Rechtbank Overijssel, eerste aanleg - enkelvoudig civiel recht overig

De kantonrechter merkt allereerst op dat [partij A] en [partij B] beiden ontvankelijk zijn in hun verzoeken. [partij A] heeft haar verzoeken als executeur (Voetnoot 1) én pro se ingediend en is ook in die hoedanigheden verweerster met betrekking tot de verzoeken van [partij B]. De kantonrechter komt dus toe aan een inhoudelijke behandeling van de verzoeken.

[partij B] maakt op grond van artikel 4:29 BW aanspraak op het vruchtgebruik van de woning en inboedel. De stelling van [partij B] komt er kort gezegd op neer dat zij voor haar verzorging behoefte heeft aan het vestigen van vruchtgebruik op de woning en inboedel.

[partij A] betwist dat er sprake is van een verzorgingsbehoefte. Bij verkoop van de woning zal [partij B] dankzij de opgebouwde overwaarde naar schatting een bedrag van € 173.235,00 verkrijgen en daarmee kan [partij B] met gemak nog een aantal jaren een woning huren. Daarnaast voert [partij A] aan dat het in strijd is met de redelijkheid en billijkheid om aan haar de verplichting op te leggen het vruchtgebruik te vestigen. Volgens [partij A] heeft [partij B] in de laatste periode voor het overlijden van erflater slecht voor erflater gezorgd, waardoor erflater zich genoodzaakt voelde om een echtscheidingsverzoek in te dienen. [partij B] haar rechten daarmee ‘verspeeld’.

De kantonrechter overweegt als volgt. In artikel 4:29 lid 1 BW is bepaald dat, voor zover de echtgenote van de erflater ten gevolge van uiterste wilsbeschikkingen van de erflater niet of niet enig rechthebbende is op de tot de nalatenschap van de erflater behorende woning, die ten tijde van het overlijden door de erflater en zijn echtgenoot tezamen of door de echtgenoot alleen bewoond werd, of op de tot de nalatenschap behorende inboedel daarvan, zijn de erfgenamen verplicht tot medewerking aan de vestiging van een vruchtgebruik op die woning en die inboedel ten behoeve van de echtgenote, voor zover de echtgenote dit van hen verlangt. Dit betekent in beginsel dat [partij A] dient mee te werken aan de vestiging van het vruchtgebruik op de woning en inboedel.

a. de leeftijd van [partij B];

b. de samenstelling van de huishouding waartoe [partij B] behoort;

c. de mogelijkheid van [partij B] om zelf in de verzorging te voorzien door middel van arbeid, pensioen, eigen vermogen dan wel andere middelen of voorzieningen;

d. hetgeen in de gegeven omstandigheden als een passend verzorgingsniveau voor [partij B] kan worden beschouwd.

De kantonrechter stelt voorop dat artikel 4:29 BW als vangnet dient voor personen wiens verzorging niet of onvoldoende gewaarborgd is. Voor de omvang van de verzorgingsbehoefte kan de langstlevende echtgenote aanspraak maken op een passende voorziening, maar dat betekent niet per definitie dat de echtgenote onder alle omstandigheden het leefpatroon van voorheen kan voortzetten. Het gaat om een vangnet voor het geval onvoldoende in de verzorging van de echtgenote is voorzien.

Gelet op voorgaand toetsingskader is de kantonrechter van oordeel dat [partij B] voor haar verzorging behoefte heeft aan het vestigen van het vruchtgebruik. Daarvoor is het volgende van belang.

[partij B] is 76 jaar. [partij B] heeft daarmee de pensioengerechtigde leeftijd bereikt en er zijn voor haar geen mogelijkheden om het inkomen te vermeerderen door arbeid. [partij B] is dus volledig afhankelijk van haar pensioen en uitkeringen, volgens [partij B] een totaalbedrag van zo’n € 1.800,00 netto per maand. Daarnaast woont [partij B] alleen en zijn er dus geen huisgenoten die kunnen bijdragen in de kosten van de huishouding. [partij B] betaalt thans circa € 195,00 per maand aan hypotheeklasten en een maandelijkse VvE-bijdrage van € 247,40. [partij B] heeft aangevoerd dat zij, gezien haar bescheiden financiële middelen, niet in staat is passende vervangende woonruimte te vinden in de vrije huursector, zich nog maar recentelijk (opnieuw) heeft ingeschreven bij een woningcorporatie (‘Woonzorg’) en ook geen indicatie heeft voor een verpleegtehuis. Op grond hiervan acht de kantonrechter het niet waarschijnlijk dat [partij B] binnen een afzienbare periode een woning vindt, passend bij haar financiële mogelijkheden.

De kantonrechter vindt het verder van belang dat de woning voor de helft aan [partij B] in eigendom toebehoort en het gaat daarmee dus niet om een woning die uitsluitend aan erflater toebehoorde. [partij B] woont al sinds 1998 in de woning, waardoor zij volledig is ingebed in de sociale omgeving en [partij B] heeft verklaard dat zij veel sociale contacten heeft met haar buren.

Het beroep van [partij A] op de redelijkheid en billijkheid slaagt niet. De wetgever heeft blijkens artikel 4:32 BW al rekening gehouden met de situatie dat erflater en de onterfde echtgenoot vlak voor het overlijden van erflater een verslechterde verstandhouding hadden. De langstlevende kan op grond van voornoemd artikel geen aanspraak maken op vestiging van het vruchtgebruik wanneer meer dan een jaar voor het openvallen van de nalatenschap een procedure tot echtscheiding was aangevangen. De procedure tot echtscheiding was enkele weken voor het overlijden van erflater in gang gezet en dat [partij B], ondanks de (mogelijk) slechte verstandhouding, een beroep kan doen op het verzorgingsvruchtgebruik is niet in strijd met de redelijkheid en billijkheid.

De kantonrechter ziet (thans) geen aanleiding om het vruchtgebruik onder bewind te stellen. Gelet op de beperkingen die aan het vruchtgebruik zullen worden verbonden, is in voldoende mate rekening gehouden met de belangen van [partij A]. Ook is [partij B] mede-eigenaar zodat het ook in haar belang is zich als een goed vruchtgebruiker te gedragen.

De kantonrechter zal de door [partij B] ingestelde nevenverzoeken – betrekking hebbende op het vestigen van het vruchtgebruik op de woning en inboedel – toewijzen zoals deze zijn verzocht. Naar het oordeel van de kantonrechter zijn deze verzoeken voldoende bepaald; duidelijk is dat [partij A] bij de notaris slechts hoeft mee te werken voor zover het betreft het vestigen van het vruchtgebruik op de woning en inboedel. Als [partij A] niet meewerkt aan de vestiging van het vruchtgebruik, moet zij een dwangsom betalen van € 100,00 per dag. De dwangsommen kunnen oplopen tot maximaal € 10.000,00.

Verder verzoekt [partij B] om [partij A] te veroordelen tot het betalen van de kosten voor of in verband met de vestiging van het vruchtgebruik.

[partij B] verzoekt om [partij A] ook te verplichten tot het vestigen van vruchtgebruik op de auto. Op grond van artikel 4:30 lid 1 BW kan [partij A] worden verplicht tot medewerking aan de vestiging van een vruchtgebruik op andere goederen van de nalatenschap dan bedoeld in artikel 4:29 BW ten behoeve van [partij B], voor zover [partij B] daaraan behoefte heeft, de omstandigheden in aanmerking genomen. Het is aan [partij B] om aannemelijk te maken dat zij voor haar verzorging behoefte heeft aan een vruchtgebruik als bedoeld in artikel 4:30 BW.

[partij B] heeft ter onderbouwing van haar standpunt dat zij behoefte heeft aan het verzorgingsvruchtgebruik gesteld dat zij de auto onder meer nodig voor het doen van boodschappen, het onderhouden van sociale contacten en voor ziekenhuisbezoeken in Hengelo.

[partij A] betwist dat het voor de verzorging van [partij B] noodzakelijk is dat zij het vruchtgebruik op de auto verkrijgt.

Gelet op de tussen partijen bestaande familierechtelijke relatie, ziet de kantonrechter aanleiding om te bepalen dat partijen ieder de eigen proceskosten dragen.