Bestuursrecht overig
Bij besluit van 9 september 2021 heeft het college van gedeputeerde staten van Utrecht de aanvraag van…
Raad van State, 11 november 2026
ECLI:NL:RVS:2026:6652 · Raad van State · 11 november 2026
https://www.uitspraken.nl/uitspraak/raad-van-state/bestuursrecht/bestuursrecht-overig/hoger-beroep/ecli-nl-rvs-2026-6652
Zaakgegevens
Op 11 november 2026 heeft de Raad van State in hoger beroep uitspraak gedaan in een zaak over bestuursrecht.
- Instantie
- Raad van StateRaad van StateDe hoogste algemene bestuursrechter, onder meer voor omgevingsrecht en vreemdelingenzaken.Meer uitleg
- Datum uitspraak
- 11 november 2026
- Datum publicatie
- 11 november 2026
- Zaaknummer
- 202207389/1/R2
- Rechtsgebied
- Bestuursrecht » Bestuursrecht overig
- Procedure
- Hoger beroepHoger beroepEen hogere rechter behandelt de zaak opnieuw, zowel de feiten als het recht, omdat een partij het niet eens is met de eerste uitspraak.Meer uitleg
- ECLI
- ECLI:NL:RVS:2026:6652
Samenvatting
Bij besluit van 9 september 2021 heeft het college van gedeputeerde staten van Utrecht de aanvraag van [appellante sub 2] voor een vergunning op grond van artikel 2.7 van de Wet natuurbescherming (natuurvergunning) voor het wijzigen van een veehouderij aan [locatie] in Leersum, afgewezen. [appellante sub 2] exploiteert een geiten- en paardenhouderij aan de [locatie] in Leersum. Het bedrijf wordt omsloten door landgoed Zuylestein. [appellant sub 1] was eigenaar van dit landgoed. De beheerstichting is, kortgezegd, opgericht om het voortbestaan daarvan te waarborgen. Het landgoed grenst aan het Natura 2000-gebied Kolland & Overlangbroek en ligt op enkele meters van het Natura 2000-gebied Rijntakken. Voor de exploitatie van de veehouderij is op 23 maart 2016 een natuurvergunning verleend voor 840 geiten, 275 opfokgeiten, 5 paarden en 2 pony’s. Deze natuurvergunning is verleend op basis van intern salderen. [appellante sub 2] heeft op 15 juli 2019 een natuurvergunning aangevraagd voor de uitbreiding en wijziging van de veehouderij. De aanvraag heeft betrekking op het houden van 800 geiten, 160 opfokgeiten, 5 paarden en 2 pony’s. Ten opzichte van de natuurvergunning van 23 maart 2016 neemt het aantal te houden geiten af. Wel wordt een nieuwe geitenstal gebouwd en wordt de indeling van de bestaande stallen gewijzigd. De geiten worden beweid en het land wordt bemest.
Uitspraak
202207389/1/R2.
Datum uitspraak: 11 november 2026
AFDELING
BESTUURSRECHTSPRAAK
Uitspraak op de hoger beroepen van:
1. Stichting Beheer Historische Groenmonumenten Utrechtse Heuvelrug, gevestigd te Leersum, gemeente Utrechtse Heuvelrug (de beheerstichting) en [appellant sub 1], wonend in Delft,
2. [appellante sub 2], gevestigd in Leersum, gemeente Utrechtse Heuvelrug, en anderen ([appellante sub 2]),
appellanten,
tegen de uitspraak van de rechtbank Midden-Nederland van 7 november 2022 in zaak nrs. 21/4204 en 21/4218 in het geding tussen:
1. [appellante sub 2],
2. De beheerstichting en [appellant sub 1] en Coöperatie Mobilisation for the Environment U.A., gevestigd in Nijmegen (MOB),
en
het college van gedeputeerde staten van Utrecht.
Procesverloop
Bij besluit van 9 september 2021 heeft het college de aanvraag van [appellante sub 2] voor een vergunning op grond van artikel 2.7 van de Wet natuurbescherming (natuurvergunning) voor het wijzigen van een veehouderij aan [locatie] in Leersum, afgewezen.
Bij uitspraak van 7 november 2022 heeft de rechtbank de door [appellante sub 2] en de beheerstichting en [appellant sub 1] daartegen ingestelde beroepen ongegrond verklaard.
Tegen deze uitspraak hebben de beheerstichting en [appellant sub 1] hoger beroep ingesteld.
[appellante sub 2] heeft een schriftelijke uiteenzetting gegeven en incidenteel hoger beroep ingesteld.
De beheerstichting en [appellant sub 1] hebben een zienswijze over het incidenteel hoger beroep naar voren gebracht.
Bij besluit van 26 juni 2025 heeft het college alsnog een natuurvergunning verleend voor het wijzigen van de veehouderij.
[appellante sub 2], de beheerstichting en [appellant sub 1] en MOB en Vereniging Leefmilieu, gevestigd in Nijmegen, hebben hierover een zienswijze naar voren gebracht.
[appellante sub 2], het college en de beheerstichting en [appellant sub 1] hebben nadere stukken ingediend.
De Afdeling heeft de zaak op een zitting behandeld op 13 november 2025, waar [appellant sub 1], de beheerstichting, MOB en Vereniging Leefmilieu, alle vertegenwoordigd dan wel bijgestaan door mr. V. Wösten, rechtsbijstandverlener in Den Haag, [appellante sub 2], vertegenwoordigd door [gemachtigden], bijgestaan door mr. F.H. Damen, advocaat in Waalwijk, en het college, vertegenwoordigd door mr. H.S. Heite en M. Seedrak, zijn verschenen.
Overwegingen
Overgangsrecht inwerkingtreding Omgevingswet
1. Op 1 januari 2024 zijn de Omgevingswet en de Aanvullingswet natuur Omgevingswet in werking getreden. Als een aanvraag om een natuurvergunning is ingediend vóór het tijdstip van inwerkingtreding van de Omgevingswet, dan blijft op grond van artikel 2.9, eerste lid, aanhef en onder a, van de Aanvullingswet natuur Omgevingswet het recht zoals dat gold onmiddellijk vóór dat tijdstip van toepassing tot het besluit op die aanvraag onherroepelijk wordt.
De aanvraag om een natuurvergunning is ingediend op 15 juli 2019. Dat betekent dat in dit geval de Wet natuurbescherming (Wnb), zoals die gold vóór 1 januari 2024, van toepassing blijft.
Inleiding
2. [appellante sub 2] exploiteert een geiten- en paardenhouderij aan de [locatie] in Leersum. Het bedrijf wordt omsloten door landgoed Zuylestein. [appellant sub 1] was eigenaar van dit landgoed. De beheerstichting is, kortgezegd, opgericht om het voortbestaan daarvan te waarborgen. Het landgoed grenst aan het Natura 2000-gebied Kolland & Overlangbroek en ligt op enkele meters van het Natura 2000-gebied Rijntakken.
Voor de exploitatie van de veehouderij is op 23 maart 2016 een natuurvergunning verleend voor 840 geiten, 275 opfokgeiten, 5 paarden en 2 pony’s. Deze natuurvergunning is verleend op basis van intern salderen.
3. [appellante sub 2] heeft op 15 juli 2019 een natuurvergunning aangevraagd voor de uitbreiding en wijziging van de veehouderij. De aanvraag heeft betrekking op het houden van 800 geiten, 160 opfokgeiten, 5 paarden en 2 pony’s. Ten opzichte van de natuurvergunning van 23 maart 2016 neemt het aantal te houden geiten af. Wel wordt een nieuwe geitenstal gebouwd en wordt de indeling van de bestaande stallen gewijzigd. De geiten worden beweid en het land wordt bemest.
Bij het besluit van 9 september 2021 heeft het college de aanvraag voor een natuurvergunning afgewezen omdat die niet nodig is (positieve weigering). Volgens het college neemt de stikstofdepositie door de aangevraagde bedrijfssituatie niet toe ten opzichte van de referentiesituatie, zodat significante gevolgen voor de Natura 2000-gebieden Rijntakken, Kolland & Overlangbroek, Binnenveld, Veluwe en Lingegebied & Diefdijk Zuid op voorhand zijn uitgesloten. [appellante sub 2], de beheerstichting en de Brauwere en MOB hebben beroep ingesteld tegen het besluit van 9 september 2021.
4. De rechtbank heeft deze beroepen ongegrond verklaard. De rechtbank heeft geoordeeld dat het college zich terecht op het standpunt heeft gesteld dat de wijziging van de veehouderij niet leidt tot een toename van stikstofdepositie ten opzichte van de referentiesituatie en een natuurvergunning dus niet nodig is.
Ontvankelijkheid
5. [appellante sub 2] stelt zich op het standpunt dat het hoger beroep van [appellant sub 1] en de beheerstichting niet-ontvankelijk is. Volgens haar zijn [appellant sub 1] en de beheerstichting geen belanghebbende in de zin van artikel 1:2 van de Algemene wet bestuursrecht (Awb), omdat [appellant sub 1] niet langer eigenaar is van landgoed Zuylestein en de beheerstichting het landgoed niet langer beheert.
5.1. In artikel 1:2, eerste lid, van de Awb staat: "Onder belanghebbende wordt verstaan: degene wiens belang rechtstreeks bij een besluit is betrokken".
In het derde lid staat: "Ten aanzien van rechtspersonen worden als hun belangen mede beschouwd de algemene en collectieve belangen die zij krachtens hun doelstellingen en blijkens hun feitelijke werkzaamheden in het bijzonder behartigen".
5.2. Bij uitspraak van 4 mei 2021, ECLI:NL:RVS:2021:953, onder 4.3 tot en met 4.8, heeft de Afdeling - tegen de achtergrond van het arrest van het Hof van Justitie van de Europese Unie van 14 januari 2021, Stichting Varkens in Nood, ECLI:EU:C:2021:7 - overwogen dat aan degene die bij een besluit geen belanghebbende is in de zin van artikel 1:2, eerste lid, van de Awb, maar die wel een zienswijze heeft ingediend tegen het ontwerpbesluit op basis van de in het nationale omgevingsrecht gegeven mogelijkheid daartoe, in beroep niet zal worden tegengeworpen dat hij geen belanghebbende is.
5.3. De Afdeling stelt vast dat het besluit is voorbereid met toepassing van afdeling 3.4 van de Awb. Daartegen konden zienswijzen naar voren worden gebracht door een ieder. [appellant sub 1] en de beheerstichting hebben gezamenlijk een zienswijze ingediend tegen het ontwerpbesluit. Er bestaat daarom geen aanleiding om het hoger beroep van [appellant sub 1] en de beheerstichting niet-ontvankelijk te achten.
5.4. Dit neemt echter niet weg dat het relativiteitsvereiste als bedoeld in artikel 8:69a van de Awb aan vernietiging van het besluit van 9 september 2021 in de weg kan staan. Daarop wordt hierna ingegaan.
Relativiteit
6. [appellante sub 2] en het college stellen zich op het standpunt dat het relativiteitsvereiste zich verzet tegen vernietiging van het besluit van 9 september 2021 vanwege de hoger beroepsgronden van [appellant sub 1] en de beheerstichting over de gevolgen voor de betrokken Natura 2000-gebieden.
6.1. In artikel 8:69a van de Awb staat: "De bestuursrechter vernietigt een besluit niet op de grond dat het in strijd is met een geschreven of ongeschreven rechtsregel of een algemeen rechtsbeginsel, indien deze regel of dit beginsel kennelijk niet strekt tot bescherming van de belangen van degene die zich daarop beroept".
Blijkens de geschiedenis van de totstandkoming van de Wet aanpassing bestuursprocesrecht (Kamerstukken II, 2009/10, 32 450, nr. 3, blz. 18-20) heeft de wetgever met artikel 8:69a van de Awb de eis willen stellen dat er een verband moet bestaan tussen een beroepsgrond en het belang waarin de appellant door het bestreden besluit dreigt te worden geschaad. De bestuursrechter mag een besluit niet vernietigen wegens schending van een rechtsregel die kennelijk niet strekt tot bescherming van het belang van de appellant.
6.2. Zoals de Afdeling heeft overwogen in de overzichtsuitspraak van 11 november 2020, ECLI:NL:RVS:2020:2706, ovw. 10.50 en verder, beroept een natuurlijk persoon, indien hij een beroep doet op de bepalingen van de Wnb die strekken tot de bescherming van de natuurwaarden van een Natura 2000-gebied, zich op een algemeen belang waarvoor hij niet in rechte kan opkomen. De individuele belangen van een natuurlijke persoon bij het behoud van een goede kwaliteit van zijn woon- en leefomgeving, waarvan een Natura 2000-gebied deel uitmaakt, kunnen echter zo verweven zijn met de algemene belangen die de Wnb beoogt te beschermen, dat niet kan worden geoordeeld dat de betrokken normen in de Wnb kennelijk niet strekken tot bescherming van zijn belangen.
6.3. In de genoemde overzichtsuitspraak, ovw. 10.56, heeft de Afdeling daarnaast overwogen dat een rechtspersoon waarvan de statutaire doelstelling niet gericht is op de bescherming van natuurbelangen als zodanig in rechte niet kan opkomen voor het algemeen belang bij de bescherming van de natuurwaarden van een bepaald gebied.
7. De Afdeling stelt vast dat [appellant sub 1] niet langer eigenaar is van landgoed Zuylestein. De Afdeling stelt echter ook vast dat [appellant sub 1] een recht van gebruik en bewoning van de woning aan de Rijksstraatweg 7 op het landgoed heeft, het zogenaamde ‘Poortgebouw’. Dit gebouw ligt op ongeveer 670 m afstand van het Natura 2000-gebied Kolland & Overlangbroek en wordt daarvan onder meer gescheiden door het bosgebied dat deel uitmaakt van het landgoed. De andere Natura 2000-gebieden waarop de veehouderij effecten heeft, waaronder het gebied Rijntakken, liggen op een grotere afstand van het Poortgebouw. [appellant sub 1] heeft vanaf het Poortgebouw geen direct zicht op één van deze Natura 2000-gebieden.
Gelet hierop is de Afdeling van oordeel dat, anders dan zij oordeelde in de uitspraak van 16 oktober 2019, ECLI:NL:RVS:2019:3469, toen [appellant sub 1] nog eigenaar was van het landgoed, de betrokken Natura 2000-gebieden geen deel uitmaken van de woon- en leefomgeving van [appellant sub 1] en geen verwevenheid bestaat tussen haar belang bij het behoud van een goede kwaliteit van haar woon- en leefomgeving met de algemene belangen die de Wnb beoogt te beschermen. De Afdeling ziet daarom af van een inhoudelijke bespreking van het hoger beroep voor zover dat is ingesteld namens [appellant sub 1].
8. Over de beheerstichting overweegt de Afdeling als volgt. De beheerstichting komt volgens haar statutaire doelstelling op voor (a) het beheer, de restauratie, de verwerving en de instandhouding van historische groenmonumenten op de Utrechtse Heuvelrug, waaronder (b) het beheer en de instandhouding van (duiven)torens, oranjerieën, tuinmuren, hekwerken, kassen en grafmonumenten, en (c) het verrichten van al hetgeen met het vorenstaande in de ruimste zin verband houdt of daartoe bevorderlijk kan zijn. De beheerstichting heeft op de zitting toegelicht dat zij binnen deze doelstelling onder (b) geen onderhoud meer verricht aan gebouwen en de functionele en verfraaiende landschapselementen op landgoed Zuylestein, maar uitsluitend nog financieel bijdraagt aan de instandhouding van het landgoed.
Naar het oordeel van de Afdeling is de statutaire doelstelling van de beheerstichting niet gericht op de bescherming van natuurbelangen als zodanig. Dat delen van het landgoed een ecologische waarde hebben, zoals de beheerstichting op de zitting heeft toegelicht, maakt dit volgens de Afdeling niet anders. Voor de vraag of de beheerstichting kan opkomen voor het algemeen belang bij de bescherming van de natuurwaarden van de betrokken Natura 2000-gebieden, die overigens niet samenvallen met de Utrechtse Heuvelrug, is niet bepalend of delen van het landgoed al dan niet een ecologische waarde hebben. Bepalend is welk belang de beheerstichting blijkens haar statutaire doelstelling in het bijzonder beoogt te behartigen. Zoals hiervoor is overwogen, omvat dat niet het algemene belang van natuurbescherming. Overigens zijn ook de feitelijke werkzaamheden van de beheerstichting daar niet op gericht.
Gelet op het voorgaande kan de beheerstichting zich gelet op artikel 8:69a van de Awb niet met succes op een schending van de normen in de Wnb beroepen. De Afdeling ziet daarom af van een inhoudelijke bespreking van het hoger beroep voor zover dat is ingesteld namens de beheerstichting.
Beoordeling hoger beroep
9. [appellante sub 2] betoogt dat de rechtbank ten onrechte heeft geoordeeld dat de aangevraagde activiteit niet vergunningplichtig is. Daarover voert zij aan dat een positieve weigering in strijd is met het rechtszekerheidsbeginsel. De rechtbank is voorbijgegaan aan verschillende mogelijkheden die het college had kunnen en moeten benutten om een natuurvergunning te verlenen.
9.1. De Afdeling begrijpt dit betoog in het licht van de uitspraak van de Afdeling van 18 december 2024, ECLI:NL:RVS:2024:4923 (de 18 december-uitspraak). In die uitspraak heeft de Afdeling de rechtspraak over intern salderen gewijzigd. Die wijziging houdt kort gezegd in dat de referentiesituatie niet mag worden betrokken bij de vraag of significante gevolgen van een project op voorhand zijn uitgesloten. In de voortoets mag dus, anders dan voorheen, voor de beoordeling of significante gevolgen zijn uitgesloten, geen vergelijking worden gemaakt tussen de gevolgen van de bestaande vergunde situatie en de gevolgen van het project na wijziging. Dit betekent dat in de voortoets bij de beoordeling of significante gevolgen op voorhand zijn uitgesloten, de gevolgen van het project op zichzelf worden onderzocht. Als uit de voortoets volgt dat significante gevolgen niet op voorhand zijn uitgesloten, dan is voor het project een natuurvergunning nodig. De referentiesituatie mag onder voorwaarden wel als mitigerende maatregel in een passende beoordeling worden betrokken bij de verlening van de natuurvergunning.
De rechtbank heeft het beroep van [appellante sub 2] beoordeeld op basis van de rechtspraak over intern salderen zoals die vóór de 18 december-uitspraak luidde. Uit het voorgaande volgt dat het beoordelingskader dat aan die rechtspraak is ontleend en door de rechtbank is toegepast ten onrechte ervan uitgaat dat de referentiesituatie mag worden betrokken bij de vraag of de aangevraagde activiteit vergunningplichtig is.
Het betoog slaagt.
Conclusie hoger beroepen
10. Het hoger beroep van [appellant sub 1] en de beheerstichting is ongegrond. Het hoger beroep van [appellante sub 2] is gegrond. De aangevallen uitspraak moet worden vernietigd. Ook het besluit van 9 september 2021 zal worden vernietigd. De Afdeling verwijst naar de conclusie onder 17.
Het besluit van 26 juni 2025
11. Bij nader besluit van 26 juni 2025 heeft het college naar aanleiding van de 18 december-uitspraak alsnog een natuurvergunning verleend voor het wijzigen van de veehouderij. Volgens het college kan voor de Natura 2000-gebieden Rijntakken, Kolland & Overlangbroek, Binnenveld, Veluwe en Lingegebied & Diefdijk Zuid niet met zekerheid worden uitgesloten dat de toename van stikstofdepositie vanwege de aangevraagde activiteit leidt tot significante gevolgen en daarmee tot een aantasting van de natuurlijke kenmerken van deze gebieden. Om die reden is intern salderen met de bestaande vergunde situatie als mitigerende maatregel betrokken in de passende beoordeling.
Volgens het college leidt het project na intern salderen niet tot een toename van de stikstofdepositie op voor stikstofgevoelige habitattypen in de betrokken Natura 2000-gebieden. Over de inzet van intern salderen heeft het college overwogen dat door het treffen van diverse andere maatregelen sprake zal zijn van een afname van stikstofdepositie op deze habitattypen en dat de aangevraagde activiteit niet zal leiden tot een (dreigende) verslechtering of significante verstoring van natuurwaarden in de betrokken gebieden. Intern salderen hoeft volgens het college daarom niet te worden ingezet als passende maatregel.
12. Het besluit van 26 juni 2025 wordt, gelet op artikel 6:24 van de Awb gelezen in samenhang met artikel 6:19, eerste lid, van de Awb, van rechtswege geacht onderwerp te zijn van dit geding. De beheerstichting en [appellant sub 1] en MOB en Vereniging Leefmilieu hebben gronden aangevoerd tegen het nadere besluit. De Afdeling zal hieronder het beroep van MOB en Vereniging Leefmilieu bespreken. De Afdeling ziet evenwel af van bespreking van het beroep van de beheerstichting en [appellant sub 1] omdat, zoals hiervoor onder 7 en 8 is overwogen, de normen van de Wnb kennelijk niet strekken tot bescherming van hun belangen en hun betogen dus niet kunnen leiden tot vernietiging van het besluit van 26 juni 2025.
Ontvankelijkheid beroep MOB en Vereniging Leefmilieu
13. [appellante sub 2] en het college betogen dat MOB en Vereniging Leefmilieu niet-ontvankelijk in beroep zijn. Vereniging Leefmilieu heeft geen beroep ingesteld tegen het besluit van 9 september 2021 en MOB heeft geen hoger beroep ingesteld tegen de uitspraak van de rechtbank. Dit betekent volgens [appellante sub 2] en het college dat zij hebben berust in het besluit van 9 september 2021. Omdat met het besluit van 26 juni 2025 hetzelfde project vergund is, met dezelfde gevolgen als het besluit van 9 september 2021, zijn MOB en Vereniging Leefmilieu ten opzichte van het besluit van 9 september 2021 niet in een nadeliger positie geraakt, zo brengen [appellante sub 2] en het college naar voren.
13.1. De Afdeling is van oordeel dat het beroep van MOB en Vereniging Leefmilieu ontvankelijk is. Dat zij geen rechtsmiddel hebben aangewend tegen de uitspraak van de rechtbank en het besluit van 9 september 2021, betekent naar het oordeel van de Afdeling niet dat zij geen beroep kunnen instellen tegen het besluit van 26 juni 2025 of geen belang meer hebben bij een beoordeling daarvan. Hierbij neemt de Afdeling in aanmerking dat dit besluit berust op een nieuwe beoordeling van de gevolgen van het aangevraagde project, die ertoe heeft geleid dat, anders dan met het besluit van 9 september 2021 waarbij de natuurvergunning is geweigerd, een natuurvergunning is verleend.
Beoordeling beroep tegen besluit van 26 juni 2025
Additionaliteitsvereiste
14. MOB en Vereniging Leefmilieu betogen dat het college de additionaliteitstoets in relatie tot artikel 6, tweede lid, van de Habitatrichtlijn niet deugdelijk heeft uitgevoerd. Het college gaat er volgens hen ten onrechte aan voorbij dat sprake is van een dreigende verslechtering bij meerdere voor stikstofgevoelige habitattypen in de Natura 2000-gebieden Binnenveld, Veluwe en Lingegebied & Diefdijk Zuid. MOB en Vereniging Leefmilieu baseren zich hiervoor op de natuurdoelanalyses van de betrokken gebieden en de adviezen van de Ecologische Autoriteit waaruit dat volgt. Meer specifiek wijzen MOB en Vereniging Leefmilieu op de habitattypen overgangs- en trilvenen, veenmosrietlanden (H7140B) en Blauwgraslanden (H6410) in het Binnenveld, de habitattypen oude eikenbossen (H9190), stuifzandheiden met struikhei (H2310), zandverstuivingen (H2330), heischrale graslanden (H623odka), zwakgebufferde vennen (H3130) en actieve hoogvenen, heideveentjes (H7110B) in de Veluwe en het habitattype kalkmoerassen (H7230) in Lingegebied & Diefdijk Zuid. De door het college gestelde daling van stikstofdepositie als gevolg van de in het besluit van 26 juni 2025 genoemde maatregelen is onvoldoende om de voortdurende verslechtering van deze natuurwaarden te stoppen. MOB en Vereniging Leefmilieu betogen dat het college niet goed heeft gemotiveerd wat de effecten van deze maatregelen op de door hen genoemde habitattypen in deze gebieden zijn en dat deze maatregelen voorzien in een noodzakelijke daling van stikstofdepositie binnen afzienbare termijn.
14.1. Het additionaliteitsvereiste houdt in dat de inzet van intern of extern salderen als mitigerende maatregel alleen mogelijk is als de wijziging of beëindiging van de activiteit waarmee intern of extern gesaldeerd wordt niet al nodig is als instandhoudingsmaatregel (artikel 6, eerste lid, van de Habitatrichtlijn) of passende maatregel (artikel 6, tweede lid, van de Habitatrichtlijn).
Als het college besluit dat intern of extern salderen als mitigerende maatregel kan worden ingezet dan moet het bij de verlening van de vergunning motiveren dat door het treffen van instandhoudingsmaatregelen het behoud van de staat van instandhouding van natuurwaarden is gewaarborgd of dat het herstel van de staat van instandhouding daarvan mogelijk blijft. Het college kan dat doen door aannemelijk te maken dat een (blijvende) daling van stikstofdepositie op gebiedsniveau wordt gerealiseerd (vergelijk de uitspraak van de Afdeling van 14 februari 2024, ECLI:NL:RVS:2024:625, onder 49.2).
Daarnaast moet het college motiveren op welke wijze hij invulling geeft aan de beoordelingsruimte die het heeft bij de keuze van de te treffen passende maatregelen. Het college kan dat doen door uit te leggen welke andere maatregelen zijn of zullen worden getroffen, binnen welk tijdpad deze maatregelen worden uitgevoerd en wanneer verwacht wordt dat deze effectief zijn (vergelijk de uitspraak van de Afdeling van 30 april 2025, ECLI:NL:RVS:2025:1971, onder 81.5). Ook deze motivering dient voor elk Natura 2000-gebied, waarvoor intern of extern salderen als mitigerende maatregel wordt ingezet, te worden gegeven. Als het gaat om de wijziging of beëindiging van een activiteit die stikstofdepositie veroorzaakt op (zwaar) overbelaste natuurwaarden die onder druk staan en dreigen te verslechteren, moet het college inzichtelijk maken met welke andere maatregelen uitvoering wordt of zal worden gegeven aan de noodzakelijke daling van stikstofdepositie binnen een afzienbare termijn. Dit betekent dat het college niet alleen de te treffen maatregelen in beeld moet brengen, maar ook moet onderbouwen welke daling van stikstofdepositie naar het oordeel van het college noodzakelijk is en binnen welke termijn deze daling van stikstofdepositie kan worden gerealiseerd (vergelijk de uitspraak van de Afdeling van 2 juli 2025, ECLI:NL:RVS:2025:2973, r.o. 6.6 en 6.7).
14.2. In dit geval is sprake van bedrijfsactiviteiten die stikstofdepositie tot gevolg hebben op onder meer de Natura 2000-gebieden Binnenveld, Veluwe en Lingegebied & Diefdijk Zuid. Niet in geschil is dat sprake is van een (dreigende) verslechtering of significante verstoring van de habitattypen overgangs- en trilvenen, veenmostrietlanden (H7140B) en Blauwgraslanden (H6410) in het Binnenveld en de habitattypen oude eikenbossen (H9190), stuifzandheiden met struikhei (H2310), zandverstuivingen (H2330), heischrale graslanden (H623odka), en zwakgebufferde vennen (H3130) in de Veluwe en er dus passende maatregelen moeten worden getroffen door het college. Evenmin is in geschil dat een daling van stikstofdepositie nodig is om een (dreigende) verslechtering of significante verstoring van deze habitattypen te voorkomen.
14.3. Verder staat vast dat de bestaande vergunde activiteit gevolgen heeft voor deze habitattypen. Inzet van de bestaande vergunde activiteit is in zoverre dan ook geschikt als passende maatregel. Voor de door MOB en Vereniging Leefmilieu genoemde habitattypen actieve hoogvenen (heideveentjes) (H7110B) in de Veluwe en kalkmoerassen (H7230) in Lingegebied & Diefdijk Zuid, die op meer dan 25 km afstand van de betrokken stikstofbronnen van de veehouderij liggen, is dat evenwel niet het geval. Stikstofdeposities op afstanden groter dan 25 km worden namelijk niet betrokken in de passende beoordeling van het project. De Afdeling wijst in dit verband op haar uitspraak van 5 april 2023, ECLI:NL:RVS:2023:1299.
14.4. De Afdeling beoordeelt hierna of het college erin is geslaagd om inzichtelijk te maken met welke maatregelen uitvoering wordt of zal worden gegeven aan de noodzakelijke daling van de stikstofdepositie op de hiervoor onder 14.2 genoemde habitattypen in de Natura 2000-gebieden Binnenveld en Veluwe binnen een afzienbare termijn.
14.5. Voor het Binnenveld heeft het college verwezen naar de prognose voor 2030 in AERIUS Monitor 2024. Daaruit volgt dat in 2030 de kritische depositiewaarde (KDW) nog wordt overschreden voor het habitattype Blauwgraslanden (H6410), maar dat door het treffen van aanvullende landelijke en provinciale maatregelen, die nog niet zijn verdisconteerd in AERIUS Monitor, een daling van stikstofdepositie op dit habitattype wordt gerealiseerd. Het college noemt in dit verband de Landelijke beëindigingsregeling veehouderijlocaties met piekbelasting. Ook wijst het college erop dat het wijzigen van de veehouderij en de verleende omgevingsvergunningen voor verplaatsingen van vijf bedrijven aan de Hoofdweg 6 in Waverveen, de Langbroekerdijk B 29 in Langbroek en de Kooijdijk 34, Kooijdijk 9 en Kooijdijk 33 in Westbroek moeten leiden tot een aanvullende stikstofdepositiereductie van 0,28 mol/ha/jaar in het Binnenveld.
Voor de Veluwe heeft het college eveneens verwezen naar de prognose voor 2030 in AERIUS Monitor 2024. Daaruit volgt dat in 2030 de KDW nog wordt overschreden voor de habitattypen oude eikenbossen (H9190), stuifzandheiden met struikhei (H2310), zandverstuivingen (H2330), heischrale graslanden (H623odka), en zwakgebufferde vennen (H3130). Maar door het treffen van aanvullende landelijke en provinciale maatregelen, die nog niet zijn verdisconteerd in AERIUS Monitor, wordt een daling van stikstofdepositie op deze habitattypen gerealiseerd. Ook stelt het college dat het wijzigen van de veehouderij, in combinatie met de hiervoor genoemde bedrijfsverplaatsingen en de maatregelen die worden getroffen in het kader van de kavelruil Kromme Rijn Oost, moeten leiden tot een gestelde reductie van 470,09 mol/ha/jaar in de Veluwe. Verder wijst het college op de natuurherstelprogramma’s die de provincie Gelderland als uitwerking van het beheerplan voor de Veluwe uit 2018 heeft opgesteld: de programma’s bossen, beken, heiden en stuifzanden, en het recreatiezoneringsplan Veluwe. Deze zijn in 2023 vastgesteld en de uitvoering van de maatregelen loopt tot 2030. Verder wijst het college op diverse andere maatregelen die de provincie Gelderland treft om de stikstofdepositie in het gebied terug te dringen, namelijk (1) het voorbereidingsbesluit voor het instellen van 500 m brede stikstofarme zones rondom stikstofgevoelige Natura 2000-gebieden, (2) het programma Gelderse Maatregelen Stikstof en (3) bronmaatregelen in alle sectoren met als doel een emissiereductie van 25% in 2025. Daarbij wordt volgens het college ingezet op verduurzaming van deze sectoren tot 2030 met als gewenst resultaat zoveel mogelijk emissievrije bedrijven op en rondom Natura 2000-gebieden.
14.6. De Afdeling is van oordeel dat het college met verwijzing naar bovenstaande maatregelen ontoereikend heeft gemotiveerd dat aan het additionaliteitsvereiste is voldaan.
Allereerst heeft het college zich ten onrechte geen rekenschap gegeven van het habitattype overgangs- en trilvenen, veenmostrietlanden (H7140B) in het Binnenveld. Het Natura 2000-gebied Binnenveld is naast de habitattypen Blauwgraslanden (H6410) en overgangs- en trilvenen (trilvenen) (H7140A) namelijk ook voor dit habitattype aangewezen, zodat het college dit bij zijn motivering had moeten betrekken.
Daarnaast kon het college ter motivering van de additionaliteit niet volstaan met een verwijzing naar de verwachte stikstofdepositiereductie in het Binnenveld en de Veluwe als gevolg van de beoogde wijziging van de veehouderij. Voor die motivering is immers nodig dat, zoals hiervoor onder 14.1 is overwogen, het college aannemelijk en inzichtelijk maakt met welke andere maatregelen uitvoering wordt of zal worden gegeven aan de noodzakelijke reductie van stikstofdepositie binnen afzienbare termijn.
Verder heeft het college verwezen naar AERIUS Monitor 2024, die een daling van stikstofdepositie op het habitattype Blauwgraslanden in het Binnenveld en de habitattypen oude eikenbossen, stuifzandheiden met struikhei, zandverstuivingen, heischrale graslanden en zwakgebufferde vennen in de Veluwe laat zien. Met de verwijzing naar deze daling en de aanname dat die daling zich zal doorzetten, gelet op de voorgenomen en getroffen landelijke en provinciale maatregelen, heeft het college onvoldoende gemotiveerd dat aan het additionaliteitsvereiste is voldaan. De verwijzing naar de maatregelen die zijn betrokken in AERIUS Monitor 2024 is daarvoor te algemeen. Daarmee is niet inzichtelijk gemaakt wat het effect van die maatregelen zal zijn en is niet onderbouwd dat de landelijke maatregelen en provinciale maatregelen zullen leiden tot de noodzakelijke daling van stikstofdepositie. Dit geldt ook voor zover het college heeft verwezen naar de maatregelen die de provincie Gelderland treft om stikstofdepositie in de Veluwe te reduceren.
Voor zover het college heeft verwezen naar de vergunningen voor de verplaatsing van de bedrijven aan de Hoofdweg 6 in Waverveen, de Langbroekerdijk B 29 in Langbroek en de Kooijdijk 34, Kooijdijk 9 en Kooijdijk 33 in Westbroek, en de daarvan verwachte stikstofdepositiereductie in het Binnenveld en de Veluwe, heeft het college weliswaar tot op zekere hoogte inzichtelijk gemaakt wat het effect van deze maatregelen op het Binnenveld en de Veluwe is, maar heeft het niet onderbouwd wat volgens hem de noodzakelijke daling van stikstofdepositie is en binnen welke termijn deze daling kan worden gerealiseerd. Dit geldt ook voor zover het college heeft verwezen naar de maatregelen die worden getroffen in het kader van de kavelruil Kromme Rijn Oost en de daarvan verwachte stikstofdepositiereductie in de Veluwe. Ook op dit punt is het college er niet in geslaagd te onderbouwen welke daling van stikstofdepositie naar het oordeel van het college noodzakelijk is, en binnen welke termijn deze daling van stikstofdepositie kan worden gerealiseerd. Ter zitting heeft het college hierover desgevraagd ook geen nadere toelichting gegeven.
Het betoog slaagt.
15. Voor zover MOB en Vereniging Leefmilieu hebben aangevoerd dat het college ten onrechte de stikstofemissies van het beweiden van de geiten van de veehouderij niet heeft betrokken in de additionaliteitstoets, hebben zij desgevraagd op de zitting toegelicht dat dit betoog moet worden begrepen in relatie tot het Natura 2000-gebied Kolland & Overlangbroek. De gronden van MOB en Vereniging Leefmilieu over het additionaliteitsvereiste hebben echter geen betrekking op dit gebied, maar uitsluitend op de Natura 2000-gebieden Binnenveld en Veluwe. De Afdeling ziet daarom af van een inhoudelijke bespreking van dit betoog.
Vergunningvoorschrift
16. MOB en Vereniging Leefmilieu betogen dat in de natuurvergunning ten onrechte geen voorschrift over de maximaal toegestane emissie vanwege het project is opgenomen. Hierover voeren zij aan dat emissies van stalsystemen niet met de vereiste zekerheid kunnen worden vastgesteld, zodat het college hierop niet kan handhaven zonder voorschrift in de natuurvergunning.
16.1. Het college kon zich op het standpunt stellen dat de emissies van het vergunde project voldoende zijn begrensd door de omschrijving daarvan in de aanvraag. MOB en Vereniging Leefmilieu hebben niet onderbouwd dat de emissies van de aangevraagde stalsystemen niet met de vereiste zekerheid kunnen worden vastgesteld. Alleen al daarom bestaat geen aanleiding voor het oordeel dat het college ten onrechte geen voorschrift over de maximaal toegestane emissie vanwege het project in de natuurvergunning heeft opgenomen.
Het betoog slaagt niet.
Conclusie
17. Het hoger beroep van de beheerstichting en [appellant sub 1] is ongegrond. Het incidenteel hoger beroep van [appellante sub 2] is gegrond. De uitspraak van de rechtbank in zaak nr. 21/4204 moet worden vernietigd. Doende wat de rechtbank had moeten doen, zal de Afdeling het beroep van [appellante sub 2] tegen het besluit van 9 september 2021 gegrond verklaren en dat besluit vernietigen wegens strijd met artikel 2.7, derde lid, van de Wnb.
18. Het beroep van de beheerstichting en [appellant sub 1] tegen het besluit van 26 juni 2025 is ongegrond. Het beroep van MOB en Vereniging Leefmilieu tegen dit besluit is gegrond. De Afdeling zal het besluit van 26 juni 2025 vernietigen wegens strijd met artikel 3:46 van de Awb.
19. Het voorgaande betekent dat het college een nieuw besluit op de aanvraag moet nemen. Daarbij moet het college deze uitspraak en het beoordelingskader uit de uitspraak van 18 december 2024, ECLI:NL:RVS:2024:4923, in acht nemen. Zoals onder 1 van deze uitspraak is weergegeven, is op dat besluit het recht van toepassing zoals dat onmiddellijk vóór 1 januari 2024 gold. Dat zijn in dit geval de relevante bepalingen over de verlening van een natuurvergunning uit de Wnb, het Besluit natuurbescherming en de Regeling natuurbescherming (hierna: Rnb). Daarbij geldt dat, in afwijking van het bepaalde in artikel 2.1 van de Rnb, de versie van AERIUS-Calculator moet worden gebruikt die op grond van artikel 1.4, eerste lid, van de Omgevingsregeling in samenhang gelezen met bijlage II bij de Omgevingsregeling, geldt op het moment van het nemen van het nieuwe besluit (vergelijk de uitspraak van 4 september 2024, ECLI:NL:RVS:2024:3356).
20. Met het oog op een efficiënte afdoening van het geschil ziet de Afdeling aanleiding om met toepassing van artikel 8:113, tweede lid, van de Awb te bepalen dat tegen het nieuwe besluit alleen bij haar beroep kan worden ingesteld.
21. Het college moet de proceskosten van [appellante sub 2] en MOB en Vereniging Leefmilieu vergoeden.
Beslissing
De Afdeling bestuursrechtspraak van de Raad van State:
I. verklaart het hoger beroep van Stichting Beheer Historische Groenmonumenten Utrechtse Heuvelrug en [appellant sub 1] ongegrond;
II. verklaart het hoger beroep van de vennootschap onder firma [appellante sub 2] en anderen gegrond;
III. vernietigt de uitspraak van de rechtbank MiddenNederland van 7 november 2022 in zaak nr. 21/4204;
IV. bevestigt de uitspraak van de rechtbank voor het overige;
V. verklaart het bij de rechtbank ingestelde beroep van [appellante sub 2] en anderen gegrond;
VI. vernietigt het besluit van het college van gedeputeerde staten van Utrecht van 9 september 2021 met kenmerk Z-WNB-PP-VA-2020-0094;
VII. verklaart het beroep van Stichting Beheer Historische Groenmonumenten Utrechtse Heuvelrug en [appellant sub 1] tegen het besluit van 26 juni 2025 met kenmerk Z-WNB-PP-VA-2020-0094-02 ongegrond;
VIII. verklaart het beroep van Coöperatie Mobilisation for the Environment U.A. en Vereniging Leefmilieu gegrond;
IX. vernietigt het besluit van het college van gedeputeerde staten van Utrecht van 26 juni 2025 met kenmerk Z-WNB-PP-VA-2020-0094-02;
X. bepaalt dat tegen het te nemen nieuwe besluit alleen bij de Afdeling beroep kan worden ingesteld;
XI. veroordeelt het college van gedeputeerde staten van Utrecht tot vergoeding van:
a. bij [appellante sub 2] en anderen in verband met de behandeling van het beroep en het hoger beroep opgekomen proceskosten tot een bedrag van € 3.736,00, geheel toe te rekenen aan door een derde beroepsmatig verleende rechtsbijstand, met dien verstande dat bij betaling van genoemd bedrag aan één van hen het bestuursorgaan aan zijn betalingsverplichting heeft voldaan;
b. bij Coöperatie Mobilisation for the Environment U.A. en Vereniging Leefmilieu in verband met de behandeling van het beroep opgekomen proceskosten tot een bedrag van € 1.868,00, geheel toe te rekenen aan door een derde beroepsmatig verleende rechtsbijstand, met dien verstande dat bij betaling van genoemd bedrag aan één van hen het bestuursorgaan aan zijn betalingsverplichting heeft voldaan;
XII. gelast dat het college van gedeputeerde staten van Utrecht aan [appellante sub 2] en anderen het door hen voor de behandeling van het beroep en het hoger beroep betaalde griffierecht van € 908,00 vergoedt, met dien verstande dat bij betaling van genoemd bedrag aan één van hen het bestuursorgaan aan zijn betalingsverplichting heeft voldaan;
XIII. gelast dat het college van gedeputeerde staten van Utrecht aan Coöperatie Mobilisation for the Environment U.A. en Vereniging Leefmilieu het door hen voor de behandeling van het beroep betaalde griffierecht van € 365,00 vergoedt, met dien verstande dat bij betaling van genoemd bedrag aan één van hen het bestuursorgaan aan zijn betalingsverplichting heeft voldaan.
Aldus vastgesteld door mr. H.J.M. Besselink, voorzitter, en mr. G.T.J.M. Jurgens en N.H. van den Biggelaar, leden, in tegenwoordigheid van mr. T.T. Schipper, griffier.
w.g. Besselink
voorzitter
w.g. Schipper
griffier
Uitgesproken in het openbaar op 11 november 2026
1075