dat eisers geen financieel voordeel hebben (gehad) van de overtreding. Zonder overtreding zouden eisers namelijk ergens anders moeten wonen en daarvoor huur moeten betalen. Die huurkosten hebben eisers met het bewonen van het gebouw bespaard. De beroepsgrond slaagt niet.
Onevenredige begunstigingstermijn
20. Eisers betogen dat aan hen een onevenredig korte begunstigingstermijn is opgelegd. Eisers stellen dat het college in de beslissing op bezwaar niet is ingegaan op het door eisers aangebrachte verschil in behandeling van vergelijkbare gevallen. Volgens eisers is aan de broer van meneer [eiser 1] , die ook in strijd met het omgevingsplan een gebouw op het perceel gebruikt als woning, een aanmerkelijk ruimere begunstigingstermijn gegund.
In de beslissing op bezwaar heeft het college besloten de begunstigingstermijn van de last onder dwangsom te verlengen tot 6 weken na de beslissing op bezwaar. In de uitspraak van de voorlopige voorzieningenrechter van deze rechtbank heeft de voorzieningenrechter de beslissing op bezwaar en de al verbeurde dwangsommen met terugwerkende kracht geschorst. Dit laatste heeft tot gevolg dat tot het moment van deze uitspraak de begunstigingstermijn niet is verstreken.
Wat betreft het door eisers benoemde verschil in behandeling ten opzichte van zijn broer, merkt de rechtbank het volgende op. Voor een geslaagd beroep op het gelijkheidsbeginsel moet sprake zijn van rechtens vergelijkbare zaken, die het college ongelijk heeft behandeld. Anders dan eisers stellen, heeft het college in zijn verweerschrift voldoende toegelicht dat geen sprake is van vergelijkbare zaken. De situatie van de broer van meneer [eiser 1] wijkt namelijk op een aantal onderdelen af van de situatie van eisers. Zo heeft het college toegelicht dat in de situatie van de broer van meneer [eiser 1] sprake is van meerdere huishoudens, deze huishoudens al meer dan 10 jaar in het gebouw woonachtig zijn en er ook een kind woonachtig is. Volgens het college zijn eisers daarentegen pas sinds kort (weer) woonachtig in het gebouw en waren eisers, door de afgewezen aanvraag, op voorhand uitdrukkelijk in kennis gesteld dat het bewonen van het gebouw niet is toegestaan. De beroepsgrond slaagt niet.
Conclusie ARN 26/2530
21. Het beroep van eisers tegen de beslissing op bezwaar van 22 april 2026 is ongegrond en daarom blijft de beslissing op bezwaar van 22 april 2026 in stand.
22. Gelet op het in stand laten van de beslissing op bezwaar van 22 april 2026 en het vervallen van de eerder door de voorzieningenrechter van deze rechtbank getroffen voorlopige voorziening zullen eisers onmiddellijk de aan de last verbonden dwangsommen verbeuren, omdat de begunstigingstermijn dan is verstreken. De rechtbank ziet aanleiding om met toepassing van artikel 8:72, vijfde lid, van de Awb een voorlopige voorziening te treffen om te voorkomen dat eisers direct na het doen van deze uitspraak aan de last moeten voldoen en een dwangsom verbeuren. Deze voorlopige voorziening houdt in dat de begunstigingstermijn van de last onder dwangsom wordt verlengd tot zes weken na de dag van verzending van deze uitspraak.
23. Het college hoeft geen proceskosten te vergoeden.
Beslissing
De rechtbank:
ARN 25/3975:
- verklaart het beroep ongegrond.
ARN 26/2530
-
verklaart het beroep ongegrond;
-
treft de voorlopige voorziening dat de begunstigingstermijn zoals bepaald bij de beslissing op bezwaar van het college van 22 april 2026 wordt verlengd tot zes weken na de dag van verzending van deze uitspraak.
Deze uitspraak is gedaan door mr. M.J.M. Verhoeven, rechter, in aanwezigheid van mr. R.P.C.M. van Wel, griffier.
Uitgesproken in het openbaar op 2 november 2026
|
griffier |
rechter |
Een afschrift van deze uitspraak is verzonden aan partijen op:
Informatie over hoger beroep
Een partij die het niet eens is met deze uitspraak, kan een hogerberoepschrift sturen naar de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State waarin wordt uitgelegd waarom deze partij het niet eens is met deze uitspraak. Het hogerberoepschrift moet worden ingediend binnen zes weken na de dag waarop deze uitspraak is verzonden. Kan de indiener de behandeling van het hoger beroep niet afwachten, omdat de zaak spoed heeft, dan kan de indiener de voorzieningenrechter van de Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State vragen om een voorlopige voorziening (een tijdelijke maatregel) te treffen.