Parket bij de Hoge Raad, strafrecht overig

1.1

Het gerechtshof Amsterdam (parketnr. 23-002213-21) heeft bij arrest van 14 juni 2024 het bedrag waarop het wederrechtelijk verkregen voordeel wordt geschat, vastgesteld op € 1.992.982,00 en de betrokkene ter ontneming van wederrechtelijk verkregen voordeel de verplichting opgelegd tot betaling aan de staat van een bedrag van € 1.987.982,00. Het hof heeft de duur van de gijzeling die ten hoogste kan worden gevorderd bepaald op 1080 dagen.

1.2

Het cassatieberoep is ingesteld namens de betrokkene. L.E.G. van der Hut, advocaat in Rotterdam, heeft twee middelen van cassatie voorgesteld.

2.1

In de aan deze ontnemingszaak ten grondslag liggende strafzaak is de betrokkene door het hof onherroepelijk veroordeeld voor – kort gezegd – het meermalen feitelijk leidinggeven aan (het medeplegen van) valsheid in geschrift meermalen begaan door een rechtspersoon, het meermalen feitelijk leidinggeven aan gewoontewitwassen meermalen begaan door een rechtspersoon en het als leider deelnemen aan een criminele organisatie. (Voetnoot 1) Het hof heeft in het bestreden ontnemingsarrest geoordeeld dat de betrokkene wederrechtelijk voordeel heeft verkregen uit de baten van de bewezenverklaarde valsheid in geschrift en witwassen (Voetnoot 2) en uit soortgelijke feiten (art. 36e lid 2 (oud) Sr). In cassatie wordt in het eerste middel geklaagd over het oordeel van het hof dat het door de rechtspersonen wederrechtelijk verkregen voordeel aan de betrokkene als natuurlijke persoon kan worden toegerekend. Het tweede middel betreft het oordeel van het hof over de overschrijding van de redelijke termijn bij de behandeling van de ontnemingszaak in eerste aanleg en in hoger beroep.

2.2

Deze conclusie houdt in dat het eerste middel slaagt en strekt tot verwerping van het tweede middel.

3.1

Ten behoeve van het begrip van het bestreden arrest en deze conclusie zal ik eerst kort stilstaan bij de feiten waarover het ging in de strafzaak die in deze ontnemingszaak heeft geresulteerd.

3.2

A-G Paridaens heeft in haar conclusie voor HR 27 juni 2023, ECLI:NL:HR:2023:981, randnr. 3 en 4 de aan deze ontnemingszaak ten grondslag liggende strafzaak tegen de betrokkene als volgt omschreven:

4.1

Het middel klaagt in de kern dat het oordeel van het hof dat het door de rechtspersonen verkregen voordeel aan de betrokkene kan worden toegerekend, blijk geeft van een onjuiste rechtsopvatting althans ontoereikend is gemotiveerd.

4.2

Het middel valt uiteen in twee deelklachten.

4.3

De eerste deelklacht houdt in dat het hof blijk heeft gegeven van een onjuiste rechtsopvatting door te overwegen dat “[v]oor de vaststelling of een natuurlijk persoon wederrechtelijk voordeel heeft genoten uit het handelen van een rechtspersoon dient te worden bezien of die natuurlijke persoon volledige dan wel in belangrijke mate zeggenschap heeft over die rechtspersoon, of hij over het vermogen van de rechtspersoon kon beschikken en of het verkregen voordeel heeft kunnen strekken tot voordeel van de natuurlijke persoon”. In de toelichting op het middel worden ter onderbouwing van deze klacht de randnummers 9 t/m 16 van de conclusie van A-G Aben voor HR 22 oktober 2024, ECLI:NL:HR:2024:1410 (HR: 81 RO) geciteerd. Vervolgens betoogd dat het hof “zowel de hoofdregel dat er terughoudendheid moet worden betracht bij het optillen van de vennootschappelijke sluier en bij het vereenzelvigen van (het vermogen van) de rechtspersoon met (dat van) de natuurlijke persoon die achter die rechtspersoon schuilgaat en die deze rechtspersoon bestuurt en/of bezit, als de drie door AG Aben besproken ‘uitzonderingssituaties’ [heeft] miskend.”

4.4

De tweede deelklacht bestrijdt de motivering van het oordeel van het hof dat “het in de inhouse I en II vennootschappen genoten voordeel aan de betrokkene kan worden toegerekend”. Daartoe voert de steller van het middel aan dat het hof is afgeweken van de hoofdregel, maar dat het onduidelijk is welke lijn het hof heeft gekozen. Vervolgens wordt in de toelichting van het middel uiteengezet dat voor geen van de drie uitzonderingssituaties aan de daarvoor geldende vereisten is voldaan.

4.5

Bij de beoordeling van het middel moet het volgende worden vooropgesteld. In verband met de reparatoire aard van de ontnemingsmaatregel geldt als uitgangspunt dat alleen voordeel kan worden ontnomen dat de betrokkene in de concrete omstandigheden van het geval daadwerkelijk heeft verkregen. (Voetnoot 3) Dit heeft ook gevolgen voor het toerekenen van door een rechtspersoon wederrechtelijk verkregen voordeel aan een natuurlijke persoon. Het enkele feit dat een natuurlijke persoon enig aandeelhouder en/of bestuurder is van een rechtspersoon brengt niet mee dat het door die rechtspersoon verkregen voordeel ook door die natuurlijke persoon is verkregen. (Voetnoot 4) Het vermogen van de rechtspersoon kan niet steeds worden vereenzelvigd met het vermogen van haar bestuurder en/of enig aandeelhouder. (Voetnoot 5) Een rechtspersoon is immers zelfstandig drager van rechten en plichten en heeft een eigen vermogen dat is afgescheiden van dat van de natuurlijke personen die het beleid van de rechtspersoon kunnen vaststellen en gerechtigd zijn tot het vermogen van die rechtspersoon. (Voetnoot 6) Tegelijkertijd betekent de enkele omstandigheid dat wederrechtelijk voordeel door de rechtspersoon is verkregen niet dat die bedragen nooit kunnen gelden als voordeel dat door de natuurlijke persoon is verkregen. (Voetnoot 7) A-G Aben onderscheidt – in zijn in de schriftuur aangehaalde conclusie (Voetnoot 8) – drie categorieën van situaties waarin door een rechtspersoon wederrechtelijk verkregen voordeel aan een natuurlijke persoon kan worden toegerekend. Bij deze indeling sluit ik voor het navolgende aan.

4.6

De eerste categorie (“indirecte toerekening”) bestaat uit de gevallen waarin de natuurlijke persoon het wederrechtelijk verkregen voordeel van een rechtspersoon indirect heeft verkregen. Hiervan kan sprake zijn als (i) het voordeel van de rechtspersoon naar de natuurlijke persoon is toegevloeid door loonsverhogingen of dividenduitkeringen, (ii) de rechtspersoon aan de natuurlijke persoon leningen verstrekt die in de praktijk niet of nauwelijks worden terugbetaald (Voetnoot 9) of (iii) de aandelen van de natuurlijke persoon in de rechtspersoon meer waard worden door het wederrechtelijk verkregen voordeel van de rechtspersoon. Bij de onder (iii) genoemde verkrijging geldt de kanttekening dat er niet automatisch van mag worden uitgegaan dat de waardestijging van de aandelen hetzelfde is als de omvang van het wederrechtelijk verkregen voordeel van de rechtspersoon; dat is in elk geval niet zo als het eigen vermogen van de rechtspersoon niet met datzelfde bedrag is gestegen. (Voetnoot 10)

4.7

Bij de tweede categorie (“vereenzelviging”) gaat het om de gevallen waarin de natuurlijke persoon moet worden vereenzelvigd met de rechtspersoon. Daarmee wordt bedoeld dat het identiteitsverschil tussen die beide (rechts)personen volledig moet worden weggedacht, (Voetnoot 11) zodat voordeel van de rechtspersoon wordt geacht direct te zijn toegekomen aan de natuurlijke persoon waarmee de rechtspersoon wordt gelijkgesteld. (Voetnoot 12) Van vereenzelviging kan slechts in uitzonderlijke gevallen sprake zijn. Om vereenzelviging te kunnen aannemen moeten uitzonderlijke omstandigheden worden vastgesteld, (Voetnoot 13) zoals misbruik van rechtspersonenrecht. (Voetnoot 14) Het enkele feit dat de natuurlijke persoon alle aandelen in een rechtspersoon bezit, biedt voor vereenzelviging onvoldoende grondslag. (Voetnoot 15)

4.8

De derde categorie (“schijnhandelingen”) heeft betrekking op situaties waarin het vermogen van de rechtspersoon weliswaar niet wordt vereenzelvigd met dat van de natuurlijke persoon, maar wel op feitelijke gronden kan worden aangenomen dat het voordeel, dat naar het zich laat aanzien de rechtspersoon heeft verrijkt, in werkelijkheid rechtstreeks is toegekomen aan de natuurlijke persoon. (Voetnoot 16) Er is bij deze categorie – anders dan bij de eerste categorie – geen sprake van indirecte voordeelsverkrijging, aangezien de tussenkomst van de rechtspersoon puur een schijnhandeling is. Verder wordt – anders dan bij de tweede categorie – de rol van de rechtspersoon bij het verkrijgen van het voordeel weggedacht omdat de rechtspersoon slechts de werkelijkheid verhulde. Het verschil in identiteit tussen van de rechtspersoon en de natuurlijke persoon wordt niet weggedacht. (Voetnoot 17) Van de derde categorie is sprake als is vastgesteld dat de natuurlijke persoon zonder meer en volledig heeft kunnen beschikken over het wederrechtelijk verkregen voordeel (Voetnoot 18) en/of als de natuurlijke persoon feitelijk degene is die is bevoordeeld doordat hij het aan de rechtspersoon toegekomen voordeel te eigen bate heeft kunnen aanwenden. (Voetnoot 19)

4.9

Het hof heeft inzake de toerekening van het voordeel aan de betrokkene in het bestreden (promis)arrest het volgende overwogen (met weglating van voetnoten):

4.10

4.11

Het hof heeft daartoe allereerst de rechtsregel vooropgesteld dat “[v]oor de vaststelling of een natuurlijk persoon wederrechtelijk voordeel heeft genoten uit het handelen van een rechtspersoon dient te worden bezien of die natuurlijke persoon volledige dan wel in belangrijke mate zeggenschap heeft over die rechtspersoon, of hij over het vermogen van de rechtspersoon kon beschikken en of het verkregen voordeel heeft kunnen strekken tot voordeel van de natuurlijke persoon.” Deze vooropstelling – die vaker wordt gebruikt in de feitenrechtspraak (Voetnoot 20) – is niet zonder meer onverenigbaar met het hiervoor onder 4.5 t/m 4.8 geschetste kader. Of de natuurlijke persoon zeggenschap had over de rechtspersoon, beschikkingsmacht had over het vermogen van de rechtspersoon en of het vermogen tot de natuurlijke persoon kon strekken, kunnen relevante factoren zijn bij de beantwoording van de vraag of een van de categorieën van toepassing is, zelfs als deze factoren op zichzelf nog niet beslissend kunnen zijn voor die beantwoording. Deze overweging van het hof geeft op zichzelf dan ook niet blijk van een onjuiste rechtsopvatting, zodat de eerste deelklacht faalt.

4.12

Dat het door de inhouse I en II vennootschappen wederrechtelijk verkregen voordeel ook volledig door de betrokkene is verkregen heeft het hof naar mijn oordeel echter niet toereikend gemotiveerd. Het hof heeft aan dit oordeel in de kern ten grondslag gelegd dat de betrokkene steeds formele zeggenschap had over de vennootschappen en over het vermogen van deze vennootschappen kon beschikken.

4.13

Voor zover het hof hiermee heeft bedoeld tot uitdrukking te brengen dat de betrokkene het door de inhouse I en II vennootschappen wederrechtelijk verkregen voordeel indirect heeft verkregen (categorie I), is dat oordeel zonder nadere motivering niet begrijpelijk. Het hof heeft immers niet vastgesteld dat het voordeel van de inhouse I en II vennootschappen de betrokkene is toegekomen in de vorm van bijvoorbeeld loonsverhogingen, uitkeringen van dividend, als (nagenoeg) niet terugbetaalde lening of als stijging van de waarde van zijn aandelen. Bovendien heeft het hof in de met deze ontnemingszaak samenhangende strafzaak vastgesteld dat de betrokkene – met uitzondering van [A] – niet in de gehele periode waarop de berekening van het voordeel is gebaseerd bestuurder en aandeelhouder van de inhouse I en II vennootschappen was en de betrokkene ook niet de enige aandeelhouder van die vennootschappen was. Het arrest in de strafzaak houdt in dit verband in:

4.14

Voor zover het hof heeft geoordeeld dat het vermogen van de rechtspersonen kan worden vereenzelvigd met dat van de betrokkene (categorie II) is dat oordeel zonder nadere motivering ook niet begrijpelijk, alleen al omdat dat het hof in zijn arrest in de met deze ontnemingszaak samenhangende strafzaak als volgt heeft overwogen:

4.15

Ook voor zover het hof heeft geoordeeld dat op feitelijke gronden kan worden aangenomen dat het voordeel dat ogenschijnlijk de rechtspersonen heeft verrijkt in werkelijkheid rechtstreeks is toegekomen aan de betrokkene (categorie III), is dat oordeel niet zonder meer begrijpelijk. Het hof heeft in de met deze ontnemingszaak samenhangende strafzaak namelijk vastgesteld dat naast de betrokkene andere natuurlijke personen (middellijk) aandeelhouder van de rechtspersonen waren.

4.16

Ook overigens doet zich hier niet een situatie voor waarin wederrechtelijk verkregen voordeel uit de rechtspersoon is verdwenen en waarin dit voor een representatief deel kan worden verklaard doordat de betrokkene structureel wederrechtelijk verkregen voordeel uit de rechtspersoon heeft onttrokken, terwijl niet is gebleken of zelfs maar enigszins aannemelijk is geworden dat een deel van het wederrechtelijk verkregen voordeel van de rechtspersoon aan een of meer andere personen is of kan zijn toegevallen. (Voetnoot 21)

4.17

Het middel slaagt.

5.1

Het middel gaat over het oordeel van het hof over de overschrijding van de redelijke termijn bij de behandeling van de ontnemingszaak in eerste aanleg en in hoger beroep. Het middel valt uiteen in twee deelklachten. De eerste daarvan bestrijdt het oordeel van het hof over de aanvangsdatum van de redelijke termijn. De tweede deelklacht houdt in dat de toegepaste matiging van de aan de betrokkene opgelegde betalingsverplichting onjuist is althans ontoereikend en/of onbegrijpelijk is gemotiveerd.

5.2

Uit het proces-verbaal van de terechtzitting in hoger beroep van 31 mei 2024 blijkt dat de raadsman van de betrokkene het woord tot verdediging heeft gevoerd aan de hand van zijn overgelegde en in het dossier gevoegde pleitnota. Deze pleitnota houdt inzake de redelijke termijn het volgende in:

5.3

Het hof heeft over de overschrijding van de redelijke termijn overwogen:

5.4

Ter onderbouwing van de eerste deelklacht wordt in de toelichting op het middel aangevoerd dat het hof had moeten uitgaan van 18 oktober 2013 als aanvangsdatum van de redelijke termijn omdat de betrokkene in elk geval op die datum op de hoogte is geraakt van de conservatoire beslaglegging die was gericht op de voordeelsontneming.

5.5

Vooropgesteld dient te worden dat het oordeel van de feitenrechter over de redelijke termijn in cassatie slechts in beperkte mate kan worden onderzocht. (Voetnoot 22) De Hoge Raad kan alleen beoordelen of dat oordeel blijk geeft van een onjuiste rechtsopvatting of onbegrijpelijk is. Onbegrijpelijkheid is niet snel aan de orde, nu het oordeel van het hof nauw samenhangt met waarderingen van feitelijke aard die buiten het domein van de cassatierechter vallen. Verder kan in cassatie niet worden geklaagd over de overschrijding van de redelijke termijn door de feitenrechter, wanneer de zaak in laatste feitelijke aanleg is behandeld in aanwezigheid van de betrokkene en/of zijn raadsman en tijdens die terechtzitting een dergelijk verweer niet is gevoerd. (Voetnoot 23) In een dergelijk geval moet worden aangenomen dat de verdachte niet langer dan redelijk onder de dreiging van een (verdere) strafvervolging heeft geleefd.

5.6

Hetgeen de verdediging in hoger beroep heeft aangevoerd haalt wat mij betreft niet de drempel van een responsieplichtig verweer over de overschrijding van de redelijke termijn. (Voetnoot 24) Niettemin heeft het hof dit kennelijk wel als zodanig opgevat. Het hof heeft immers overwogen dat “[d]e raadsman heeft verzocht – zo begrijpt het hof – de betalingsverplichting fors te matigen, gelet op de overschrijding van de redelijke termijn”. Dit betekent dat in deze zaak in cassatie kan worden geklaagd over de (motivering omtrent de) overschrijding van de redelijke termijn in feitelijke aanleg.

5.7

Verder is van belang dat de Hoge Raad in zijn arrest van 3 februari 2026, ECLI:NL:HR:2026:167, het volgende heeft vooropgesteld:

5.8

Het hof heeft het moment waarop de officier van justitie in deze zaak het voornemen kenbaar heeft gemaakt een ontnemingsvordering aanhangig te zullen maken als bedoeld in art. 311 lid 1 Sv als aanvangsmoment genomen bij zijn oordeel over de redelijke termijn in eerste aanleg. Mede gelet op het onder 5.7 vooropgestelde juridisch kader getuigt dat oordeel niet van een onjuiste rechtsopvatting. Het oordeel is ook toereikend gemotiveerd. Daarbij neem ik ook in aanmerking dat door of namens de betrokkene in hoger beroep niet is aangevoerd dat de betrokkene al eerder ervan op de hoogte was geraakt dat tegen hem een strafrechtelijk financieel onderzoek was of werd ingesteld als bedoeld in art. 126 Sv. (Voetnoot 25)

5.9

5.10

Ten aanzien van de tweede deelklacht wordt in de toelichting op het middel naar voren gebracht dat door het hof “slechts een matiging van € 5.000 is toegepast terwijl de redelijke termijn in beide instanties met (ten minste) telkens circa tien maanden is overschreden”. De steller van het middel vergelijkt de onderhavige zaak met HR 19 december 2023, ECLI:NL:HR:2023:1764 en suggereert voorts dat het hof “hier evident aansluiting [lijkt] te hebben gezocht bij HR:ECLI:NL:HR:2008:BD2578 waarin is overwogen dat de vermindering in beginsel niet meer bedraagt dan € 5000,-”.

5.11

Voor wat betreft de rechtsgevolgen van de overschrijding van de redelijke termijn heeft de Hoge Raad bepaald dat de mate van vermindering van – in dit geval – het ontnemingsbedrag afhangt van de mate waarin de redelijke termijn is overschreden. Er bestaan geen algemene regels over de manier waarop het ontnemingsbedrag moet worden verminderd. (Voetnoot 26) De rechter kan, na alle daartoe in aanmerking te nemen belangen en omstandigheden te hebben afgewogen, waaronder de mate van overschrijding van de redelijke termijn, ook volstaan met de enkele constatering van de overschrijding van de redelijke termijn. (Voetnoot 27)

5.12

In tegenstelling tot de overschrijding van de redelijke termijn in eerste aanleg en in hoger beroep, bestaan voor de overschrijding van de redelijke termijn in de cassatiefase richtlijnen. Zo is bepaald dat de vermindering van het ontnemingsbedrag maximaal € 5.000,- is en dat de Hoge Raad bij een overschrijding van de redelijke termijn met meer dan twaalf maanden “naar bevind van zaken handelt”. (Voetnoot 28) De feitenrechter is niet aan deze richtlijnen gebonden. (Voetnoot 29)

5.13

Het rechtsgevolg dat de feitenrechter aan de door hem vastgestelde overschrijding van de redelijke termijn heeft verbonden kan in cassatie slechts op zijn begrijpelijkheid worden getoetst. (Voetnoot 30) Van onbegrijpelijkheid is niet snel sprake aangezien een dergelijk oordeel sterk verweven is met waarderingen van feitelijke aard die zich niet lenen voor een beoordeling door de cassatierechter. (Voetnoot 31)

5.14

Het hof heeft vastgesteld dat de redelijke termijn in eerste aanleg met bijna tien maanden en in hoger beroep met ruim tien maanden is overschreden. Het hof heeft hierin aanleiding gezien de betalingsverplichting van de betrokkene te matigen met € 5.000,-. Dit oordeel is wat mij betreft niet onbegrijpelijk in het licht van de beperkte controle in cassatie en de omstandigheid dat van onbegrijpelijkheid niet licht sprake is. Dat het rechtsgevolg de begrijpelijkheidstoets doorstaat kan ook worden geïllustreerd aan de hand van HR 13 oktober 2015, ECLI:NL:HR:2015:3025, NJ 2015/445. De Hoge Raad achtte het rechtsgevolg dat het hof in die zaak aan de overschrijding van de redelijke termijn had verbonden niet onbegrijpelijk. Het hof had het ontnemingsbedrag met 0,2% verminderd, terwijl de mate van overschrijding van de redelijke termijn in die zaak aanzienlijk ernstiger was dan in de onderhavige zaak en het ontnemingsbedrag in de onderhavige zaak met 0,25% is verminderd.

5.15

De vergelijking van de steller van het middel met HR 19 december 2023, ECLI:NL:HR:2023:1764 gaat mijns inziens niet op, aangezien de redelijke termijn in feitelijke aanleg in die zaak veel ernstiger was – namelijk in totaal dertien jaren en zeven maanden – en in de door de Hoge Raad toegepaste vermindering van de betalingsverplichting bovendien de overschrijding van de redelijke termijn in de cassatiefase was verdisconteerd.

5.16

Tot slot kan, anders dan lijkt te worden gesuggereerd in de schriftuur, uit de overwegingen van het hof niet worden opgemaakt dat het hof ervan is uitgegaan dat € 5.000,- het maximale verminderingsbedrag betrof. De klacht mist in dit opzicht feitelijke grondslag.

5.17

De tweede deelklacht faalt. Daarmee faalt het middel.

6.1

Het eerste middel slaagt. Het tweede middel faalt en kan worden afgedaan met toepassing van art. 81 lid 1 RO.

6.2

Ambtshalve heb ik geen gronden aangetroffen die tot vernietiging van de bestreden uitspraak aanleiding behoren te geven.

6.3

Deze conclusie strekt tot vernietiging van de bestreden uitspraak en tot terugwijzing van de zaak naar het hof Amsterdam, opdat de zaak opnieuw wordt berecht en afgedaan.